آيا شعراي کهن ايران از جمله حافظ و سعدي مذهب شيعه داشتند ؟
آيا شعراي کهن ايران از جمله حافظ و سعدي مذهب شيعه داشتند ؟
پرسش
پاسخ
با توجّه به مطالبي و تحقيقاتي که درباره اين دو شخصيت بزرگوار ادبي صورت گرفته است، نظر قطعي در مورد مذهب آنها داده نشده، بلکه با توجّه به قرائن و شواهد موجود در آثار آنها مي توان به اين دو نتيجه رسيد.
اولاً: با توجّه به جو جامعه آن روز که اکثر مردم سني بودند، از اينرو آنها هم عقيده واقعي خود را پنهان مي نمودند. و لااقل تعصب مذهبي نداشته و با واقعياتي که خودشان رسيده بودند، زندگي مي کردند.
ثانياً: قرائني مبني بر شيعه بودن آنها وجود دارد که اين قرائن حداقل شيعه به معناي اعم يعني دوستداري خاندان رسالت را براي آنها ثابت مي کند.
به طور کلي مي توان گفت: آنچه از اشعار خواجه حافظ بر مي آيد قدر مسلم آن است که در مشرب تصوف با صوفيان خشک سنّي سازش نداشته، بطوري که ديده مي شود مکرر از شطح، دلق و ريا و با آن قبيل صوفيان با لهجه تمسخر و گاهي تعرض سخن مي گويد و صاحبدلان را از دام تصوف و صوفيان برحذر مي دارد. علاقه مندي بيشتري درباره عرفان شيعه و نماز شب و سير سلوک معنوي و گريه هاي سحري دارد که در فرهنگ اهل بيت و مذهب شيعه پر رنگ و با مذا ق شيعه سازگار تر است. مانند:
صوفي نهاد دام و سر حقه باز کرد آغـــاز فکر با فلک حقه بـاز کرد
امّا از جانب ديگر با صوفيه شيعه صوفيه يا اويسي ارادت مي کند مؤلف حبيب السير مي گويد: حافظ نسبت به شيخ زين العابدين تايبادي ارادت مي ورزيد و بوسيله او از مزاحمت شاه شجاع و تکفير فقيهان شيراز رهايي يافت، خواجه به لهجه تضرع مي گويد:
آنان که خـاک را به نظر کيميا کنند آيا شود که گوشه چشمي به ما کنند
کساني که حافظ را سني دانسته اند، چند دليل ذکر کرده اند که عبارتند از:
1. امير مبارزالدين محمد مظفر و شاه شجاع سني بوده اند و سکه هاي سلاطين مزبور يافت شده است و حافظ آنها را مدح کرده و به آنها ارادت داشته است.
2. آن که شاعر در يکي از اشعار خود فرموده:
من همان دم که وضو ساختم از چشمه عشق چار تکبير زدم يکسره بر هر چه که هســت
در مذهب شيعه پنج تکبير در نماز ميت بايد گفت. پس شعر دلالت بر تسنن حافظ دارد.
3. در شعري بهاءالدين امام اهل تسنن را مقرب درگاه الهي دانسته است.
4. به مذهب اشعري که از فرقه هاي تسنن است سخن فرموده و قرآن را کلام قديم دانسته است. اما اين دلايل بسيار ضعيف و غير قابل قبول است.
کساني که حافظ را شيعه دانسته اند، گفته اند که حافظ روابط خوبي با امراء و سلاطين مانند شيخ ابواسحاق و منصور و زين العابدين که شيعي بودند، داشته در مقابل نسبت به امير مبارزالدين محمد و شاه شجاع که سني بودند، روابطي در اين حد نداشته است.[1] مدح حافظ درباره حاکمان شيعه قوي تر و بيشتر و زياد تر از حاکمان سني است.
مي توان گفت عدم اظهار تشيع از سوي حافظ و رابطه با امراي سنّي از تقيّه بوده که از اصول شيعه به شمار مي رود. به ويژه با توجّه به اين که تشيع و دوستي اهل بيت بر جوّ علمي آن زمان غلبه داشته است، اگرچه اکثريت با اهل تسنن بودند.
سعدي: سعدي در بين سال هاي 610 تا 615 در شيراز به دنيا آمد و در سن 75 سالگي دار فاني را وداع گفت. سعدي قصيده اي دارد که در آن نخست پيامبر و سپس خلفاي چهارگانه را ستوده است. ادبيات و تعبيرات او در اين قصيده درباره خلفاي سه گانه، دقيقاً همان تعبيرات اهل سنت است. البته در اين دوره که تمام جو و فضاي ايران و جهان اسلام در دست حکومت هاي سني مذهب بود و بسياري از شيعيان در تقيه به سر مي بردند و در نوشتن آثار نيز تابع جو غالب بودند که در آغاز کتاب خود مدح خلفا مي گفتند؛ اگرچه شهرهايي چون قم، آوه و کاشان و نيشابور و مناطقي از خراسان و آذربايجان و گيلان و مازندران و زنجان و... شيعيان پراکنده و گاهي اکثريت داشتند. در زمان حکومت آل بويه شيراز و حوالي آن به شيعه گراييده بودند و در شيراز نيز شيعه وجود داشت. سعدي و حافظ بعد از آل بويه بودند. از اينرو احتمال شيعه بودن آنها قويتر است.
مذهب سعدي واقعي و معنوي است که مانند مذهب همه عاشقان صادق از همه مذهب ها جدا است و اصول و فروع آن در بسياري از قطعات دوران زندگي سعدي ديده مي شود. حافظ درآينه ي آثارش بيش از سعدي نمايان کرده که شيعه بوده. با توجّه به مطالبي که ذکر شده نسبت به حافظ و سعدي به اين نتيجه مي رسيم که تحقيقات و کتاب هايي که در مورد اين دو شخصيت و شاعر بزرگ نوشته شده است. نظر قطعي در مورد مذهب آنها داده نشده و آنچه درباره مذهب آنها ذکر شد، برگرفته از روي قرائن و شواهد موجود در آثار آنهاست.
نتيجه اي که در پايان مي توانيم بگيريم اين است که اولاً مذهب غالب مردم ايران در زمان حافظ و سعدي سني بوده است، امام سني گري آنها آميخته با تعصب نبوده و محبت اهل بيت را هم داشته اند مثلاً سعدي در يکي از اشعارش مي گويد:
سعـدي اگر عاشقي کني و جوانــي عشق محمّد بس است و آل محمّد
از اين روي مي توان گفت، سعدي دوستدار حقيقي خاندان پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بوده. و حافظ را شيعه دانست چون گرايش حافظ و تصريحات او بيش از ديگران او را به شيعه نزديک مي کند. علاوه بر اين حافظ از مدح خلفا که سنت رايج تمام شعرا و مؤلفان بود در ابتداي کتابش پرهيز کرده، اما درباره پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و اميرمومنان اشعار جامع و عارفانه اي سروده.
نگار من که به مکتب نرفت و خط نياموخت بــه غمزه مسئله آمــوز صد مدرس شد...
ثانياً: به احتمال قوي اينان به جهت جو جامعه، تشيع خود را مخفي مي کردند و در باطن به حقيقت رسيده باشند، چنان که نظر علماي ديگر نيز اين گونه است.
قاضي نورالله شوشتري و برخي ديگر از علما حافظ و سعدي را شيعه دانسته و دلايلي براي گفته خود آورده است.
قــــدم دريــــغ مدار از جنـــــازه حافظ که گرچه غرق گناه است مي رود به بهشت
حافــظ اگر قــدم زني در ره خاتدات بصدق بــــدرقه رهت شود همت شهنه نجـــف
منظور حافظ از خاندان اهل بيت و ائمه هست، شهنه نجف نيز امير مومنان است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ کتاب کنگره جهاني سعدي و حافظ.
2- شناخت حافظ ،شهید مطهری
3- تاریخ تمدن اسلامی، دکترولایتی
3- نقش شیعه درفرهنگ تمدن اسلام وایران،دکترولایتی
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 6 امرداد 01
- بازدید
- ۲۳۹
آيا شعراي کهن ايران از جمله حافظ و سعدي مذهب شيعه داشتند ؟
- نشان کردن
پرسش
آيا شعراي کهن ايران از جمله حافظ و سعدي مذهب شيعه داشتند ؟
پاسخ
با توجّه به مطالبي و تحقيقاتي که درباره اين دو شخصيت بزرگوار ادبي صورت گرفته است، نظر قطعي در مورد مذهب آنها داده نشده، بلکه با توجّه به قرائن و شواهد موجود در آثار آنها مي توان به اين دو نتيجه رسيد.
اولاً: با توجّه به جو جامعه آن روز که اکثر مردم سني بودند، از اينرو آنها هم عقيده واقعي خود را پنهان مي نمودند. و لااقل تعصب مذهبي نداشته و با واقعياتي که خودشان رسيده بودند، زندگي مي کردند.
ثانياً: قرائني مبني بر شيعه بودن آنها وجود دارد که اين قرائن حداقل شيعه به معناي اعم يعني دوستداري خاندان رسالت را براي آنها ثابت مي کند.
به طور کلي مي توان گفت: آنچه از اشعار خواجه حافظ بر مي آيد قدر مسلم آن است که در مشرب تصوف با صوفيان خشک سنّي سازش نداشته، بطوري که ديده مي شود مکرر از شطح، دلق و ريا و با آن قبيل صوفيان با لهجه تمسخر و گاهي تعرض سخن مي گويد و صاحبدلان را از دام تصوف و صوفيان برحذر مي دارد. علاقه مندي بيشتري درباره عرفان شيعه و نماز شب و سير سلوک معنوي و گريه هاي سحري دارد که در فرهنگ اهل بيت و مذهب شيعه پر رنگ و با مذا ق شيعه سازگار تر است. مانند:
صوفي نهاد دام و سر حقه باز کرد آغـــاز فکر با فلک حقه بـاز کرد
امّا از جانب ديگر با صوفيه شيعه صوفيه يا اويسي ارادت مي کند مؤلف حبيب السير مي گويد: حافظ نسبت به شيخ زين العابدين تايبادي ارادت مي ورزيد و بوسيله او از مزاحمت شاه شجاع و تکفير فقيهان شيراز رهايي يافت، خواجه به لهجه تضرع مي گويد:
آنان که خـاک را به نظر کيميا کنند آيا شود که گوشه چشمي به ما کنند
کساني که حافظ را سني دانسته اند، چند دليل ذکر کرده اند که عبارتند از:
1. امير مبارزالدين محمد مظفر و شاه شجاع سني بوده اند و سکه هاي سلاطين مزبور يافت شده است و حافظ آنها را مدح کرده و به آنها ارادت داشته است.
2. آن که شاعر در يکي از اشعار خود فرموده:
من همان دم که وضو ساختم از چشمه عشق چار تکبير زدم يکسره بر هر چه که هســت
در مذهب شيعه پنج تکبير در نماز ميت بايد گفت. پس شعر دلالت بر تسنن حافظ دارد.
3. در شعري بهاءالدين امام اهل تسنن را مقرب درگاه الهي دانسته است.
4. به مذهب اشعري که از فرقه هاي تسنن است سخن فرموده و قرآن را کلام قديم دانسته است. اما اين دلايل بسيار ضعيف و غير قابل قبول است.
کساني که حافظ را شيعه دانسته اند، گفته اند که حافظ روابط خوبي با امراء و سلاطين مانند شيخ ابواسحاق و منصور و زين العابدين که شيعي بودند، داشته در مقابل نسبت به امير مبارزالدين محمد و شاه شجاع که سني بودند، روابطي در اين حد نداشته است.[1] مدح حافظ درباره حاکمان شيعه قوي تر و بيشتر و زياد تر از حاکمان سني است.
مي توان گفت عدم اظهار تشيع از سوي حافظ و رابطه با امراي سنّي از تقيّه بوده که از اصول شيعه به شمار مي رود. به ويژه با توجّه به اين که تشيع و دوستي اهل بيت بر جوّ علمي آن زمان غلبه داشته است، اگرچه اکثريت با اهل تسنن بودند.
سعدي: سعدي در بين سال هاي 610 تا 615 در شيراز به دنيا آمد و در سن 75 سالگي دار فاني را وداع گفت. سعدي قصيده اي دارد که در آن نخست پيامبر و سپس خلفاي چهارگانه را ستوده است. ادبيات و تعبيرات او در اين قصيده درباره خلفاي سه گانه، دقيقاً همان تعبيرات اهل سنت است. البته در اين دوره که تمام جو و فضاي ايران و جهان اسلام در دست حکومت هاي سني مذهب بود و بسياري از شيعيان در تقيه به سر مي بردند و در نوشتن آثار نيز تابع جو غالب بودند که در آغاز کتاب خود مدح خلفا مي گفتند؛ اگرچه شهرهايي چون قم، آوه و کاشان و نيشابور و مناطقي از خراسان و آذربايجان و گيلان و مازندران و زنجان و... شيعيان پراکنده و گاهي اکثريت داشتند. در زمان حکومت آل بويه شيراز و حوالي آن به شيعه گراييده بودند و در شيراز نيز شيعه وجود داشت. سعدي و حافظ بعد از آل بويه بودند. از اينرو احتمال شيعه بودن آنها قويتر است.
مذهب سعدي واقعي و معنوي است که مانند مذهب همه عاشقان صادق از همه مذهب ها جدا است و اصول و فروع آن در بسياري از قطعات دوران زندگي سعدي ديده مي شود. حافظ درآينه ي آثارش بيش از سعدي نمايان کرده که شيعه بوده. با توجّه به مطالبي که ذکر شده نسبت به حافظ و سعدي به اين نتيجه مي رسيم که تحقيقات و کتاب هايي که در مورد اين دو شخصيت و شاعر بزرگ نوشته شده است. نظر قطعي در مورد مذهب آنها داده نشده و آنچه درباره مذهب آنها ذکر شد، برگرفته از روي قرائن و شواهد موجود در آثار آنهاست.
نتيجه اي که در پايان مي توانيم بگيريم اين است که اولاً مذهب غالب مردم ايران در زمان حافظ و سعدي سني بوده است، امام سني گري آنها آميخته با تعصب نبوده و محبت اهل بيت را هم داشته اند مثلاً سعدي در يکي از اشعارش مي گويد:
سعـدي اگر عاشقي کني و جوانــي عشق محمّد بس است و آل محمّد
از اين روي مي توان گفت، سعدي دوستدار حقيقي خاندان پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بوده. و حافظ را شيعه دانست چون گرايش حافظ و تصريحات او بيش از ديگران او را به شيعه نزديک مي کند. علاوه بر اين حافظ از مدح خلفا که سنت رايج تمام شعرا و مؤلفان بود در ابتداي کتابش پرهيز کرده، اما درباره پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و اميرمومنان اشعار جامع و عارفانه اي سروده.
نگار من که به مکتب نرفت و خط نياموخت بــه غمزه مسئله آمــوز صد مدرس شد...
ثانياً: به احتمال قوي اينان به جهت جو جامعه، تشيع خود را مخفي مي کردند و در باطن به حقيقت رسيده باشند، چنان که نظر علماي ديگر نيز اين گونه است.
قاضي نورالله شوشتري و برخي ديگر از علما حافظ و سعدي را شيعه دانسته و دلايلي براي گفته خود آورده است.
قــــدم دريــــغ مدار از جنـــــازه حافظ که گرچه غرق گناه است مي رود به بهشت
حافــظ اگر قــدم زني در ره خاتدات بصدق بــــدرقه رهت شود همت شهنه نجـــف
منظور حافظ از خاندان اهل بيت و ائمه هست، شهنه نجف نيز امير مومنان است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ کتاب کنگره جهاني سعدي و حافظ.
2- شناخت حافظ ،شهید مطهری
3- تاریخ تمدن اسلامی، دکترولایتی
3- نقش شیعه درفرهنگ تمدن اسلام وایران،دکترولایتی
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 6 امرداد 01
- بازدید
- ۲۳۹
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.