امام صادق ـ عليه السّلام ـ در برابر قیامها و حرکتهای نظامی عصرشان، چه واکنشی داشتند؟
امام صادق ـ عليه السّلام ـ در برابر قیامها و حرکتهای نظامی عصرشان، چه واکنشی داشتند؟
پرسش
پاسخ
زمان امام صادق ـ عليه السّلام ـ مقارن بود با سه قيام مهم كه با بيان آنها موضع اسلام را نيز در مقابل آنها عرض ميكنيم:
1. قيام زيد بن علي
دربارة زيد و اينكه آيا او مدعي امامت بود يا امامت حضرت باقر ـ عليه السّلام ـ و صادق ـ عليه السّلام ـ را قبول داشته روايات متضادي از ائمه نقل شده كه در بعضي از آنها وي مورد نكوهش قرار گرفته و در بعضي ديگر از او تمجيد شده است. اكثر دانشمندان و محققان ما در علم رجال و حديث، اعم از قدما و معاصرين، روايات حاكي از نكوهش او را از نظر سند مردود دانسته و به آنها اعتماد نكردهاند به عنوان نمونه مرحوم آيت الله خوئي ـ رحمة الله عليه ـ پس از نقد و بررسي رواياتي كه در نكوهش زيد نقل شده، آنها را از نظر سند ضعيف و غير قابل اعتماد معرفي نموده، مينويسد: «حاصل آنچه گفتم اين است كه زيد فردي بزرگوار و مورد ستايش بوده است و هيچ مدركي كه بر انحراف عقيدتي يا نكوهش او دلالت كند وجود ندارد.»[1]
مرحوم علامه مجلسي ـ رحمة الله عليه ـ نيز پس از نقل روايات مربوط به زيد مينويسد: «بدانكه اخبار در حالات زيد مختلف است لكن اخبار حاكي از جلالت و مدح وي و اينكه او ادعاي نادرستي نداشت، بيشتر است و اكثر علماي شيعه به بزرگی مقام زيد نظر دادهاند بنابراين، مناسب است كه نسبت به او حسن ظن داشته باشيم و از نكوهش وي خودداري كنيم.»[2]
اما در مورد قيام زيد دلائل و شواهد فراواني گواهي ميدهد كه قيام او با اجازه و موافقت حضرت امام صادق ـ عليه السّلام ـ بوده است. از جمله اين شواهد، گفتار امام رضا ـ عليه السّلام ـ در پاسخ مأمون است كه امام طي آن فرمود: پدرم موسي بن جعفر نقل كرد كه از پدرش جعفر بن محمّد شنيده بود كه ميگفت: زيد براي قيامش با من مشورت كرد من به او گفتم عموجان اگر دوست داري كه همان شخص به دار آويخته در كناسه (محلهای در كوفه) باشي راه تو همين است و موقعي كه زيد از حضور امام صادق ـ عليه السّلام ـ بيرون رفت امام فرمود: واي به حال كسي كه نداي او را بشنود و به ياري او نشتابد.[3]
اين روايت شاهد خوبي است بر اينكه قيام زيد با اجازه امام بوده است اما چون مسأله خروج زيد ميبايست با رعايت اصول احتياط و حساب شده باشد و ممكن بود مداخله امام و موافقت او با قيام زيد به گوش دشمن برسد، نه امام ، نه خود زيد و نه اصحاب نزديك آن حضرت به هيچ وجه مايل نبودند كسي از آن اطلاع يابد. امام صادق ـ عليه السّلام ـ در گفتگو با يكي از ياران زيد كه در ركاب او چند تن از سپاه امويان را كشته بود، فرمود: خداوند مرا در اين خونها شريك گرداند؛ به خدا سوگند! عمويم زيد، روش علي ـ عليه السّلام ـ و يارانش را در پيش گرفتند.[4]
2. امام صادق ـ عليه السّلام ـ و دعوت ابو سلمه و ابو مسلم.
يكي از وقايعي كه در زمان امام صادق ـ عليه السّلام ـ رخ داد. سرنگوني حكومت بني اميّه و روي كار آمدن حكومت بني عباس بود؛ كار اصلي و از عناصر بسيار مهم دعوت بني عباس به دست دو نفر بود. 1ـ ابو سلمة خلّال كه به عنوان وزير آل محمّد شهرت داشت. 2ـ ابو مسلم خراساني؛ بعد از آنكه ابراهيم امام كشته شد و جريان در اختيار سفاح و ديگران قرار گرفت؛ ابو سلمه پشيمان شد و فكر كرد كه حكومت را از آل عباس به آل ابيطالب برگرداند، لذا دو نامه نوشت يكي به عبد الله محض (از اولاد امام حسن ـ عليه السّلام ـ ) و ديگري به امام صادق ـ عليه السّلام ـ و براي هر كدام در نامه نوشته كه الان زمام امور به دست من است اگر شما موافقت كنيد من اوضاع را به نفع شما برگردانم. فرستاده ابو سلمه ابتدا نامه را به حضرت صادق ـ عليه السّلام ـ داد و گفت: من اين نامه را از طرف شيعه شما ابو سلمه، برايتان آوردهام. حضرت فرمود: ابو سلمه شيعه من نيست. چون ابو سلمه شيعه نبود و براي بني عباس كار ميكرد، احتمال داشت جاسوس بني عباس باشد، از این رو، امام نه نامه را قبول كرد و نه براي اوجواب نوشت و بعد بدون اينكه نامه را بخوانند آن را جلوي چراغ گرفت و سوزاند و فرمود: به رفيقت بگو جواب نامه اين است. بنابراين، با بررسي بيشتر اين قضيه، به اين نكته ميرسيم كه امام صادق ـ عليه السّلام ـ در اين قضيه هيچ گونه دخالتي نكردندزیرا ميدانستند اين حكومت به ایشان نخواهد رسيد و اين دوره، دورة حضرت نيست، چنانچه در نامهاي كه ابو مسلم به حضرت نوشت، حضرت جوابش را چنين دادند كه «ما انت من رجالي و لا الزمان زماني، يعني: نه تو از مردان ما هستي و نه زمان، زمان من است»[5]
در هر صورت عكس العمل امام در برابر اين حركت، احتياط و عدم موافقت با دعوت بود.
3. قيام نفس زكيه و برادرش ابراهيم:
بني عباس چون زمينه را براي حكومت و خلافت خود فراهم نميديدند؛ به این نتیجه رسیدند كه يكي از آل علي را كه وجاهت بيشتري در بين مردم دارد،علم کرده و بعدها او را از بين ببرند. براي همين كار، محمّد نفس زكيه را انتخاب كردند. محمّد پسر عبد الله محض هم اسم پيامبر بود و خالي هم روي شانهاش داشت و چون در روايات اسلامي آمده بود كه وقتي ظلم زياد شد يكي از اولاد زهرا ـ سلام الله عليها ـ ظاهر ميشود كه نام او نام پيامبر است و خالي هم به پشت دارد. اينها معتقد شدند كه مهدي اين امت كه بايد ظهور كند همين شخص است لذا براي اولاد امام حسن ـ عليه السّلام ـ اين خيال پيدا شده بود كه مهدي اين امت همين شخص است. بني عباس هم يا واقعاً چنين عقيدهاي پيدا كرده بودند يا اينكه از اول با حقهبازي پيش آمدند علي ايّ حال عبدالله بن حسن برخاست و شروع كرد به خطابه خواندن و مردم را دعوت كرد به اينكه بيائيد و با اين شخص پيمان ببنديد همه آمدند با او بيعت كردند و بعد شخصي را به دنبال امام صادق ـ عليه السّلام ـ براي اخذ بيعت فرستادند، همين كه امام وارد شد عبد الله او را در كنار خود نشاند و جريان بيعت كردن با محمّد را براي امام گزارش كرد و گفت: شما هم بيعت كن. حضرت فرمود: اين كار را نكنيد. فانّ هذا الامر لم يأت بعدُ ان كنتَ تري انّ ابنك هذه هو المهدي فليس به ... يعني: مسأله مهدي كه پيامبر خبرش را داده وقتش الان نيست و با جملهاي زيبا و با صراحت موضع خودش را مشخص كرد كه «ان كنت انما تریدان تخرجه غضبا لله وليامر بالمعروف و ینهي عن المنكر فانّا و الله لا نَدعُك وانت شيخنا و نبايع اِبنَك في الامر. يعني: اگر شما ميخواهيد به نام مهدي اين امت با محمّد بيعت كنيد من بيعت نميكنم چون اين شخص مهدي نيست و الان هم وقت ظهور نرسيده ولي اگر قيام شما جنبة امر به معروف و نهي از منكر دارد من حاضرم بيعت كنم.[6] اين جريان گذشت و طولي نكشيد كه هر دو برادر ـ محمّد بن عبد الله بن حسن در مدينه و ابراهيم در بصره ـ قيام كرده و پس از درگيري نظامي كوتاهي با نيروهاي عباسي كشته شدند و اين شكست سرآغاز شكستهاي ديگري براي زيديها شد كه در عراق و ايران دست به شورش زدند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1- «سيره و قيام زيد بن علي» نوشته: حسين كريمان
2- «حيات فكري سياسي امامان شيعه» نوشته: رسول جعفريان.
[1] . خوئي، سيد ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، قم، مدينه العلم، ج 7، صص 345 - 356.
[2] . علامه مجلسي، بحار، بيروت، 1404،ج 46، صص 2-5.
[3] . شيخ صدوق، عيون اخبار الرضا ـ عليه السّلام ـ ، چاپ اول، بيروت، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، 1404، ج 1، ص 225.
[4] . تستري، شيخ محمّد تقي، قاموس الرجال، چاپ دوم، موسسة النشر الاسلامي، قم، ج 4، ص 570.
[5] . جعفريان، رسول ، حيات فكري سياسي ائمه، به نقل از حياة الامام الرضا، ص 49.
[6] . شيخ، مفيد، الارشاد، ، چاپ مكتبه بصيرتي، قم. بيتا، ص 276 و 277
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 29 تیر 01
- بازدید
- ۹۳
امام صادق ـ عليه السّلام ـ در برابر قیامها و حرکتهای نظامی عصرشان، چه واکنشی داشتند؟
- نشان کردن
پرسش
امام صادق ـ عليه السّلام ـ در برابر قیامها و حرکتهای نظامی عصرشان، چه واکنشی داشتند؟
پاسخ
زمان امام صادق ـ عليه السّلام ـ مقارن بود با سه قيام مهم كه با بيان آنها موضع اسلام را نيز در مقابل آنها عرض ميكنيم:
1. قيام زيد بن علي
دربارة زيد و اينكه آيا او مدعي امامت بود يا امامت حضرت باقر ـ عليه السّلام ـ و صادق ـ عليه السّلام ـ را قبول داشته روايات متضادي از ائمه نقل شده كه در بعضي از آنها وي مورد نكوهش قرار گرفته و در بعضي ديگر از او تمجيد شده است. اكثر دانشمندان و محققان ما در علم رجال و حديث، اعم از قدما و معاصرين، روايات حاكي از نكوهش او را از نظر سند مردود دانسته و به آنها اعتماد نكردهاند به عنوان نمونه مرحوم آيت الله خوئي ـ رحمة الله عليه ـ پس از نقد و بررسي رواياتي كه در نكوهش زيد نقل شده، آنها را از نظر سند ضعيف و غير قابل اعتماد معرفي نموده، مينويسد: «حاصل آنچه گفتم اين است كه زيد فردي بزرگوار و مورد ستايش بوده است و هيچ مدركي كه بر انحراف عقيدتي يا نكوهش او دلالت كند وجود ندارد.»[1]
مرحوم علامه مجلسي ـ رحمة الله عليه ـ نيز پس از نقل روايات مربوط به زيد مينويسد: «بدانكه اخبار در حالات زيد مختلف است لكن اخبار حاكي از جلالت و مدح وي و اينكه او ادعاي نادرستي نداشت، بيشتر است و اكثر علماي شيعه به بزرگی مقام زيد نظر دادهاند بنابراين، مناسب است كه نسبت به او حسن ظن داشته باشيم و از نكوهش وي خودداري كنيم.»[2]
اما در مورد قيام زيد دلائل و شواهد فراواني گواهي ميدهد كه قيام او با اجازه و موافقت حضرت امام صادق ـ عليه السّلام ـ بوده است. از جمله اين شواهد، گفتار امام رضا ـ عليه السّلام ـ در پاسخ مأمون است كه امام طي آن فرمود: پدرم موسي بن جعفر نقل كرد كه از پدرش جعفر بن محمّد شنيده بود كه ميگفت: زيد براي قيامش با من مشورت كرد من به او گفتم عموجان اگر دوست داري كه همان شخص به دار آويخته در كناسه (محلهای در كوفه) باشي راه تو همين است و موقعي كه زيد از حضور امام صادق ـ عليه السّلام ـ بيرون رفت امام فرمود: واي به حال كسي كه نداي او را بشنود و به ياري او نشتابد.[3]
اين روايت شاهد خوبي است بر اينكه قيام زيد با اجازه امام بوده است اما چون مسأله خروج زيد ميبايست با رعايت اصول احتياط و حساب شده باشد و ممكن بود مداخله امام و موافقت او با قيام زيد به گوش دشمن برسد، نه امام ، نه خود زيد و نه اصحاب نزديك آن حضرت به هيچ وجه مايل نبودند كسي از آن اطلاع يابد. امام صادق ـ عليه السّلام ـ در گفتگو با يكي از ياران زيد كه در ركاب او چند تن از سپاه امويان را كشته بود، فرمود: خداوند مرا در اين خونها شريك گرداند؛ به خدا سوگند! عمويم زيد، روش علي ـ عليه السّلام ـ و يارانش را در پيش گرفتند.[4]
2. امام صادق ـ عليه السّلام ـ و دعوت ابو سلمه و ابو مسلم.
يكي از وقايعي كه در زمان امام صادق ـ عليه السّلام ـ رخ داد. سرنگوني حكومت بني اميّه و روي كار آمدن حكومت بني عباس بود؛ كار اصلي و از عناصر بسيار مهم دعوت بني عباس به دست دو نفر بود. 1ـ ابو سلمة خلّال كه به عنوان وزير آل محمّد شهرت داشت. 2ـ ابو مسلم خراساني؛ بعد از آنكه ابراهيم امام كشته شد و جريان در اختيار سفاح و ديگران قرار گرفت؛ ابو سلمه پشيمان شد و فكر كرد كه حكومت را از آل عباس به آل ابيطالب برگرداند، لذا دو نامه نوشت يكي به عبد الله محض (از اولاد امام حسن ـ عليه السّلام ـ ) و ديگري به امام صادق ـ عليه السّلام ـ و براي هر كدام در نامه نوشته كه الان زمام امور به دست من است اگر شما موافقت كنيد من اوضاع را به نفع شما برگردانم. فرستاده ابو سلمه ابتدا نامه را به حضرت صادق ـ عليه السّلام ـ داد و گفت: من اين نامه را از طرف شيعه شما ابو سلمه، برايتان آوردهام. حضرت فرمود: ابو سلمه شيعه من نيست. چون ابو سلمه شيعه نبود و براي بني عباس كار ميكرد، احتمال داشت جاسوس بني عباس باشد، از این رو، امام نه نامه را قبول كرد و نه براي اوجواب نوشت و بعد بدون اينكه نامه را بخوانند آن را جلوي چراغ گرفت و سوزاند و فرمود: به رفيقت بگو جواب نامه اين است. بنابراين، با بررسي بيشتر اين قضيه، به اين نكته ميرسيم كه امام صادق ـ عليه السّلام ـ در اين قضيه هيچ گونه دخالتي نكردندزیرا ميدانستند اين حكومت به ایشان نخواهد رسيد و اين دوره، دورة حضرت نيست، چنانچه در نامهاي كه ابو مسلم به حضرت نوشت، حضرت جوابش را چنين دادند كه «ما انت من رجالي و لا الزمان زماني، يعني: نه تو از مردان ما هستي و نه زمان، زمان من است»[5]
در هر صورت عكس العمل امام در برابر اين حركت، احتياط و عدم موافقت با دعوت بود.
3. قيام نفس زكيه و برادرش ابراهيم:
بني عباس چون زمينه را براي حكومت و خلافت خود فراهم نميديدند؛ به این نتیجه رسیدند كه يكي از آل علي را كه وجاهت بيشتري در بين مردم دارد،علم کرده و بعدها او را از بين ببرند. براي همين كار، محمّد نفس زكيه را انتخاب كردند. محمّد پسر عبد الله محض هم اسم پيامبر بود و خالي هم روي شانهاش داشت و چون در روايات اسلامي آمده بود كه وقتي ظلم زياد شد يكي از اولاد زهرا ـ سلام الله عليها ـ ظاهر ميشود كه نام او نام پيامبر است و خالي هم به پشت دارد. اينها معتقد شدند كه مهدي اين امت كه بايد ظهور كند همين شخص است لذا براي اولاد امام حسن ـ عليه السّلام ـ اين خيال پيدا شده بود كه مهدي اين امت همين شخص است. بني عباس هم يا واقعاً چنين عقيدهاي پيدا كرده بودند يا اينكه از اول با حقهبازي پيش آمدند علي ايّ حال عبدالله بن حسن برخاست و شروع كرد به خطابه خواندن و مردم را دعوت كرد به اينكه بيائيد و با اين شخص پيمان ببنديد همه آمدند با او بيعت كردند و بعد شخصي را به دنبال امام صادق ـ عليه السّلام ـ براي اخذ بيعت فرستادند، همين كه امام وارد شد عبد الله او را در كنار خود نشاند و جريان بيعت كردن با محمّد را براي امام گزارش كرد و گفت: شما هم بيعت كن. حضرت فرمود: اين كار را نكنيد. فانّ هذا الامر لم يأت بعدُ ان كنتَ تري انّ ابنك هذه هو المهدي فليس به ... يعني: مسأله مهدي كه پيامبر خبرش را داده وقتش الان نيست و با جملهاي زيبا و با صراحت موضع خودش را مشخص كرد كه «ان كنت انما تریدان تخرجه غضبا لله وليامر بالمعروف و ینهي عن المنكر فانّا و الله لا نَدعُك وانت شيخنا و نبايع اِبنَك في الامر. يعني: اگر شما ميخواهيد به نام مهدي اين امت با محمّد بيعت كنيد من بيعت نميكنم چون اين شخص مهدي نيست و الان هم وقت ظهور نرسيده ولي اگر قيام شما جنبة امر به معروف و نهي از منكر دارد من حاضرم بيعت كنم.[6] اين جريان گذشت و طولي نكشيد كه هر دو برادر ـ محمّد بن عبد الله بن حسن در مدينه و ابراهيم در بصره ـ قيام كرده و پس از درگيري نظامي كوتاهي با نيروهاي عباسي كشته شدند و اين شكست سرآغاز شكستهاي ديگري براي زيديها شد كه در عراق و ايران دست به شورش زدند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1- «سيره و قيام زيد بن علي» نوشته: حسين كريمان
2- «حيات فكري سياسي امامان شيعه» نوشته: رسول جعفريان.
[1] . خوئي، سيد ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، قم، مدينه العلم، ج 7، صص 345 - 356.
[2] . علامه مجلسي، بحار، بيروت، 1404،ج 46، صص 2-5.
[3] . شيخ صدوق، عيون اخبار الرضا ـ عليه السّلام ـ ، چاپ اول، بيروت، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، 1404، ج 1، ص 225.
[4] . تستري، شيخ محمّد تقي، قاموس الرجال، چاپ دوم، موسسة النشر الاسلامي، قم، ج 4، ص 570.
[5] . جعفريان، رسول ، حيات فكري سياسي ائمه، به نقل از حياة الامام الرضا، ص 49.
[6] . شيخ، مفيد، الارشاد، ، چاپ مكتبه بصيرتي، قم. بيتا، ص 276 و 277
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 29 تیر 01
- بازدید
- ۹۳
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.