اوضاع سياسي جهان اسلام، درعصر امام صادق ـ عليه السّلام ـ چگونه بود؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

اوضاع سياسي جهان اسلام، درعصر امام صادق ـ عليه السّلام ـ چگونه بود؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

حضرت امام جعفر صادق ـ عليه السّلام ـ به سال 83 ه‍ . ق در مدينه چشم به جهان گشود. آن حضرت سال 114 ه‍ . ق به امامت رسيد و در سال 148 ه‍ . ق به شهادت رسيد.[1] با توجه به اين مطلب، در دوران آن امام همام (114 ـ 148)، 7 خليفه به شرح زير به مسند خلافت مسلمين تكيه زدند: از خلفاي اموي:

1ـ هشام بن عبدالملك (105 ـ 125)

2ـ وليد بن يزيد بن عبدالملك (125 ـ 126)

3ـ يزيد بن وليد بن عبدالملك (126 ه‍ . ق)

4ـ ابراهيم بن وليد بن عبدالملك (126 ه‍ . ق) (75 روز)

5ـ مروان بن محمّد (مروان حمار) (126 ـ 132)

از خلفاي عباسي:

1ـ عبدالله سفاح (132 ـ 137)

2ـ منصور دوانيقي (137 ـ 158)[2]

به طور كلي اوضاع سياسيِ اين دوران بسيار آشفته بوده است كه به آنها اشاره‌اي مي‌كنيم:

وضعيت درون حاكميت:

با مرگ هشام، وليد بر مسند خلافت نشست. او فردي ميگسار و  عیاش بود.[3]

لذا كارهايش بر مردم و لشكريانش گران آمد پس طي شورشي كشته شد.[4] همچنان‌كه سال بعد وقتي يزيد فرزند وليد در شرف مرگ بود ابراهيم، پسرش، جانشين او شد اما به سرعت توسط مروان بن محمّد و در طي يك لشكركشي از خلافت برکنار شد.[5] مدتي بيش نگذشته بود كه سليمان بن هشام كه بيش از ده هزار تن در اختيار داشت مروان را مخلوع اعلام نمود و بين آن دو جنگ سختي درگرفت كه در نهايت به بقاء مروان انجاميد.[6]

اختلاف قبايل هم چشمگير بوده است، قيسيان با عبدالملك بن مروان درافتادند اما بعد با پسرش هشام همراه شدند همچنان‌كه در خونخواهي وليد بن يزيد كوشيدند و بعد به مروان بن محمّد ياري رساندند در مقابل قبايل يمني به عباسيان متمايل بودند و در نهايت آنان را به خلافت رساندند.[7]

جنگ‌هاي خلافت با ديگر قلمروها:

اين جنگ‌ها در اين دوران زياد بوده است از جمله آنها مي‌توان به موارد زير اشاره كرد.

1. جنگ با تركان خزري در سال 114 و ادامه آن در سال 119 كه مسلمين موفق به كشتن خاقان ترك در حوالي بلخ و طخارستان گرديدند.[8]

2. جنگ با روميان در سال 115 و 118 و 119 ه‍ . ق.

3. جنگ در ماوراء النهر در سال 121 كه تا تاشكند رسيده بود.[9]

ناآرامي‌ها در قلمرو خلافت اموي:

1ـ شورش مردم حمص پس از كشته شدن وليد كه توسط يزيد بن وليد سركوب شد. چه آنان كه طرفدار او بودند و شايع شده بود كه يزيد قاتلين او را پناه داده است.

2ـ شورش مردم فلسطين و بيرون راندن والي اموي به سال 126 ه‍ . ق.

3ـ در همين سال در خراسان نزاري‌ها و يماني‌ها به جان هم افتادند. چون فرمان حكومت به نام نصر بن سيار آمد. مصري‌ها از او حمايت كردند و عده‌اي به پيروي از شخصي به نام جُديع كرماني پرداختند.

4ـ شورش مردم يمامه عليه كارگزار اموي به سال 126.

5ـ شورش مردم حمص بار ديگر در دورة خلافت مروان بن محمّد.[10]

قيام‌ها:

1. در سال 126 خوارج اباضيه در يمن خروج كردند و مدت سه ماه بر مدينه تسلط يافتند.[11]

2. در سال 127 ه‍ . ق ضحاك بن قيس خارجي قيام كرد و وارد كوفه شد مردم موصل نيز از او پيروي كردند. او با سپاهي صد هزار نفري به جنگ با سپاه خليفه رفت اما كشته شد. پس از او شيبان حروري رهبري شورشيان را به عهده گرفت، بالاخره شيبان هم گريخت.[12]

3. قيام زيد بن علي بن حسين به سال 123 ه‍ . ق در كوفه كه مردم بسياري با او بيعت كردند اما چون او از لعن شيخين امتناع كرد شيعيان كوفه او را رها كردند. بالاخره در جنگ با سپاه اموي زيد شكست خورد و اعدام گرديد.[13] در مورد عقايد او اختلاف نظر زيادي وجود دارد. در هر صورت چون زيد كشته شد پسرش يحيي به خراسان گريخت و در آنجا قيام نمود. امام صادق ـ عليه السّلام ـ كشته شدن او را از قبل پيش بيني فرموده بود.[14]

شروع نهضت عباسيان:

نهضت عباسي به سال 129 ه‍ . ق در خراسان توسط ابو مسلم اعلام موجوديت كرد. پیش از اين، فعاليت‌هاي آنان از سال 118 توسط محمّد بن علی بن عبدالله بن عباس معروف به امام از حميمه به طور كاملاً مخفيانه رهبري مي‌شد، ابو مسلم توانست همكاري اقوام يمني و ربيعه و نيز خارج حروريه را جلب كند و به زودي بر سرزمين شرق تسلط يابد.

در سال 132 نيروهاي عباسي وارد كوفه شدند و ابو سلمه مسئوليت كوفه را عهده‌‌دار گرديد.[15] در اين زمان بني عباس كه با شعار الرضا من آل محمّد، همكاري علويان را نيز جلب كرده بودند و حتي با محمّد بن نفس زكيه به خلافت بيعت كرده بودند،[16] به تصفيه كساني كه به عباسيان اخلاص نداشتند پرداختند و سر انجام با ابو العباس سفّاح را به خلافت برگزیدند.[17]

ناآرامي‌ها و شورش‌هاي دورة عباسي (132 ـ 148)

عده‌اي به فكر اعاده حكومت اموي بودند از جمله آنها:

1. شورش حبيب بن مرّه در بثيفة فلسطين.

2. ابو الورد در قنّسرين و اسامة بن مسلم در جزيره.

اين سه حركت خود را در مقابل عباسيان سفيد جامگان مي‌ناميدند.

3. شورش يزيد بن هبيره در واسط (آخرين حركت اموي)[18]

4. شورش عبدالله بن علي، عموي سفاح، كه ادعا داشت او جانشين سفاح و وليعهدش بوده است لذا با سپاهي كه براي جنگ عليه روم تهيه شده بود، شوريد، منصور دوانيقي ابو مسلم را براي دفع او اعزام داشت.[19]

چون منصور از قدرت يافتن ابو مسلم خراساني وحشت داشت با طرح توطئه‌اي او را ـ كه مي‌توان بنيان‌گذار حكومت عباسي نام نهادش ـ از سر راه خود برداشت. با قتل ابو مسلم، در مناطقي شورش‌هايي در گرفت كه به آنها اشاره‌اي مي‌شود.

1ـ حركت سنباد در نيشابور و قومس وري، او زردشتي بود و اعلام كرد كه كعبه را ويران خواهد نمود به سال 137 سركوب شد.

2ـ حركت راونديه در سال 141 ه‍ . ق.

3ـ حركت استاذسيس در سال 150 ه‍ . ق.[20]

علويان:

1. نخستين حركت علوي عليه عباسيان، حركت محمّد بن عبدالله نفس زكيه بود. آنان كه در حاكميت يافتن عباسيان تلاش كرده بودند اكنون به غصب آنها ناراضي بودند.[21] او با گرفتن فتوا از مالك بن انس مبني بر جواز شكستن عهد عباسيان و نيز از ابوحنيفه مبني بر به حق بودنش ، در مدينه قيام خود را آغاز كرد. با هجوم لشكر عباسيان به مدينه، اين قيام (به سال 145 ه‍ . ق) سركوب شد.[22]

2. قيام ابراهيم، برادر نفس زكيه، او بر بصره و اهواز و فارس و مدائن تسلط يافت و با او به عنوان اميرالمؤمنين بيعت شد. سرانجام در جنگی که بين آنها و عباسيان در «باخمری» صورت گرفت، به پيروزي بني عباس انجاميد.[23]

استقلال طلبي‌ها:

1ـ حكومت بني مدرار كه توسط خوارج صفريه در مغرب الاقصي (سجلماسه) شكل گرفت به سال 145.

2ـ حكومت خوارج اباضيه در مغرب الاوسط به سال 144 پا گرفت.[24]

3ـ حكومت اموي در اندلس توسط عبدالرحمان بن معاويه در سال 138 ه‍ . ق.[25]

جنگ‌ها:

در اين دوره نيز جنگ‌هاي خارجي عليه همسايه شرقي (چين و تركستان) و همسايه غربي (روم ادامه داشت). در سال 133 سپاه چين به تاشكند (چاچ) تاختند و تا يك سال به آن ديار مسلط بودند تا با جنگ طراز، براي هميشه از مرزهاي قلمرو عباسي عقب نشستند.[26]

در سال 133 روميان بر ارمنستان تاختند. اين جنگ‌ها در سال 134 ه‍ . ق نيز ادامه داشت اما بيشتر جنگ‌ها محدود بوده است.[27]

در پايان بايد گفت، تبليغ امامت تشيع نيز از سوي حضرت امام صادق ـ عليه السّلام ـ مورد غفلت نبوده است چنانچه امام صادق ـ عليه السّلام ـ كسي را به مناطق كوفه و خراسان در جهت اين امر اعزام داشته بودند.[28] از سوي ديگر در اين اوضاع بهم ريختة حاكميت، فرصتي پيش آمد تا آن حضرت نهضت علمي و فرهنگي پدر بزرگوارشان را ادامه داده، حوزه وسيع علمي در رشته‌هاي مختلف علوم عقلي و نقلي به وجود آورند و شالودة مكتب تشيّع را پي ريزي كنند.[29]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1- «حيات فكري سياسي امامان شيعه» نوشته: رسول جعفريان

2- «سيره پيشوايان» نوشته: مهدي پيشوايي.

 


[1] . شيخ مفيد، الارشاد، چاپ اول، قم، مؤسسة آل البيت، 1413، ج 2، ص 179.

[2] . مسعودي، التنبيه و الاشراف، چاپ دوم، انتشارات علمي و فرهنگي، 1365، ص 303.

[3] . مسعودی،مروج الذهب، تحقیق: اسعد داغر، قم، دار الهجره،1409،چاپ دوم،ج3،ص213.

[4] . جرجي زيدان، تاريخ تمدن اسلام، ترجمه علي جواهر كلام، تهران، اميركبير، چاپ ششم، 1369، ص 748.

[5] . شهاب الدّين احمد نويري، نهاية الارب، ترجمه محمود مهدوي، تهران، اميركبير، 1364، ج 6، ص 394.

[6] . همان، ص 402.

[7] . جرجي زيدان، پيشين، ص 696.

[8] . شهاب الدّين نويري، پيشين، ص 332.

[9] . شهاب الدّين نويري، پيشين، ص 333 ـ 335.

[10] . همان، صص 380 ـ 400.

[11] . مسعودي، پيشين، ص 308.

[12] . شهاب الدّين نويري، پيشين، ص 406.

[13] . مشكور، محمّد جواد، فرهنگ فرق اسلامي، چاپ دوم، مشهد، آستان قدس رضوي، 1372، ص 214.

[14] . شهرستاني، ملل و نحل، ترجمه افضل الدّين اصفهاني، تهران، بيجا، 1321، ص 137 ـ 140.

[15] . ابو محمد ابن اعثم، الفتوح، چاپ اول، بيروت، دار الكتب الاسلاميه، 1986، ج 4، ص 348.

[16] . ابن اثير، الكامل في التاريخ، چاپ دوم، بيروت، دار الكتاب العربي، 1967، ج 4، ص 370.

[17] . جرجي زيدان، پيشين، ص 752.

[18] . طبري، تاريخ الرسل و الملوك، مصر، دار المعارف، 1960 م، ج 7، صص 443 ـ 457.

[19] . احمد اليعقوبي، تاريخ اليعقوبي، بيروت، مؤسسة الاعلمي، 1892 م، ج 2، ص 302.

[20] . طبري، پيشين، ص 495.

[21] . همان، ص 424.

[22] . جرجي زيدان، پيشين، ص 754.

[23] . طبري، پيشين، ص 446.

[24] . محمّد سهيل طقوش، دولت عباسيان، ترجمه حجت الله جودكي، قم، پژوهشكده حوزه و دانشگاه، 1380، ص 65.

[25] . جرجي زيدان، پيشين، ص 840.

[26] . ابن اثير، پيشين، ص 342.

[27] . همان، ص 341.

[28] . مجلسي، بحار الانوار، چاپ دوم، تهران، المكتبة الاسلاميه، 1395 ه‍ . ق، ج 47، ص 72.

[29] . ر.ك: شيخ مفيد، پيشين، صص 190 ـ 206.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
29 تیر 01
بازدید
۸۷
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.