نقش علما و روحانيت در جنگهای روس و ايران در دوره قاجار چه بود ؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

نقش علما و روحانيت در جنگهای روس و ايران در دوره قاجار چه بود ؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

روحانيت به لحاظ پيوند عميق جامعه ايران با دين، از ديرباز در اين كشور از اقتدار و نفوذ زيادي برخوردار بوده است. در دوره صفويه با گسترش مذهب شيعه در ايران روحانيت به عنوان عالي ترين نهاد مردمي و تنها نهاد قدرتمند غيردولتي مطرح بوده، تحولات فكري در حوزه هاي علمي كه چندي قبل از ظهور قاجار صورت گرفت و به پيروزي جريان طرفدار اجتهاد (اصوليون) منجر شد. اقتدار مجتهدان و مراجع را افزايش داد. نهاد مرجعيت در شيعه، هر فرد معتقدي را به روحانيت پيوند مي داد. حتي شاه كه مشروعيت خود را از مسلمان بودن خود مي گرفت به لحاظ مذهبي، فقط يكي از مقلدان پرشمار مراجع بزرگ محسوب مي شد و شرعاً حق تخطي از فتواي مراجع را نداشت. اين ساختار اجتماعي و سياسي ايران بوده كه قرنها پيوند مردم با علما عميق باشد. ظهور سياسي علما در تاريخ معاصر ايران به اوايل قرن 19 م . باز مي گردد. ضعف دولت قاجاري در جنگهاي ايران و روس، دربار را مجبور كرد از علما استمداد جويد. بدين ترتيب علما فتواي جهاد عليه دولت روس را صادر كردند، ولي بدليل بي كفايتي مديران قاجاري علي رغم پيروزيهاي اوليه، اين فتواها و شور و هيجان عمومي مردم در جنگ نتوانست ضعف دولت را جبران كند.[1]

از آنجائيكه در فقه اسلامي دفاع از سرزمين و دين و ناموس يكي از واجبات شرعي است و جهاد يكي از ابواب مهم فقه اسلام است بر اين اساس علما و مراجع در طول تاريخ در حد امكان در مقابل بيگانه اتخاذ موضع نموده و مردم را در برابر آنها بسيج مي كردند. اگر در اين رابطه فرد قدرتمندي هم در رأس قدرت و فرماندهي لشكر قرار مي گرفت، چه بسا پيروزي نهائي هم نصيب مردم ايران مي شد. در جريان جنگ ايران و روس نيز علما و مراجع فقط به تكليف خود عمل كردند نه اينكه از كسي يا شاهي دستور بگيرند و يا از حكومت و فرد خاص حمايت كنند. آنها بر اساس ضرورت شرعي و به حكم قرآن براي پاسداري از نواميس مسلمانان حكم جهاد داده اند.[2] البته اينكه گفته شود روسيه فقط بخاطر فتواي جهاد علما و شركت مردم در جنگ نتوانست آنگونه كه خود تصور مي كرد في الفور ايران را تصرف كند شايد چندان عقلايي نباشد، چرا كه ايران قبل از جنگ با روسيه با فرانسه قرداد بسته بود از آنجائيكه روسيه و فرانسه در جهت استعمار مناطق مختلف با هم رقابت داشتند و روسيه هم از طرف اروپا از فرانسه بيم داشت و با تمام قوا حمله نمي كرد و لذا وقتي كه معاهده دوستي بين روس و فرانسه بسته مي شود روسيه از جانب غرب مقداري آسوده شده و با تمام قوا متوجه ايران مي شود كه در نهايت موجب چندين قرارداد ننگين و جدايي قسمتهايي از جامعه ايران در دوره مذكور مي شود.[3] علما در اين جهاد علاوه بر صدور فتواي جهاد نقش عملي نيز با حضور خود داشتند چنانكه رهبري جنگ را سيد محمد مجاهد عهده دار بوده[4]. اينكه آيا علما از حكومت فتحعلي شاه حمايت كردند يا نه بايد گفت كه تا قبل از شروع نهضت تنباكو بين دين و دولت يك رابطه نزديك بود و علماي مطرح در هر عصري نقش ناصح و ناظر حكومت بودند و در برخي امور هم كه مربوط به حوزه علم و فقه و امور حسبه مي شد، دخالت مي كردند. تا جائي تاريخ كه نشان مي دهد از ميان علما هيچكس را نام نبرده كه با نظام موجود مخالفتي كرده يا عليه آن به وعظ پرداخته باشد.[5] در بين فرزندان فتحعلي شاه بر سر جانشيني و ولايتعهدي رقابت و اختلاف وجود داشت كه يكديگر را متهم به مخالفت با اسلام مي كردند تا با توجه علما را به خود جلب كنند. علت اصلي همكاري علما با برخي از شاهان بر حسب ضرورت، حفظ مصالح و نظم و فراهم شدن شرايط امر به معروف بوده كه از سيره ائمه اقتباس مي كردند. ولي علما براي صدور فتوا از كسي دستور نگرفتند و فقط طبق دستور شرع و براي دفاع از عرض و ناموس و خاك چنين اقدامي را در دستور كار خود قرار دادند و حتي مي توان گفت كه اين شاه بود كه بخاطر نفوذ علما مردم و تأثير كلام آنها دست به دامن علما شد. وقتي كه خبر جنگ و قتل و غارت روسها به تهران و دربار مي رسد در دربار غوغايي به پا
مي شود و علماي تهران و مراجع فتواي جنگ با كفار روسيه را داده و حكم تجهيز سپاه را صادر مي كنند.[6]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

ناسخ التواريخ، سپهر، و قصص العلما، تنكابن.

 


[1] . انقلاب اسلامي و چرايي و چگوني رخداد آن، گروه معارف، قم، نشر معارف چاپ 23، 1381، ص 40.

[2] . الگار، حامد، دين و دولت در ايران، ترجمه سري، ابوالقاسم، انتشارات طوس، چاپ دوم، 1369، ص 87.

[3] . ر.ك: اوسطي، عليرضا، ايران در سه قرن گذشته، ج 1، تهران، پا كتاب، چاپ اول 1382، ص 80 ـ 71.

[4] . الگار، حامد، پيشين، ص 150 ـ 143.

[5] . همان، ص 133.

[6] . شميم، علي اصغر، ايران در دوره سلطنت قاجار، تهران، زرياب، چاپ اول، 1379، ص 86.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
6 امرداد 01
بازدید
۱۴۹
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.