تعریف مشروطه از دید علمای معاصر آن چگونه بود؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

تعریف مشروطه از دید علمای معاصر آن چگونه بود؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

مشروطه و مشروطيت خواهي، يک چيز تازه اي بود که همراه خود مفاهيم و انديشه هايي را وارد افکار و اذهان علما و دانشمندان و ساير مردم کرد که يکي از اساسي ترين واژه هاي آن، مفهوم آزادي بود که هر کس در هر لباس و مقام، تعريفي خاص از آن را ارائه مي نمود.

متأسفانه عالمان ديني که در دوره مشروطه بودند نه در رابطه با خود مشروطه و نه در مورد آزادي که از ثمرات مشروطه بود تعريف يکسان و هماهنگ ارائه نکردند. شايد يکي از عواملي که منجر به شکست و به نتيجه قطعي نرسيدن مشروطه شد، همين اختلاف در تعاريف بود.

در اين زمينه آقاي حائري مي نويسد: علماي ايراني ساکن عراق، مشروطه را از ريشه شرط گرفتند و به عنوان يک رژيم ضد استبدادي معنا کردند.[1]

امّا شيخ فضل الله نوري ترسيمي چنين از مشروطه ارائه نمود، که مقيد به شرع باشد. لذا در تمام مراحل مشروطه خواهي، شيخ شهيد اين دغدغه را داشتند که مبادا جريان اصلاح طلبي از مسير ديني و اسلامي خارج شود. شيخ با مشروطه به معناي محدوديت کردن قدرت سلطنت و تأسيس عدالت خانه، هرگز مخالفت نداشته، بلکه مخالفت خود را با مشروطه به دليل آراء و اقوال مروجان و مبلغان مشروطه خواهي اعلان مي کرد که آثار کفر و زندقه و نفاق در آن آشکار و شيخ از آن بيمناک بود.[2] مهاجرت شيخ همراه ديگر علما به قم صرفا در جهت مبارزه با استبداد و خودکامگي سلاطين و حکام قاجار بود، امّا اين بدان معني نبود که شيخ هر گونه آزادي را قبول داشته باشند. ولي تعدادي از رهبران مشروطه با اين که عالم بودند از مشروطه تعريف جامعي نداشتند. چنان چه طباطبايي که خود يکي از رهبران ديني مشروطه بود در مذاکرات مجلس اول مشروطه درباره مشروطيت چنين گفت:

ما مشروطيت را که خودمان نديده بوديم. ولي آنچه شنيده بوديم و آنهايي که ممالک مشروطه را ديده بودند به ما گفتند: مشروطيت موجب امنيت و آبادي مملکت است. ما هم شوق و عشقي حاصل نموده تا ترتيب مشروطيت را در اين مملکت برقرار نموديم.[3]

لذا مشاهده مي شود با اين که هم طباطبايي و هم شيخ فضل الله نوري هر دو از رهبران مشروطه و جزء عالمان ديني بودند. ولي هر کدام تعريفي خاص از مشروطه دارند و به تبع آن هر کدام از آزادي هم تعريفي خاص ارائه مي دهند.

چنان چه وقتي که علما از مهاجرت به قم بر مي گردند شيخ از همقطاران خود در مورد آينده و برنامه شان درباره مشروطه نظر مي خواهد و مي پرسد: از اين به بعد چه اقدامي مي خواهيد انجام دهيد؟ و هدف شما چيست؟ سيد محمد طباطبايي همان خواسته متحضان سفارت را که از قبل نيز در ذهن داشت، بيان مي کند و مي گويد: مراد ما مشروطه است و مجلس شوراي ملي... مشروطه چيزي است که براي پادشاه و وزيران حد و مرزي تعيين مي کند که نتوانند هر طور خواستند با ملت رفتار نمايند، مشروطه، آزادي کامل براي ملت مي آورد و براي همه کارهاي دولتي و ملتي و شرعي، قانون و حدودي معين خواهد کرد.

آن گاه شيخ در پاسخ مي گويد: اين که بيان کرديد حدودي براي پادشاه و وزراء تعيين خواهد شد، خيلي خوب و به جا است. کسي نمي تواند تکذيب کند؛ امّا اين که فرموديد آزادي تامه و حريّت مطلقه پديدار خواهد شد، اين حرف از اصل غلط و اين سخن در اسلام کلا کفر است... امّا قانوني که فرموديد وضع خواهد شد، اولا، قانون ما در هزار و اندي سال قبل نوشته و به ما داده شده است، و بر فرض که امروز بخواهند قانوني بنويسند، بايد مطابقه با قرآن و قانون محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ  و شريعت احمدي داشته باشد، ديگر اين که فرموديد براي شرع نيز حدودي خواهد بود، بدانيد که براي شرع حدي نيست.[4]

بنابراين چنين گفتگويي طبق برخي منابع که درباره مشروطيت ايران نوشته شده است، بين شيخ و ديگر علماي مهاجر به قم به خصوص طباطبايي صورت گرفته است و هر کدام نظر خود را درباره آينده نهضت و برداشت هاي خود از آن از قبيل قانون، آزادي، ارائه نموده اند، به اين ترتيب که از ديدگاه شيخ فضل الله نوري شريعت حقيقتي ثابت و فرا تاريخي که قانون گذاري در آن بايد مطابق قرآن و سنت نبوي باشد و آزادي نيز نبايد مطلق و تامه باشد. و بر اين اساس پيشنهاد مشروطه را مي دهد. امّا از ديدگاه طباطبايي، مشروطه چيزي است که قانوني براي شاه و مجلس و وزراء و اعيان و وکلاء و غيره وضع خواهد شد، که شاه و مجلس و تمام وزارت خانه ها را محدود خواهد کرد. خلاصه مشروطه چيزي است که تمام کارهاي دولتي و ملتي و شرع و عرف و زراع و فلاح و غيره را محدود خواهد کرد، که هيچ کس بدون قانون نتواند سخني بگويد و کاري بکند.

اين اختلاف برخاسته از ماهيت مفهوم تازه آشنايي «مشروطيت» مي باشد که از گفتمان غربي به عاريت گرفته شده و با خود، الزامات ديگري را نيز به همراه آورده است. امّا مفاهيمي هم چون عدالتـخانه از آنجا که مفهوم آشنا و مأنوسي بود که در فرهنگ ايراني و اسلامي جايگاهي داشت. و امري پذيرفته شده بود، به طوري که در ضرورت تأسيس آن بر اساس قوانين شرع، هيچ يک از علما اختلاف نداشتند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ تنوع گفتماني علماي شيعه در عصر مشروطيت فصل نامه امام صادق، شماره 6، ناصر جمال زاده.

2ـ جنبش مشروطيت ايران، رسول جعفريان.

3ـ رسائل مشروطيت، غلام حسين زرگري نژاد.

4ـ تشيع و مشروطيت ، عبد الهادي حائري.

 


[1]. حائري، عبد الهادي، تشيع و مشروطيت، تهران، امير کبير، 1360ش، ص253.

[2]. رجبي، فاطمه، شريعت بردار، مجله آموزه، شماره 6.

[3]. آدميت، فريدون، ايدوئولوژي نهضت مشروطيت ايران، تهران، پيام، 1355ش، ج1، ص226.

[4]. ترکمان، محمد، رسائل و اعلاميه هاي مکتوب... روز نامه شيخ فضل الله نوري، تهران، موسسه خدمات فرهنگي رسا، 1363ش، ج2، ص173 ـ 174.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
5 امرداد 01
بازدید
۸۹
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.