امتياز تنباكو در زمان قاجار چگونه بود؟
امتياز تنباكو در زمان قاجار چگونه بود؟
پرسش
پاسخ
در زمان حكومت ناصر الدين شاه امتيازهاي اقتصادي زيادي به بيگانگان خصوصاً دو كشور انگليس و روسيه داده شد. يكي از اين امتيازات امتياز «انحصار خريد و فروش توتون و تنباكو» مي باشد. كه به «امتياز رژي» هم معروف است. محمد علي جمال زاده در مورد اين امتياز مي نويسد: «ناصرالدين شاه در مراجعت از سفر سوم فرنگستان (1307 هـ .ق) در 16 رجب همان سال وعده امتياز مذكور را به يك شركت انگليسي موسوم به «هيئت شاهنشاهي دخانيات در ايران داد ودر 28 رجب 1308 امتياز به امضاء رسيد. صاحب امتياز موسوم بود به «تالبوت» و مدت امتياز پنجاه سال بود. مقرر بود كه شركت مزبور سالانه 15000 ليره انگليسي به علاوه يك ربع منافع خالص به دولت ايران بپردازد از طرف ديگر دولت ايران متعهد مي گرديد كه در مدت 50 سال مزبور ماليات و عوارض و رسوم گمرك را كه در آن تاريخ وجود داشت بردارد[1]».
اين امتياز زيان مادي فراواني براي ايران داشت. اين نكته را مي توان از مقايسه آن با امتياز مشابهي كه همان زمان انگليسيها از دولت عثماني گرفته بودند، دريافت. «در اعطاء اين امتياز آنچه مهم بود ميزان پيشكشي نقدي و هدايايي بود كه به شاه و اطرافيانش تقديم مي شد نه ميزان توسعه اقتصادي ملكت و نفع عمومي ملت[2]» بلافاصله بعد از اعطاي اين امتياز مخالفت هاي مردمي آغاز شد. آنها ناخشنودي خود را به اطلاع دولت رساندند، اما نتيجه اي نگرفتند. خشم و نفرت مردم روز به روز بيشتر و بيشتر مي شد. البته اين نكته را نيز بايد در نظر داشت كه «تنها زيان مادي علت اصلي مقاومت مردم نبود. خشم مردم از تسلط شركت بر سرتاسر ايران بود. شركت از ابتدا به اقدامات مشكوكي دست زد كه ارتباطي با امتيازش نداشت. شركت براي خود سپاه و تفنگدار داشت و اين وضع در شهرها جنبه جدي تري پيدا كرد. گويا مراكزي براي ذخيره تسليحات در نظر مي گيرند و اين نظر وقتي تأييد شد كه بعد از انحلال شركت محمولات تازه رسيده را باز كردند كه مملو از اسلحه و فشنگ و مسائل تخريبي بود. علاوه بر اينها در شروع به كار در حدود صد هزار زن و مرد انگليسي براي كمك به شركت به ايران آمدند و كار آنها تبليغ ديانت مسيح بود[3]».
اعتراض در شهرهاي مختلف بالا گرفت. سرتاسر ايران انتظار اقدامي از جانب ميرزاي شيرازي مرجع تشيع داشتند. «آيت الله ميرزاي شيرازي دولت را در دادن امتياز مورد اعتراض قرار داد. در تهران ميرزاي آشتياني مجتهد وقت در تماس با شاه امتياز را اشتباه بزرگ دانست[4]». ميرزاي شيرازي در سامرا، گوش به زنگ هر خبر تازه اي بود. او هشيارانه و با بينشي دقيق شرايط را مي سنجيد... و نداي عدالت خواهي و ظلم ستيزي مردم دردمند را از گوشه گوشه ايران مي شنيد. او چندين بار با شاه ايران (ناصرالدين شاه) مكاتبه كرد و تلگراف زد و خواستار لغو هر چه سريعتر اين امتياز شد. در همين زمان جمعي از علماء و روحانيون در سامرا اجتماع كرده بودند. يكي از كساني كه مخالفت شديدي با اين امتياز داشت و نقش عمده اي در لغو آن ايفا نمود سيد جمال الدين اسد آبادي است. او ابتدا اطلاعيه هايي را بر عليه اين امتياز و ساير امتيازات منتشر كرد.
در يكي از اين اطلاعيه ها آمده است: اين كوچه هاي تنگ كه عموم مسلمانان حتي سگ ها و گوسفندها حق دارند، چگونه به خارجي بخشيده اند... از آن بدتر تنباكو مال ايراني، خريدار ايراني، استعمال كننده ايراني به چه دليل خريد و فروش آن منحصر به اجانب شده است[5]».
در همين زمان بود كه سيد جمال الدين را از ايران اخراج كردند. و او به بصره رفت در آنجا با سيد علي اكبر فال اسيري[6] ديدار كرد. سيد جمال ملاقات با سيد علي اكبر را مغتنم شمرد و از طريق او نامه اي به «آيت الله ميرزاي شيرازي» نوشت و توانست به واسطه او «ميرزاي شيرازي» را به صدور فتوي بر ضد انحصار دخانيات وادار كند، هر چند ممكن است در صدرو اين فتوا توسط ميرزاي شيرازي علل ديگري هم وجود داشته باشد، اما بي شك يكي از علل عمده اي كه سبب صدور اين فتوا شد نامه پرمحتوا و روشن گرانه سيد جمال بود. در اين رابطه محمد محيط طباطبايي مي نويسد: «پيروزي ميرزا محمد حسن شيرازي و ميرزا حسن آشتياني از خارج و داخل كشور در قضيه تنباكو عصر ناصري، با نامه ها و اقدامات سيد جمال الدين آغاز شد و به ثمر رسيد[7]». آيت الله ميرزاي شيرازي اينگونه فتوي داد: «اليوم استعمال توتون و تنباكو به ايَّ نحو كان در حكم محاربه با امام زمان (عج) است[8]».
عاقبت شاه مجبور شد در سال 1309 امتياز را لغو نمايد و معادل 000/500 ليره انگليسي از بابت خسارت به كمپاني انگليسي بپردازد و براي پرداختن اين مبلغ دولت مجبور گرديد كه از بانك شاهنشاهي مبلغ مزبور را قرض نمايد واين اولين قرضي بود كه دولت ايران از خارجه مي نمود[9]».
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. تحريم تنباكو نوشته محمد رضا نجاتي.
2. پيكار پيروز تنباكو، محمد نهاونديان.
3. تاريخ سياسي معاصر ايران، ج 1، سيد جمال الدين مدني.
[1] . جمال زاده، محمد علي، گنج شايگان، بي جا، انتشارات كاوه، 1335، ص 117.
[2] . نهاونديان، محمد، پيكرا پيروز تنباكو، تهران 1357، ص 13.
[3] . مدني، سيد جلال الدين، تاريخ سياسي معاصر ايران، ج 1، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1361، ص 24.
[4] . همان، ص 25.
[5] . صدور واثقي، سيد جمال الدين حسيني پايه گذار نهضت اسلامي، بي جا ـ بي تا، ص 172.
[6] . شيرازي، داماد ميرراي.
[7] . طباطبايي، محمد محيط، نقش سيد جمال الدين اسد آبادي در بيداري مشرق زمين، چاپ اول، قم، دفتر تبليغات اسلامي، 1350، ص 210.
[8] . نجاتي، محمد رضا، تحريم تنباكو، تهران، مؤسسة انتشارات فراهاني، ص 100.
[9] . جمال زاده، محمد علي، پيشين ص 117.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 5 امرداد 01
- بازدید
- ۱۵۹
امتياز تنباكو در زمان قاجار چگونه بود؟
- نشان کردن
پرسش
امتياز تنباكو در زمان قاجار چگونه بود؟
پاسخ
در زمان حكومت ناصر الدين شاه امتيازهاي اقتصادي زيادي به بيگانگان خصوصاً دو كشور انگليس و روسيه داده شد. يكي از اين امتيازات امتياز «انحصار خريد و فروش توتون و تنباكو» مي باشد. كه به «امتياز رژي» هم معروف است. محمد علي جمال زاده در مورد اين امتياز مي نويسد: «ناصرالدين شاه در مراجعت از سفر سوم فرنگستان (1307 هـ .ق) در 16 رجب همان سال وعده امتياز مذكور را به يك شركت انگليسي موسوم به «هيئت شاهنشاهي دخانيات در ايران داد ودر 28 رجب 1308 امتياز به امضاء رسيد. صاحب امتياز موسوم بود به «تالبوت» و مدت امتياز پنجاه سال بود. مقرر بود كه شركت مزبور سالانه 15000 ليره انگليسي به علاوه يك ربع منافع خالص به دولت ايران بپردازد از طرف ديگر دولت ايران متعهد مي گرديد كه در مدت 50 سال مزبور ماليات و عوارض و رسوم گمرك را كه در آن تاريخ وجود داشت بردارد[1]».
اين امتياز زيان مادي فراواني براي ايران داشت. اين نكته را مي توان از مقايسه آن با امتياز مشابهي كه همان زمان انگليسيها از دولت عثماني گرفته بودند، دريافت. «در اعطاء اين امتياز آنچه مهم بود ميزان پيشكشي نقدي و هدايايي بود كه به شاه و اطرافيانش تقديم مي شد نه ميزان توسعه اقتصادي ملكت و نفع عمومي ملت[2]» بلافاصله بعد از اعطاي اين امتياز مخالفت هاي مردمي آغاز شد. آنها ناخشنودي خود را به اطلاع دولت رساندند، اما نتيجه اي نگرفتند. خشم و نفرت مردم روز به روز بيشتر و بيشتر مي شد. البته اين نكته را نيز بايد در نظر داشت كه «تنها زيان مادي علت اصلي مقاومت مردم نبود. خشم مردم از تسلط شركت بر سرتاسر ايران بود. شركت از ابتدا به اقدامات مشكوكي دست زد كه ارتباطي با امتيازش نداشت. شركت براي خود سپاه و تفنگدار داشت و اين وضع در شهرها جنبه جدي تري پيدا كرد. گويا مراكزي براي ذخيره تسليحات در نظر مي گيرند و اين نظر وقتي تأييد شد كه بعد از انحلال شركت محمولات تازه رسيده را باز كردند كه مملو از اسلحه و فشنگ و مسائل تخريبي بود. علاوه بر اينها در شروع به كار در حدود صد هزار زن و مرد انگليسي براي كمك به شركت به ايران آمدند و كار آنها تبليغ ديانت مسيح بود[3]».
اعتراض در شهرهاي مختلف بالا گرفت. سرتاسر ايران انتظار اقدامي از جانب ميرزاي شيرازي مرجع تشيع داشتند. «آيت الله ميرزاي شيرازي دولت را در دادن امتياز مورد اعتراض قرار داد. در تهران ميرزاي آشتياني مجتهد وقت در تماس با شاه امتياز را اشتباه بزرگ دانست[4]». ميرزاي شيرازي در سامرا، گوش به زنگ هر خبر تازه اي بود. او هشيارانه و با بينشي دقيق شرايط را مي سنجيد... و نداي عدالت خواهي و ظلم ستيزي مردم دردمند را از گوشه گوشه ايران مي شنيد. او چندين بار با شاه ايران (ناصرالدين شاه) مكاتبه كرد و تلگراف زد و خواستار لغو هر چه سريعتر اين امتياز شد. در همين زمان جمعي از علماء و روحانيون در سامرا اجتماع كرده بودند. يكي از كساني كه مخالفت شديدي با اين امتياز داشت و نقش عمده اي در لغو آن ايفا نمود سيد جمال الدين اسد آبادي است. او ابتدا اطلاعيه هايي را بر عليه اين امتياز و ساير امتيازات منتشر كرد.
در يكي از اين اطلاعيه ها آمده است: اين كوچه هاي تنگ كه عموم مسلمانان حتي سگ ها و گوسفندها حق دارند، چگونه به خارجي بخشيده اند... از آن بدتر تنباكو مال ايراني، خريدار ايراني، استعمال كننده ايراني به چه دليل خريد و فروش آن منحصر به اجانب شده است[5]».
در همين زمان بود كه سيد جمال الدين را از ايران اخراج كردند. و او به بصره رفت در آنجا با سيد علي اكبر فال اسيري[6] ديدار كرد. سيد جمال ملاقات با سيد علي اكبر را مغتنم شمرد و از طريق او نامه اي به «آيت الله ميرزاي شيرازي» نوشت و توانست به واسطه او «ميرزاي شيرازي» را به صدور فتوي بر ضد انحصار دخانيات وادار كند، هر چند ممكن است در صدرو اين فتوا توسط ميرزاي شيرازي علل ديگري هم وجود داشته باشد، اما بي شك يكي از علل عمده اي كه سبب صدور اين فتوا شد نامه پرمحتوا و روشن گرانه سيد جمال بود. در اين رابطه محمد محيط طباطبايي مي نويسد: «پيروزي ميرزا محمد حسن شيرازي و ميرزا حسن آشتياني از خارج و داخل كشور در قضيه تنباكو عصر ناصري، با نامه ها و اقدامات سيد جمال الدين آغاز شد و به ثمر رسيد[7]». آيت الله ميرزاي شيرازي اينگونه فتوي داد: «اليوم استعمال توتون و تنباكو به ايَّ نحو كان در حكم محاربه با امام زمان (عج) است[8]».
عاقبت شاه مجبور شد در سال 1309 امتياز را لغو نمايد و معادل 000/500 ليره انگليسي از بابت خسارت به كمپاني انگليسي بپردازد و براي پرداختن اين مبلغ دولت مجبور گرديد كه از بانك شاهنشاهي مبلغ مزبور را قرض نمايد واين اولين قرضي بود كه دولت ايران از خارجه مي نمود[9]».
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. تحريم تنباكو نوشته محمد رضا نجاتي.
2. پيكار پيروز تنباكو، محمد نهاونديان.
3. تاريخ سياسي معاصر ايران، ج 1، سيد جمال الدين مدني.
[1] . جمال زاده، محمد علي، گنج شايگان، بي جا، انتشارات كاوه، 1335، ص 117.
[2] . نهاونديان، محمد، پيكرا پيروز تنباكو، تهران 1357، ص 13.
[3] . مدني، سيد جلال الدين، تاريخ سياسي معاصر ايران، ج 1، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1361، ص 24.
[4] . همان، ص 25.
[5] . صدور واثقي، سيد جمال الدين حسيني پايه گذار نهضت اسلامي، بي جا ـ بي تا، ص 172.
[6] . شيرازي، داماد ميرراي.
[7] . طباطبايي، محمد محيط، نقش سيد جمال الدين اسد آبادي در بيداري مشرق زمين، چاپ اول، قم، دفتر تبليغات اسلامي، 1350، ص 210.
[8] . نجاتي، محمد رضا، تحريم تنباكو، تهران، مؤسسة انتشارات فراهاني، ص 100.
[9] . جمال زاده، محمد علي، پيشين ص 117.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 5 امرداد 01
- بازدید
- ۱۵۹
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.