عباس ميرزا چرا و چگونه مردم سرخس را قتل عام کرد؟
عباس ميرزا چرا و چگونه مردم سرخس را قتل عام کرد؟
پرسش
پاسخ
با اين که عباس ميرزا از چهره هاي مثبت و تأثيرگذار در تحولات و اصلاحات دوره قاجاري به شمار مي آيد و منشأ برخي خدمات در اين دوره است، ولي در پرونده وي مسائلي وجود دارد که نمي توان به راحتي از کنار آنها عبور کرد. عباس ميرزا بعد از جنگ با روس ها و تحميل شدن عهدنامه ترکمان چاي به ايران، همراه سپاه خود متوجه بخش هاي شرق و شمال شرق کشور مي شود که بعد از برقراري امنيت نسبي در شرق، به سوي شمال شرق و درگيري با ترکمانان حرکت مي کند، و در اين حرکت قلعه سرخس را ويران نمود، و ساکنين آن را يا قتل و عام مي کند و يا به اسارت مي گيرد. اين که هدف و انگيزه عباس ميرزا در اين اقدام چه بود؛ بايد به منابع، مراجعه کرد و ديد که نظر محققان در اين باره چيست؟
برخي از نويسندگان مسئله را از ديد مذهبي نگاه کرده و آن را راه و آزاد ساختن شيعيان در بند ترکمانان دانسته اند.
اعتماد السلطنة مي نويسد: هدف و انگيزه عباس ميرزا اين بود که مي خواست چهار هزار نفر شيعياني که در اسارت و قيد آن کافران بودند رها سازد.[1] اين ديدگاه را معمولا آثار و منابع دوران قاجار تنها عامل اقدام عباس ميرزا مي دانند، و به ديگر انگيزه ها و اهداف اشاره نمي کنند.
برخي سفرنامه نويسان اهداف ديگري از اين اقدام را تبيين مي کنند که ريشه در جنگ هاي ايران و روس داشته، چنان چه جيمزبيلي فريزر در اين باره مي نويسد:
نتيجه جنگ هاي ايران و روس براي ايران آنچنان مصيبت باربود و وليعهد را آن چنان گرفتار و ناکام کرده بود که وي را بر آن داشته بود تا کم تر همت به فتحي نمايان بربند، امري که در آن احتمال کاميابي اش بيشتر باشد تا از اين راه تأثير ناگوار شکست هاي اخير را از صفحه خاطر رعاياي خود و از کارنامه کشور بزدايد. پس از تأملي در خور، بر آن شد که به اصلاح امور خراسان بپردازد.[2]
البته فريزر علاوه بر اين انگيزه به موارد ديگري نيز اشاره مي کند از جمله: متوقف کردن آدم ربايي ترکمن هايي شمال و ازبک ها و تنبيه کردن آنان، گوش مالي ولايت خيوه به دليل پذيرفتن استيلاي ايران و نيز متروک گرديدن تجارت بردگان ايراني.[3]
خانم هما ناطق به گزارش ماکدونالد اشاره مي کند که گفته من با يکي از افراد محرم و نزديک به خسرو ميرزا که با او به سفر سن پترز بورگ رفته بود، گفت و گوي بسيار طولاني و جالبي داشتم، اين شخص به من مي گفت که روس ها تصميم بسيار جدي دارند که موافقت شاهزاده عباس ميرزا را براي سرکوبي قبايل ترکمن بگيرند، ... اين شخص در عين حال به من گفت که اگر دولت ايران به اين طرح دولت روسيه روي موافقت نشان دهد به روس ها نيز ايران را از پرداخت گرور نهم و دهم معاهده ترکمانچاي معاف خواهند نمود.[4]
بر اين اساس و هم چنين گفته برخي ديگر از مورخان دليل حمله به ترکمانان شمال خراسان که سرخس هم جزئي از آن بود به تحريک روس ها و قرار دولت ايران با دولت روس بوده است. خانم ناطق مي افزايد: اگر اين مطالب درست باشد با اين حقيقت تلخ روبرو مي شويم که حيثيت شخصيت عباس ميرزاي محبوب و وطن دوست بعد از معاهده ترکمانچاي تا حدودي خدشه دار مي شود. مي توان گفت که مسئله رها ساختن شيعيان قابل ترديد است، چرا که عباس به خواست و ميل روس ها دست به چنين اقدامي زده است.[5]
البته در اينجا نبايد از روابط ترکمن ها با دولت قاجار غافل ماند که در بسياري موارد همراه با تنش و درگيري بوده است و معمولا مورخان دوره قاجار چهره مطلوبي از ترکمن ها ترسيم نمي کنند و پروايي ندارند که آنان را با صفاتي چون دزد، راهزن، اشرار، کافر، برده فروش و... ياد کنند. بنابراين عباس ميرزاي قاجار که به زعم برخي دادگر و انساني شريف بود «ترکمن ها را آدم دزد مي دانست و به نظر او، آنان مشمول قواعد جنگي که ميان ملت هاي متمدن معمول بود، نمي شدند.[6]
لذا عباس ميرزا خود را محق دانست. جهت انتقام از ترکمن هاي شمال شرق ايران آنان را گوش مالي دهد و انتقام شيعيان و اسيران در بند ترکمن ها را که به عنوان برده از آنها استفاده مي کردند، بگيرد و به جهت اين که در سرخس قلعه مستحکمي وجود داشته و اسيران در آن نگهداري مي شد به آن ديار لشکرکشي کرد. به نوشته فريزر: شهر را به غارت گرفتند و سپس مبدل به خاکستر کردند. بسياري از سکنه آن محل قتل عام شدند و سه هزار از باقي مانده ها را به اسارت بردند. غنيمت ها عظيم بود، به شمار نمي آمد.[7]
بنابراين با اين که عباسي ميرزا از چهره هاي مثبت ايران قاجاري بود و حتي قبل از معاهده ترکمانچاي به اسرا نيز رقت قلب نشان مي داد، ولي در ماجراي سرخس چهره ديگري از او را مي بينيم که حتي به زن و کودک و پير و ضعيف رحم نمي کند، مورخين و محققين رفتار عباس ميرزا را نتيجه عواملي چند مي دانند:
1. انتقام از ترکمن هاي سرخس که شيعيان را به عنوان برده مي فروختند و با بردگان رفتار خوشي نداشتند.
2. تغيير رفتار و روحيه عباس ميرزا بعد از تحميل شدن معاهده ترکمان چاي.
3. توافق دولت روس و ايران براي از بين بردن ترکمانهاي غارتگر
4. نبود روابط مناسب بين قاجاريان با ترکمن هاي شمال شرق کشور
با وجود اين که خود قاجاريه از ترکمانان بودند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ سرخس ديروز امروز، دکتر سعيدي.
2ـ ديار ترکمن، عبدالله قره گوزلو
3ـ عباس ميرزا، امينه پاکروان
4ـ از ماست که بر ماست، هما ناطق.
[1]. اعتماد السلطنة، عليقلي ميرزا، اکسير التواريخ، تهران، و سيمن، 1370ش، ص391.
[2]. فريزر، جيمزبيلي، سفرنامه فريزر، ترجمه و حواشي منوچهر اميري، تهران، توس، 1364، ص128.
[3]. همان، ص129.
[4]. ناطق، هما، ازماست که بر ماست مجموعه مقالات، تهران، آگاه، 1357ش، ص59.
[5]. همان.
[6]. واتسن، گرانت، تاريخ ايران دوره قاجاريه، ترجمه وحيد مازندراني، تهران، سخن، 1340ش، ص247.
[7]. فريزر، همان، ص133.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 5 امرداد 01
- بازدید
- ۲۱۷
عباس ميرزا چرا و چگونه مردم سرخس را قتل عام کرد؟
- نشان کردن
پرسش
عباس ميرزا چرا و چگونه مردم سرخس را قتل عام کرد؟
پاسخ
با اين که عباس ميرزا از چهره هاي مثبت و تأثيرگذار در تحولات و اصلاحات دوره قاجاري به شمار مي آيد و منشأ برخي خدمات در اين دوره است، ولي در پرونده وي مسائلي وجود دارد که نمي توان به راحتي از کنار آنها عبور کرد. عباس ميرزا بعد از جنگ با روس ها و تحميل شدن عهدنامه ترکمان چاي به ايران، همراه سپاه خود متوجه بخش هاي شرق و شمال شرق کشور مي شود که بعد از برقراري امنيت نسبي در شرق، به سوي شمال شرق و درگيري با ترکمانان حرکت مي کند، و در اين حرکت قلعه سرخس را ويران نمود، و ساکنين آن را يا قتل و عام مي کند و يا به اسارت مي گيرد. اين که هدف و انگيزه عباس ميرزا در اين اقدام چه بود؛ بايد به منابع، مراجعه کرد و ديد که نظر محققان در اين باره چيست؟
برخي از نويسندگان مسئله را از ديد مذهبي نگاه کرده و آن را راه و آزاد ساختن شيعيان در بند ترکمانان دانسته اند.
اعتماد السلطنة مي نويسد: هدف و انگيزه عباس ميرزا اين بود که مي خواست چهار هزار نفر شيعياني که در اسارت و قيد آن کافران بودند رها سازد.[1] اين ديدگاه را معمولا آثار و منابع دوران قاجار تنها عامل اقدام عباس ميرزا مي دانند، و به ديگر انگيزه ها و اهداف اشاره نمي کنند.
برخي سفرنامه نويسان اهداف ديگري از اين اقدام را تبيين مي کنند که ريشه در جنگ هاي ايران و روس داشته، چنان چه جيمزبيلي فريزر در اين باره مي نويسد:
نتيجه جنگ هاي ايران و روس براي ايران آنچنان مصيبت باربود و وليعهد را آن چنان گرفتار و ناکام کرده بود که وي را بر آن داشته بود تا کم تر همت به فتحي نمايان بربند، امري که در آن احتمال کاميابي اش بيشتر باشد تا از اين راه تأثير ناگوار شکست هاي اخير را از صفحه خاطر رعاياي خود و از کارنامه کشور بزدايد. پس از تأملي در خور، بر آن شد که به اصلاح امور خراسان بپردازد.[2]
البته فريزر علاوه بر اين انگيزه به موارد ديگري نيز اشاره مي کند از جمله: متوقف کردن آدم ربايي ترکمن هايي شمال و ازبک ها و تنبيه کردن آنان، گوش مالي ولايت خيوه به دليل پذيرفتن استيلاي ايران و نيز متروک گرديدن تجارت بردگان ايراني.[3]
خانم هما ناطق به گزارش ماکدونالد اشاره مي کند که گفته من با يکي از افراد محرم و نزديک به خسرو ميرزا که با او به سفر سن پترز بورگ رفته بود، گفت و گوي بسيار طولاني و جالبي داشتم، اين شخص به من مي گفت که روس ها تصميم بسيار جدي دارند که موافقت شاهزاده عباس ميرزا را براي سرکوبي قبايل ترکمن بگيرند، ... اين شخص در عين حال به من گفت که اگر دولت ايران به اين طرح دولت روسيه روي موافقت نشان دهد به روس ها نيز ايران را از پرداخت گرور نهم و دهم معاهده ترکمانچاي معاف خواهند نمود.[4]
بر اين اساس و هم چنين گفته برخي ديگر از مورخان دليل حمله به ترکمانان شمال خراسان که سرخس هم جزئي از آن بود به تحريک روس ها و قرار دولت ايران با دولت روس بوده است. خانم ناطق مي افزايد: اگر اين مطالب درست باشد با اين حقيقت تلخ روبرو مي شويم که حيثيت شخصيت عباس ميرزاي محبوب و وطن دوست بعد از معاهده ترکمانچاي تا حدودي خدشه دار مي شود. مي توان گفت که مسئله رها ساختن شيعيان قابل ترديد است، چرا که عباس به خواست و ميل روس ها دست به چنين اقدامي زده است.[5]
البته در اينجا نبايد از روابط ترکمن ها با دولت قاجار غافل ماند که در بسياري موارد همراه با تنش و درگيري بوده است و معمولا مورخان دوره قاجار چهره مطلوبي از ترکمن ها ترسيم نمي کنند و پروايي ندارند که آنان را با صفاتي چون دزد، راهزن، اشرار، کافر، برده فروش و... ياد کنند. بنابراين عباس ميرزاي قاجار که به زعم برخي دادگر و انساني شريف بود «ترکمن ها را آدم دزد مي دانست و به نظر او، آنان مشمول قواعد جنگي که ميان ملت هاي متمدن معمول بود، نمي شدند.[6]
لذا عباس ميرزا خود را محق دانست. جهت انتقام از ترکمن هاي شمال شرق ايران آنان را گوش مالي دهد و انتقام شيعيان و اسيران در بند ترکمن ها را که به عنوان برده از آنها استفاده مي کردند، بگيرد و به جهت اين که در سرخس قلعه مستحکمي وجود داشته و اسيران در آن نگهداري مي شد به آن ديار لشکرکشي کرد. به نوشته فريزر: شهر را به غارت گرفتند و سپس مبدل به خاکستر کردند. بسياري از سکنه آن محل قتل عام شدند و سه هزار از باقي مانده ها را به اسارت بردند. غنيمت ها عظيم بود، به شمار نمي آمد.[7]
بنابراين با اين که عباسي ميرزا از چهره هاي مثبت ايران قاجاري بود و حتي قبل از معاهده ترکمانچاي به اسرا نيز رقت قلب نشان مي داد، ولي در ماجراي سرخس چهره ديگري از او را مي بينيم که حتي به زن و کودک و پير و ضعيف رحم نمي کند، مورخين و محققين رفتار عباس ميرزا را نتيجه عواملي چند مي دانند:
1. انتقام از ترکمن هاي سرخس که شيعيان را به عنوان برده مي فروختند و با بردگان رفتار خوشي نداشتند.
2. تغيير رفتار و روحيه عباس ميرزا بعد از تحميل شدن معاهده ترکمان چاي.
3. توافق دولت روس و ايران براي از بين بردن ترکمانهاي غارتگر
4. نبود روابط مناسب بين قاجاريان با ترکمن هاي شمال شرق کشور
با وجود اين که خود قاجاريه از ترکمانان بودند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ سرخس ديروز امروز، دکتر سعيدي.
2ـ ديار ترکمن، عبدالله قره گوزلو
3ـ عباس ميرزا، امينه پاکروان
4ـ از ماست که بر ماست، هما ناطق.
[1]. اعتماد السلطنة، عليقلي ميرزا، اکسير التواريخ، تهران، و سيمن، 1370ش، ص391.
[2]. فريزر، جيمزبيلي، سفرنامه فريزر، ترجمه و حواشي منوچهر اميري، تهران، توس، 1364، ص128.
[3]. همان، ص129.
[4]. ناطق، هما، ازماست که بر ماست مجموعه مقالات، تهران، آگاه، 1357ش، ص59.
[5]. همان.
[6]. واتسن، گرانت، تاريخ ايران دوره قاجاريه، ترجمه وحيد مازندراني، تهران، سخن، 1340ش، ص247.
[7]. فريزر، همان، ص133.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 5 امرداد 01
- بازدید
- ۲۱۷
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.