آیا قانوني توسط خواجه نظام الملک تدوين و به بلاد مختلف فرستاده شد ؟
آیا قانوني توسط خواجه نظام الملک تدوين و به بلاد مختلف فرستاده شد ؟
پرسش
پاسخ
قانوني که به صورت مستقل توسط خواجه نظام الملک تدوين شده و به بلاد اسلامي و ايران فرستاده باشد، وجود ندارد، ولي آثاري از خواجه به جاي مانده که در آن آثار، آراء و انديشه هاي وي در خصوص گروه هاي اجتماعي جامعه ايران در قرن پنجم هجري قمري را مورد توجه قرار داد که ذيلا اشاره مي شود:
1. خواجه بزرگ ابو علي حسن بن علي بن اسحاق مشهور به نظام الملک، وزير الب ارسلان و اتابک و وزير ملکشاه سلجوقي در ازدهاقين طوس بود».
ابوعلي نظام حسن، ملقب به «نظام الملک» پسر خواجه ابو الحسن علي بن اسحاق، در سال 308ق در يکي از روستاهاي طوس به دنيا آمد. پدر وي از کارکنان اداري و حکومتي طوس بود. چون خواجه در طوس به دنيا آمد به طوسي شهرت يافت. خواجه نظام الملک در دستگاه اداري بلخ و دربار سلجوقي به خدمت پرداخته، وي به دبيري و صاحب تدبيري امور آلب ارسلان پسر چغري گماشته شد و از اين تاريخ در سلک درباريان الب ارسلان سلجوقي درآمد. پس از آن که آلب ارسلان به پادشاهي رسيد، خواجه نظام الملک را به جاي ابو نصر کندري به وزارت انتخاب کرد. خواجه از سال 456ق. تا زمان مرگش 485ق، وزير مقتدر الب ارسلان و فرزندش ملکشاه بود. [1]
از خواجه نظام الملک دو اثر به جاي مانده است؛ يکي سياست نامه (سير الملوک) و رساله ديگري هم به نام قانون الملک که به او نسبت داده اند، و رساله ديگري هم به نام وصاياي نظام الملک يا دستور الوزارة موجود است.[2]
وي در کتاب سياست نامه حاصل تجربيات و آموخته هاي خود از استادانش را به رشته تحرير در آورده است
خواجه در کتاب خود، با ديدي انتقادي به وضع موجود مي نگرد. همچنان که به نظر او در روزگارش منصب وکالت سخت خلق شده است».
او هم چنين از چند شغلي صاحب منصبان شکوه مي کند که «امروز مردم هست که به هيچ کفايتي که در اوست ده عمل دارد و اگر شغلي ديگر پديدار آيد هم بر خويشتن زند».[3]
خواجه نظام الملک در تعليم آن چه بايد در آيين ملک داري رعايت کرد، از وضع گذشته و نوع ملک داري، فرمانروايان پيشين مثال مي آورد و در اين ميان تأکيد زيادي بر دوره ايران پيش از اسلام، به ويژه نحوه فرمانروايي ساسانيان دارد. زيرا به نظر او اگر رفتار پادشاهان گذشته شود، به مردم جامعه ارزاني خواهد شد که «پيش از اين ديگران» نداشته اند.
بر همين اساس خواجه علاوه بر حکايات پادشاهان گذشته، در ترسيم جامعه ايده آل خود از اقدامات پادشاهان دوره باستان مثال مي آورد.
از جمله سرمشق ها، سياست ها، و روش هاي ملک داري پادشاهان ايران دوره باستان که خواجه از آنها در سياستنامه خود ياد مي کند، مي توان موارد ذيل را بر شمرد:
1. مظالم نشستن در ملکان عجم، در صحرا.[4]
2. رسيدن به احوال عامه در روزگار قباد ساساني.[5]
3. نظارت بر کار وزير در روزگار بهرام گور.[6]
4. نسپردن شغل به افرادي که در دل مخالف پادشاه هستند.[7]
5. رعيات احوال رعايا و ظلم نکردن بر آنان.[8]
6. «انوشيروان و زنجير عدالت».[9]
7. کار با علم کردن و عمل نيکو انجام دادن چون «افريدون و اسکندر و اردشير و نوشيروان عادل».[10]
8. «دادرسي پادشاهان عجم» و بار عام دادن در روز مهرگان و روز نوروز.[11]
9. حرمت نگه داشتن فرامين و اختيارات پادشاه.[12]
10. حق گذاردن خدمتکاران شايسته.[13]
11. «ملوک اکاسره در عدل و هست و مروت زيادت از ديگر پادشاهان بودند خاصه انوشيروان عادل».[14]
12. وزير نيکو داشتن چون پادشاهان بزرگي از جمله کيخسرو چون گودرز داشت و منوچهر چون سام. و افراسياب چون پيران و... و گشتاسب چون جاماسب، و رستم چون زوار، و بهرام گور چون خره روز، و نوشيروان چون، برز جمهر.
13. زيان تسلط زنان برحکمرانان همچون «سودابه بود زن کيکاووس که بروي مسلط شده بود...».[15]
14. پادشاه آن گونه عمل کند که زير دستان خويشتن شناس باشند.[16]
15. خروج مزدک و دفع فتنه او.[17]
16. لزوم رسيدن به کار مظلومان.[18]
گروه هاي جامعه در انديشه خواجه نظام الملک
خواجه نظام الملک در سير الملوک، جامعه ايده آل خود را معرفي مي کند. در نظر خواجه، سلطان در رأس اين جامعه قرار دارد. سلطان در انديشه خواجه همچون پادشاهان پيش از اسلام. «شاهنشاه عظيم» است.
در تفکر خواجه اين شاهنشاه داراي «فرالهي» است. زيرا خداوند عالم او را از خانداني برگزيده که پادشاهي و راهبري هميشه در خاندان آنان بوده و به کرامت و بزرگي هايي که ديگر ملوک جهان از آن خالي بودند، آراسته گردانيده است. و اين آراستگي ها عبارتند از:
«ديدار خوب وخوي نيکو و عدل و مردانگي و دليري و سواري و دانش و به کار بستن انواع سلاح و راه بردن به هنرها و شفقت و رحمت بر خلق خداي عزوجل و... .
خواجه در خصوص برخي گروه ها و اصناف جامعه و صاحب منصبان نيز سخن گفته و ويژگي هاي آنها را بر شمرده است.
1. تقسيم بندي مذهبي جامعه: در دوره سلجوقيان مذهب مسلط تفنن حنفي و شافعي بوده است. خواجه نظام الملک که خود سني متعصبي بود، به صراحت مي نويسد. در جهان دو مذهب است که نيک است و بر طريق راست هستند. يکي حنفي و ديگري شافعي و ديگر مذاهب بدعت و شبهه است» از نظر خواجه نظام الملک جامعه به دو گروه مذهبي، حنفي و شافعي تقسيم شده است و تنها اين دو گروه لايق پرداختن به خدمات دوستي بهره مندي از امتيازات حکومتي هستند.[19] گروه سوم که تمام اديان و مذاهب ديگر به خصوص شيعيان را در بر مي گيرد، بايد طرد شوند، چرا که آنها «بد مذهبان» و «بد دينان» هستند.[20]
2. تقسيم بندي نژادي کارکنان اداري و وابستگان به حکومت تحت عناوين ترک و تاجيک يا کارکنان غير ترک زبان.
3. تقسيم بندي صنفي کارکنان دولت و وابستگان به حکومت سلجوقيان به نظر مي رسد که طبقات اداري مورد نظر خواجه بايد به ترتيب ذيل بوده باشد.
طبقه اول شامل شاهزادگان و وابستگان به خاندان سلجوقي، ظاهرا طبقه اول در نظر خواجه به گروهاي ذيل منقسم است.
1. شاهزادگان و اعضاي خاندان سلجوقي.[21]
2. ترکمانان سلجوقي که به نظر خواجه در ابتداي دولت خدمت ها کرده اند و رنج ها کشيده و از جمله خويشاوندانند.[22]
3. زنان خانواده سلطان، «که اهل ستهرند» و خواجه توصيه مي کند که نبايد اين گروه بر پادشاه مسلط شوند. زيرا از آنان خلل هاي بزرگ تولد کند و پادشاه بي فرو شکوه شود» جز رسوايي و شر و فتنه و فساد حاصل نيامده است.[23]
طبقه دوم: معروفان حشم که به نظر مي رسد منظور کارگزاران ارشد ديواني است. در انديشه خواجه، در رأس طبقه دوم که خواجه از آنها با عنوان «خواص معروف» و «خواجگان» و «عميدان قمشم» نام مي برد، وزير قرار دارد.[24] خواجه ياد آور مي شود وزير نيک، پادشاه را نيکو سيرت و نيکو نام مي کند. وي براي وزير شرايطي قائل است. وزير ايده آل مورد نظر خواجه نظام الملک بايد پاک دين و نيکو اعتقاد و حنفي مذهب يا شافعي مذهب باشد و کافي و معامله دان و سخي قلم و پادشاه دوست باشد.[25]
گروه ديگر اين طبقه، مستوفيان و دبيران هستند. که بايد خراساني و حنفي مذهب و يا شافعي مذهب درست اعتقاد باشند.
صنف ديگر اين طبقه نريمان و همنشينان پادشاه هستند.[26]
گروه ديگر از کارکنان اداري اين طبقه که با عامه مردم در ارتباط بودند، قاضيان، محتسبان، شحنه گان، و رؤساي شهرها محسوب مي شدند. از ديد خواجه قضاوت از مناصب مهم است زيرا قاضي بر خون و مال، مسلمان مسلط است.[27]
طبقه سوم شامل امراي نظامي از قبيل سپهسالاران، سرمدداران و مرزبانان و ديگر نظاميان بودند.[28]
طبقه چهارم روحانيون و عالمان بودند که خواجه آنها را شامل ائمه دين، سادات، پارسايان و زاهدان، اهل دانش و حکيمان مي داند.[29]
عالم و دانا، در نظر خواجه «نه آن کس است که بازي بيشتر دارند و بر الفاظ و لغت عرب قادرتر باشد. دانا آن کسي است که بر همه دانش واقف باشد. مي نويسد «هر يکي را از نديمان مرتبتي و منزلتي باشد» و يا مي نگارد: «ترتيب استادان بزرگان و کهتران و بندگان بايد پديدار باشد و هر يکي را جايي معلوم».
خواجه بر همين اساس تأکيد مي کند که در آيين پادشاهي است که بايد «همه ترتيب و آيين ملک را به جاي خويش باز برد اندازه درجه هر کس پديدار کند، ازرانيان را به پايه خويش رساند تا ازرانيان دست کوتاه کند و به کار پيشه خويش فرستد».
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ زندگاني ابو علي حسن بن علي بن اسحاق طوسي، پرفسور عبدالرزاق کانپوري.
2ـ خواجه نظام الملک، جواد طباطبايي.
3ـ معارف و معارف دايرة المعارف، جامع الاسلام، موسسه فرهنگي آرايه، 1379ش، ص8 ـ 157.
[1]. سياستنامه، خواجه نظام الملک، به کوشش دکتر جعفر شعار، تهران، چاپ 1364ش، ص16.
[2]. همان، ص15 و 16.
[3]. همان، ص192.
[4]. همان، ص12.
[5]. همان، ص5.
[6]. همان، ص25.
[7]. همان، ص192.
[8]. همان، ص36.
[9]. همان، ص45.
[10]. همان، 182.
[11]. همان، ص49.
[12]. همان، ص158.
[13]. همان، ص158.
[14]. همان، ص248.
[15]. همان، ص35.
[16]. همان، ص217.
[17]. همان،ص 217.
[18]. همان، ص230.
[19]..همان، ص294.
[20]. همان، ص227.
[21]. يعقوبي، ابن واضح، تاريخ يعقوبي، ترجمه محمد ابراهيم آيتي، ج1، چاپ هفتم، انتشارات علمي و فرهنگمي تهران، 1374ش، ص219.
[22]. سياستنامه، نظام الملک خواجه به کوشش دکتر جعفر شعار. 1364ش، تهران، ص144.
[23]. همان، ص217.
[24]. راوندي، محمد بن سليمان، راحه الصدور و آيت السرور در تاريخ آل سلجوق، به کوشش محمد اقبال، چاپ دوم، علمي، تهران، 1363ش، ص12.
[25]. همان، ص194.
[26]. همان، ص48.
[27]. همان، ص153.
[28]. همان، ص145.
[29]. همان، ص149.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 5 امرداد 01
- بازدید
- ۷۳
آیا قانوني توسط خواجه نظام الملک تدوين و به بلاد مختلف فرستاده شد ؟
- نشان کردن
پرسش
آیا قانوني توسط خواجه نظام الملک تدوين و به بلاد مختلف فرستاده شد ؟
پاسخ
قانوني که به صورت مستقل توسط خواجه نظام الملک تدوين شده و به بلاد اسلامي و ايران فرستاده باشد، وجود ندارد، ولي آثاري از خواجه به جاي مانده که در آن آثار، آراء و انديشه هاي وي در خصوص گروه هاي اجتماعي جامعه ايران در قرن پنجم هجري قمري را مورد توجه قرار داد که ذيلا اشاره مي شود:
1. خواجه بزرگ ابو علي حسن بن علي بن اسحاق مشهور به نظام الملک، وزير الب ارسلان و اتابک و وزير ملکشاه سلجوقي در ازدهاقين طوس بود».
ابوعلي نظام حسن، ملقب به «نظام الملک» پسر خواجه ابو الحسن علي بن اسحاق، در سال 308ق در يکي از روستاهاي طوس به دنيا آمد. پدر وي از کارکنان اداري و حکومتي طوس بود. چون خواجه در طوس به دنيا آمد به طوسي شهرت يافت. خواجه نظام الملک در دستگاه اداري بلخ و دربار سلجوقي به خدمت پرداخته، وي به دبيري و صاحب تدبيري امور آلب ارسلان پسر چغري گماشته شد و از اين تاريخ در سلک درباريان الب ارسلان سلجوقي درآمد. پس از آن که آلب ارسلان به پادشاهي رسيد، خواجه نظام الملک را به جاي ابو نصر کندري به وزارت انتخاب کرد. خواجه از سال 456ق. تا زمان مرگش 485ق، وزير مقتدر الب ارسلان و فرزندش ملکشاه بود. [1]
از خواجه نظام الملک دو اثر به جاي مانده است؛ يکي سياست نامه (سير الملوک) و رساله ديگري هم به نام قانون الملک که به او نسبت داده اند، و رساله ديگري هم به نام وصاياي نظام الملک يا دستور الوزارة موجود است.[2]
وي در کتاب سياست نامه حاصل تجربيات و آموخته هاي خود از استادانش را به رشته تحرير در آورده است
خواجه در کتاب خود، با ديدي انتقادي به وضع موجود مي نگرد. همچنان که به نظر او در روزگارش منصب وکالت سخت خلق شده است».
او هم چنين از چند شغلي صاحب منصبان شکوه مي کند که «امروز مردم هست که به هيچ کفايتي که در اوست ده عمل دارد و اگر شغلي ديگر پديدار آيد هم بر خويشتن زند».[3]
خواجه نظام الملک در تعليم آن چه بايد در آيين ملک داري رعايت کرد، از وضع گذشته و نوع ملک داري، فرمانروايان پيشين مثال مي آورد و در اين ميان تأکيد زيادي بر دوره ايران پيش از اسلام، به ويژه نحوه فرمانروايي ساسانيان دارد. زيرا به نظر او اگر رفتار پادشاهان گذشته شود، به مردم جامعه ارزاني خواهد شد که «پيش از اين ديگران» نداشته اند.
بر همين اساس خواجه علاوه بر حکايات پادشاهان گذشته، در ترسيم جامعه ايده آل خود از اقدامات پادشاهان دوره باستان مثال مي آورد.
از جمله سرمشق ها، سياست ها، و روش هاي ملک داري پادشاهان ايران دوره باستان که خواجه از آنها در سياستنامه خود ياد مي کند، مي توان موارد ذيل را بر شمرد:
1. مظالم نشستن در ملکان عجم، در صحرا.[4]
2. رسيدن به احوال عامه در روزگار قباد ساساني.[5]
3. نظارت بر کار وزير در روزگار بهرام گور.[6]
4. نسپردن شغل به افرادي که در دل مخالف پادشاه هستند.[7]
5. رعيات احوال رعايا و ظلم نکردن بر آنان.[8]
6. «انوشيروان و زنجير عدالت».[9]
7. کار با علم کردن و عمل نيکو انجام دادن چون «افريدون و اسکندر و اردشير و نوشيروان عادل».[10]
8. «دادرسي پادشاهان عجم» و بار عام دادن در روز مهرگان و روز نوروز.[11]
9. حرمت نگه داشتن فرامين و اختيارات پادشاه.[12]
10. حق گذاردن خدمتکاران شايسته.[13]
11. «ملوک اکاسره در عدل و هست و مروت زيادت از ديگر پادشاهان بودند خاصه انوشيروان عادل».[14]
12. وزير نيکو داشتن چون پادشاهان بزرگي از جمله کيخسرو چون گودرز داشت و منوچهر چون سام. و افراسياب چون پيران و... و گشتاسب چون جاماسب، و رستم چون زوار، و بهرام گور چون خره روز، و نوشيروان چون، برز جمهر.
13. زيان تسلط زنان برحکمرانان همچون «سودابه بود زن کيکاووس که بروي مسلط شده بود...».[15]
14. پادشاه آن گونه عمل کند که زير دستان خويشتن شناس باشند.[16]
15. خروج مزدک و دفع فتنه او.[17]
16. لزوم رسيدن به کار مظلومان.[18]
گروه هاي جامعه در انديشه خواجه نظام الملک
خواجه نظام الملک در سير الملوک، جامعه ايده آل خود را معرفي مي کند. در نظر خواجه، سلطان در رأس اين جامعه قرار دارد. سلطان در انديشه خواجه همچون پادشاهان پيش از اسلام. «شاهنشاه عظيم» است.
در تفکر خواجه اين شاهنشاه داراي «فرالهي» است. زيرا خداوند عالم او را از خانداني برگزيده که پادشاهي و راهبري هميشه در خاندان آنان بوده و به کرامت و بزرگي هايي که ديگر ملوک جهان از آن خالي بودند، آراسته گردانيده است. و اين آراستگي ها عبارتند از:
«ديدار خوب وخوي نيکو و عدل و مردانگي و دليري و سواري و دانش و به کار بستن انواع سلاح و راه بردن به هنرها و شفقت و رحمت بر خلق خداي عزوجل و... .
خواجه در خصوص برخي گروه ها و اصناف جامعه و صاحب منصبان نيز سخن گفته و ويژگي هاي آنها را بر شمرده است.
1. تقسيم بندي مذهبي جامعه: در دوره سلجوقيان مذهب مسلط تفنن حنفي و شافعي بوده است. خواجه نظام الملک که خود سني متعصبي بود، به صراحت مي نويسد. در جهان دو مذهب است که نيک است و بر طريق راست هستند. يکي حنفي و ديگري شافعي و ديگر مذاهب بدعت و شبهه است» از نظر خواجه نظام الملک جامعه به دو گروه مذهبي، حنفي و شافعي تقسيم شده است و تنها اين دو گروه لايق پرداختن به خدمات دوستي بهره مندي از امتيازات حکومتي هستند.[19] گروه سوم که تمام اديان و مذاهب ديگر به خصوص شيعيان را در بر مي گيرد، بايد طرد شوند، چرا که آنها «بد مذهبان» و «بد دينان» هستند.[20]
2. تقسيم بندي نژادي کارکنان اداري و وابستگان به حکومت تحت عناوين ترک و تاجيک يا کارکنان غير ترک زبان.
3. تقسيم بندي صنفي کارکنان دولت و وابستگان به حکومت سلجوقيان به نظر مي رسد که طبقات اداري مورد نظر خواجه بايد به ترتيب ذيل بوده باشد.
طبقه اول شامل شاهزادگان و وابستگان به خاندان سلجوقي، ظاهرا طبقه اول در نظر خواجه به گروهاي ذيل منقسم است.
1. شاهزادگان و اعضاي خاندان سلجوقي.[21]
2. ترکمانان سلجوقي که به نظر خواجه در ابتداي دولت خدمت ها کرده اند و رنج ها کشيده و از جمله خويشاوندانند.[22]
3. زنان خانواده سلطان، «که اهل ستهرند» و خواجه توصيه مي کند که نبايد اين گروه بر پادشاه مسلط شوند. زيرا از آنان خلل هاي بزرگ تولد کند و پادشاه بي فرو شکوه شود» جز رسوايي و شر و فتنه و فساد حاصل نيامده است.[23]
طبقه دوم: معروفان حشم که به نظر مي رسد منظور کارگزاران ارشد ديواني است. در انديشه خواجه، در رأس طبقه دوم که خواجه از آنها با عنوان «خواص معروف» و «خواجگان» و «عميدان قمشم» نام مي برد، وزير قرار دارد.[24] خواجه ياد آور مي شود وزير نيک، پادشاه را نيکو سيرت و نيکو نام مي کند. وي براي وزير شرايطي قائل است. وزير ايده آل مورد نظر خواجه نظام الملک بايد پاک دين و نيکو اعتقاد و حنفي مذهب يا شافعي مذهب باشد و کافي و معامله دان و سخي قلم و پادشاه دوست باشد.[25]
گروه ديگر اين طبقه، مستوفيان و دبيران هستند. که بايد خراساني و حنفي مذهب و يا شافعي مذهب درست اعتقاد باشند.
صنف ديگر اين طبقه نريمان و همنشينان پادشاه هستند.[26]
گروه ديگر از کارکنان اداري اين طبقه که با عامه مردم در ارتباط بودند، قاضيان، محتسبان، شحنه گان، و رؤساي شهرها محسوب مي شدند. از ديد خواجه قضاوت از مناصب مهم است زيرا قاضي بر خون و مال، مسلمان مسلط است.[27]
طبقه سوم شامل امراي نظامي از قبيل سپهسالاران، سرمدداران و مرزبانان و ديگر نظاميان بودند.[28]
طبقه چهارم روحانيون و عالمان بودند که خواجه آنها را شامل ائمه دين، سادات، پارسايان و زاهدان، اهل دانش و حکيمان مي داند.[29]
عالم و دانا، در نظر خواجه «نه آن کس است که بازي بيشتر دارند و بر الفاظ و لغت عرب قادرتر باشد. دانا آن کسي است که بر همه دانش واقف باشد. مي نويسد «هر يکي را از نديمان مرتبتي و منزلتي باشد» و يا مي نگارد: «ترتيب استادان بزرگان و کهتران و بندگان بايد پديدار باشد و هر يکي را جايي معلوم».
خواجه بر همين اساس تأکيد مي کند که در آيين پادشاهي است که بايد «همه ترتيب و آيين ملک را به جاي خويش باز برد اندازه درجه هر کس پديدار کند، ازرانيان را به پايه خويش رساند تا ازرانيان دست کوتاه کند و به کار پيشه خويش فرستد».
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ زندگاني ابو علي حسن بن علي بن اسحاق طوسي، پرفسور عبدالرزاق کانپوري.
2ـ خواجه نظام الملک، جواد طباطبايي.
3ـ معارف و معارف دايرة المعارف، جامع الاسلام، موسسه فرهنگي آرايه، 1379ش، ص8 ـ 157.
[1]. سياستنامه، خواجه نظام الملک، به کوشش دکتر جعفر شعار، تهران، چاپ 1364ش، ص16.
[2]. همان، ص15 و 16.
[3]. همان، ص192.
[4]. همان، ص12.
[5]. همان، ص5.
[6]. همان، ص25.
[7]. همان، ص192.
[8]. همان، ص36.
[9]. همان، ص45.
[10]. همان، 182.
[11]. همان، ص49.
[12]. همان، ص158.
[13]. همان، ص158.
[14]. همان، ص248.
[15]. همان، ص35.
[16]. همان، ص217.
[17]. همان،ص 217.
[18]. همان، ص230.
[19]..همان، ص294.
[20]. همان، ص227.
[21]. يعقوبي، ابن واضح، تاريخ يعقوبي، ترجمه محمد ابراهيم آيتي، ج1، چاپ هفتم، انتشارات علمي و فرهنگمي تهران، 1374ش، ص219.
[22]. سياستنامه، نظام الملک خواجه به کوشش دکتر جعفر شعار. 1364ش، تهران، ص144.
[23]. همان، ص217.
[24]. راوندي، محمد بن سليمان، راحه الصدور و آيت السرور در تاريخ آل سلجوق، به کوشش محمد اقبال، چاپ دوم، علمي، تهران، 1363ش، ص12.
[25]. همان، ص194.
[26]. همان، ص48.
[27]. همان، ص153.
[28]. همان، ص145.
[29]. همان، ص149.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 5 امرداد 01
- بازدید
- ۷۳
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.