عرفان هاي سرخ پوستي را معرفي کرده و بفرماييد چه نقدهايي بر آن وارد است؟
عرفان هاي سرخ پوستي را معرفي کرده و بفرماييد چه نقدهايي بر آن وارد است؟
پرسش
پاسخ
عرفان سرخ پوستي
عرفان ساحري: عرفاني است که در آن فرد مي آموزد، که چگونه با اسرار طبيعت آشنا شده، و در آن ذوب و فاني گردد تا از نيروهاي آن به سود خود استفاده نمايد. با اين رويکرد عقيده مانا (Mana) که به اشياء که منبع نيرو هستند و جاندار انگاري (Animism) مظاهر طبيعي از اصول عقايد آنها است.[1]
عرفان سرخ پوستي زير مجموعه عرفان هاي آمريکايي به شمار مي روند، که به صورت عمده در آمريکاي جنوبي ـ به ويژه مکزيک ـ گسترش يافته است.
عرفان هاي سرخ پوستي به سه دسته تقسيم مي شوند؛ که عبارت اند از عرفان ساحري، تولتک و سو.
عرفان ساحري يا عقاب: يکي از مشهورترين و مهم ترين انواع عرفانِ سرخ پوستي، عرفان ساحري است، که نام ديگر آن عرفان عقاب است.[2] «کارلوس کاستاندا» از معروف ترين و اصلي ترين طرفداران اين جريان است. کاستاندا اين نوع آيين را ساحري يا جادوگري ناميد. کاستاندا خود داراي شخصيتي مرموز است؛ اينکه در کدام کشور به دنيا آمده، متولد چه سالي است، در هاله اي از ابهام قرار گرفته است. او پدرش را اديب معرفي مي کند، برخي مي گويند طلا ساز بوده است و خود را شاگر استادي به نام «دون خوان» مي داند، که احتمال مي رود صرفاً ساخته و پرداختهي خود او باشد.
به نظر مي رسد اين ابهام و رمزآلود بودن به خاطر باورهايي باشد که به آن اعتقاد داشته است؛ و آن عبارت از«از بين بردن و محو گذشته شخصي»[3] است، به دلیل اینکه نبايد ديگران از گذشته شما اطلاعي داشته باشند.
آموزه هاي ساحري: در دو محور به طور خلاصه مي توان عرفان ساحري را معرفي نمود؛
1. بصيرت: منظور از بصيرت ديدن حقايق پنهان دنيا و طبيعت است. بصيرت، آمادگي دريافت ظرفيت ها و حقيقت پديده هاي طبيعي است، که اگر کسي به آن دست يابد، راه استفاده از نيروي طبيعت به رويش گشوده مي شود و با اراده خود از قدرت آنها بهره بگيرد.[4] آنها مي گويند: «افراد جوان من، هرگز نبايد کار کنند. کساني که کار مي کنند، نمي توانند به رؤياها دست يابند و حکمت، همواره در رؤيا به دست مي آيد» مراد از رؤيا همان بصيرت نسبت به رموز دنيا است.[5]
2. اقتدار: براي سلوک مراتبي لازم است از جمله، مقام «مرد شناخت» است. يک جنگجو شکارچيای بي نقصي است که به شکار ميرود. اگر در اين شکار موفق شود، مرد شناخت (اهل معرفت) مي شود.[6] پايين ترين مراتب اقتدار جادوگري است؛ يعني کسي که دنيا را متوقف کرده و نيروهاي جهان را به کار مي گيرد و با آنها هدايت مي شود.[7]
عرفان تولتک
تولتک برگرفته از نام يک قوم يا نژاد است. در نوشتهها آمده آنان زنان و مرداني خردمند بودند، که هزاران سال پيش براي رهايي از رنج و هدايت و حفظ معرفت معنوي انسان پديد آمده بودند.[8]
در اين عرفان استادان (ناوال ها) به راحتي مطالب را در اختيار شاگردان قرار نمي دادند، اما بعد از فتح قاره امريکا و سوء استفاده هاي زيادي که از نوآموزان تولتک، صورت گرفت زمينهاي شد که بر مخفي کاري خود بیافزایند. بدين جهت بود که مطالب آنان سينه به سينه انتقال يافت. بزرگان تولتک پيش بيني کردند، روزي زمينه مناسبي براي انتقال حکمت هاي آنان فرا خواهد رسيد.[9]
آموزه هاي تولتک عبارتنداز:
1. رؤيا: قائل هستند که هر چه که مي بينيم و مي شنويم، چيزي جز يک رؤيا نيست. «انسان در بيداري رؤيا مي بيند، در خواب هم رؤياي ديگري. رؤيا ديدن فعاليت مهم ذهن است و ذهن هر لحظه و در تمام شبانه روز در حال ديدن رؤيا است».[10]
2. سه روش براي رسيدن به شادي، آرامش، عشق و بينش معنوي را در سه هزار سال پيش مطرح نموده اند:[11]
الف) تسلط بر آگاهي: براي آزاد بودن بايد بدانيم از کجا آمده ايم و به دنبال چه مي گرديم. آگاهي سبب مي شود گرد و غباري که اطراف ذهن ما را فرا گرفته کنار رود، انسان در اين صورت در مي يابد که در رؤيا است.
ب) تسلط بر دگرگوني: براي اين که رؤيا هاي زندگي را چگونه تغيير دهيم به اين روش نياز داريم. هدف دگرگوني نظم بخشيدن به بي سروساماني ها و صداي درون است.
ج) تسلط بر عشق: مراد از عشق همان نيت است. زماني که به رؤياها تسلط يافتيم، بر تمام رؤياها تسلط يافته ايم. در اين زمان انسان با الوهيت يکي ميشود و هرگاه عملي انجام داد، عمل او بياني از الوهيت است و اين غايت انسان و هدف نهايي تولتکهاست.[12]
«چهار ميثاق» مهمترين روش ها در بين اين سه روش عرفاني، تسلط بر دگرگوني است. در تولتک ها چهار ميثاق بزرگ مطرح است؛[13]
1. با کلام خود گناه نکنيد؛ که مهم ترين ميثاق است، چرا که کلام نيرويي براي خلق و آفرينش است.
2. هيچ چيز را به خود نسبت ندهيد؛ هر کسي به شما هتاکي نمود، اين فحش به خود او بر مي گردد و نبايد به خود بگيريد. در موردي که شما را گرامي داشتند نيز آن را نبايد به خود بگيريد. به طور کلي اگر شما چيزي را به خود بگيريد، در اين صورت زهر درون انسان جريان مي يابد و او به دام رؤياي دوزخ گرفتار شده است. ميثاق دوم و ميثاق هاي بعدي ره آورد ميثاق اولي است.
3. تصورات باطل نکنيد؛ تمام غم و اندوه ها ريشهاي در ارزيابي هاي نادرست، حدس و گمان ها دارد. از طريق اصلاح تصورات است که مي توان بر ديگران تسلط يافت. اگر فردي، گماني نسبت به ديگران نداشت، مي تواند با افراد بهترين رابطه را برقرار نمايد.
4. همواره بيشترين توان و تلاش خود را بکار گيريد؛ چرا که هرگز احساس پشيماني نخواهيد داشت. هر گاه نهايت تلاش را داشته باشيد احساس، انگيزه ي بالا و پرشوري خواهيد داشت. بهترين پيامد تلاش بالا اين است که فرد از خود راضي مي شود. در اين صورت اهل گذشت مي شود و به دنبال پاداش نمي باشد.
عرفان سو يا چپُق مقدس
پايه گذار اين جريان شخصي به نام گوزن سياه است. گفته مي شود او داراي علم مقدسي بود، که از اجدادش به او رسيده بود، و او از شهودهايش نيروهاي خاصي کسب نمود که از آن براي بهروزي قومش بهره برد.[14]
آموزه هاي سو
عرفان سو به رغم پيچيدگي هاي خاصي که مربوط به فرهنگ و قوميت سرخپوستي است، مي توان گفت همانند گاوميش است، که نماد کل جهان مي باشد و همه چيز را در خود دارد. نماد نوع انسان، گوشت سَر دست، گاو ميش است. اين گوشت بسيار نزد سوها مقدس است. گاوميش و کل آفرينش نيز داراي قداست است. نزد سوها تمام خويشي هاي روي زمين، رمز خويشي بزرگ و حقيقتي است که انسان را به آسمان وصل مي کند. نماد اتصال انسان به آسمان، چپُق مقدس است. آيين چپُق سه مرحله دارد:
1. تطهير با دود به وسيله گياه هاي مقدس.
2. گسترش چپق براي اين که تمامي عالم را در بر گيرد.
3. قرباني کردن کل عالم در آتش چپق.[15]
نقد
نقد اين مکاتب بيشتر از جهت درون مکتبي مي باشد و آن را از دو منظر بيان مي کنيم؛
الف) در خصوص اصل مباني عرفان هاي سرخ پوستي.
ب) به صورت جدا گانه سه جريان عرفان سرخ پوستي را در بوته ي نقد قرار مي دهيم.
نقد عرفان سرخ پوستي
از مبنائي ترين اشکالاتي که بر اين عرفان وارد است، ناديده انگاشتن فطرت است. در اين جريان انسان تنها به دنبال مشکلات خود، رهسپار است. البته در اين مورد نيز به جاي اينکه به چشمه پناه ببرد، به سوي سراب ـ دنيا ـ شتافته است. در اين عرفان نيازهاي فطري افراد از قبيل خداجوئي، کمال طلبي و خضوع در مقابل خالق هستي، ناديده انگاشته شده است. از طرف ديگر اگر چه آنها فطرت انساني را در مي يافتند، با دو مشکل مواجه بودند: 1. عدم شناخت کامل و جامع از انسان 2. اشکال دوم ـ که از اشکال اول بر مي آيد ـ آن است که پاسخ مناسبي به اين نيازها نمي توانستند بدهند.[16] در نتيجه اين عرفان نمي تواند نيازهاي انسان را شناسائي و اشباع نمايد و مهمتر اين که استعدادهاي انسان به صورت بالقوه و دست نخورده باقي مي ماند و هيچ هنگام به رشد و شکوفائي نخواهند رسيد.
از آن چه در نقد گفته شد، بر مي آيد که براي کام يابي معنوي لازم است که انديشه و برنامه معنوي که انسان دنبال مي کند، تمام گرايش هاي فطري را به درستي شناخته و تمام ابعاد فطرت را پوشش دهد؛ معنويتي که به راستي عطش روحاني را فرونشاند، بايد آزادي و آرامش، اميد و عشق، خشيت، نور و سرور را يک جا براي انسان به ارمغان آورد[17] و عرفان سرخ پوستي نمي تواند اين امور را به صورت جامع بپوشاند.
نقد عرفان ساحري
1. بعضي از منتقدان غربي آثار کاستاندا را يک سرقت ادبي تمام عيار قلمداد نموده اند، تا جايي که وجود شخصيت اصلي داستان و کتاب هاي او يعني «دون خوان» را زير سؤال برده اند.[18] برخي اسناد نيز نشان مي دهد او اهل پرو است، اما او خود را اهل برزيل معرفي مي نمايد. پدرش را اديب معرفي مي کند، در حالي که برخي مي گويند طلا ساز بوده است. اين گونه ابهام معلول اين اعتقاد شان است که «کسي از گذشته شما نبايد اطلاعي داشته باشد».[19] به راستي چرا ديگران از گذشته او چيزي نبايد بدانند؟! اين نوع نگرش بستر مناسبي است تا فرد را در وادي دروغ و تزوير سرازير کند. دروغي که بر خلاف عقل، دستورات اديان و حتي عرفان تولتک مي باشد.
2. نظام معرفتي کاستاندا فاقد هر گونه انسجام دروني است، به بيان ديگر هر يک از آثار وي حاوي بخش هايي از تعاليم عرفان کاستاندا است، که نه تنها با هم همخواني ندارند، بلکه حتي در تناقض با يکديگر به نظر مي رسند.[20]
به طور مثال در اين عرفان در ابتدا براي رسيدن به معنويت از گياهان توهم زا استفاده مي نمايد، و راه رسيدن به معنويت را اين گونه معرفي مي کند اما بعد کاستاندا آن را حيله و تزوير معرفي نمود.[21] به راستي اين چه معنويتي بوده است که براي رسيدن به آن بايد از مواد مخدر استفاده مي شد؟ اين نشان از آن دارد که بنيان گذاران اين رويکرد عرفاني آگاهي لازم را از معنويت و انسان ندارند. در قرآن عدم تغاير و تفاوت در معارف ديني موجود در مصحف را دليل بر حقانيت آن دارند: آيه قرآن دلالت دارد که در اسلام هيچ گونه تناقض و تعارضي به چشم نمي خورد و آيا عرفان کاستاندا نيز خود را اينگونه معرفي مي نمايد: «أَفَلاَ يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ کانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ اخْتِلاَفًا کثِيرًا[22]» «آيا درباره قرآن نمي انديشند؟! اگر از سوي غير خدا بود، اختلاف فراواني در آن مي يافتند».
3. آخرين مرحلهاي که براي عارف ساحري اتفاق مي افتد آن است که فاني در نيروي طبيعت مي شود و نيروي طبيعت را در وحدتي يک پارچه شهود مي کند. هنگامي که نهايت حرکت در طبيعت ترسيم شود، نهايت رشد نيز در طبيعت بايد خلاصه شود. از اين رو يک عارفي که در عرفان ساحري مشاهده خواهيم کرد اين است که با طبيعت يکپارچگي يافته است. اما در عرفان اسلامي عارف فاني در خدا مي شود و آينه ي جمال و جلال آن ذات يگانه مي گردد، از اين رو ببين فاصله از کجا تا به کجا است.[23]
4. هدف اين عرفان، حفظ و تداوم حيات و سپس پذيرش مرگ در اتحاد با نيروي جهاني است. به راستي اين هدف چه ارزشي در سير معرفتي و ارتقاي شناخت انساني مي تواند داشته باشد و کدام زاويه از عظمت انسان را شکوفا مي سازد؟[24]
عرفان تولتک
1. در اين جريان کار اصلي انسان ديدن رؤيا است. حال رؤيا چيست؟ رؤيا به معناي تفسير و برداشت از دنيا است.[25] آيا فلسفه وجودي انسان در رؤيا خلاصه مي شود؟ اين انتظار از انسان و جهان هستي نشان از آن دارد، که اين جريان نگاه معرفتي دقيقي به انسان و جهان ندارد. در صورتي که در نگاه عرفان اسلامي انسان مي تواند محل تجلي اسماء و صفات جمال و جلال الهي باشد.
2. عرفان تولتک، را بهتر است اخلاق تولتک ناميد. چرا که چهار ميثاق ـ کلام خوب، ربط ندادن امور به خود، نهي از تصورات باطل و تلاش زياد ـ جزء امور اخلاقي است، نه عرفاني. البته در معارف اسلامي اين چهار ميثاق به طور عميق تر، مفصل تر و با پشتوانه عقلي و علمي ديده مي شود. به عنوان نمونه؛ در مورد زبان، آفات و راه علاج آن کتاب هاي روايي و اخلاقي ما به طور کافي و وافي پيرامون آن مطالبي را ذکر نموده اند.[26]
بنابراين حداکثر چيزي که درباره ي عرفان تولتک مي توان گفت اين است که، يک سري توصيه هاي اخلاقي است که به دنبال حل مشکلات و داشتن زندگي خوب مي باشند. لازم به تذکر است که اين امور نه تنها يک مکتب عرفاني، بلکه يک نظام اخلاقي پويا را نيز نمي تواند تشکيل دهد.
عرفان سو
1. زبان عرفان سو يا چپق مقدس، همراه با رمز و ابهام بسيار است؛ بنابراين درک و فهم آن را دشوار نموده است.[27] در صورتي که قرآن انسان را از ظلمت به سوي نور سير مي دهد، در صورتي که داراي فصاحت و بلاغت است و به راحتي آحاد مردم آن را مي فهمند.
2. اين جريان عرفاني به جاي ارزش توجه به خالق هستي و توجه به جايگاه انسان، نگاه خود را معطوف به گاوميش و چُپق مي کند.
3. گفته اند: «خوشي هاي روي زمين رمز خويشي بزرگ و حقيقي است که انسان را به آسمان وصل مي کند» ارتباط خوشي اين دنيا با آسمان چيست؟ در صورتي که هيچ ارتباطي بين خوشي اين دنيا و آخرت نيست. چه بسا از خوشي هاي ظاهري فردي بهره داشته باشد، اما سعادتمندی خود را نداند و بالعکس، چه بسا به ظاهر کسي از خوشي هاي دنيا کم بهره باشد، اما در دنيا خود را خوشبخت بداند و توانسته باشد، استعدادهاي خود را شکوفا سازد. از اين رو چه رابطهاي بين خوشي هاي دنيا با آسمان دارد؟! اين مورد نيز از همان امور مبهم و بلکه نادرست است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. نگرش بر آراء و انديشه هاي کارلوس کاستاندا، محمد تقي فعالي، سازمان ملي جوانان، چاپ اول.
2. آفتاب و سايه ها، محمد تقي فعالي، نجم الهدي، چاپ اول، 1386ش.
3. جريان شناسي ضد فرهنگ، عبدالحسين خسروپناه، موسسه فرهنگي حکمت نوين اسلامي، چاپ اول، 1389ش.
4. عرفان حقيقي و عرفان هاي کاذب، احمد حسين شريفي، صهباي يقين، چاپ اول، 1387ش.
5. جريان شناسي انتقادي عرفان هاي نوظهور، حميدرضا مظاهري سيف، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، چاپ اول، 1387ش.
[1]. ر.ک: مظاهري سيف، حميدرضا، جريان شناسي انتقادي عرفان هاي نوظهور، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، چاپ اول، 1387ش، ص361.
[2]. از اين جهت عقاب گفته مي شود، که سرنوشت موجودات را رقم مي زند، و هيچ ارتباطي با پرنده به اين نام ندارد. ر.ک: شريفي، احمد حسين، عرفان حقيقي و عرفان هاي کاذب، صهباي يقين، چاپ اول، 1387ش، ص87.
[3]. درآمدي بر عرفان حقيقي و عرفان هاي کاذب، همان، ص89.
[4]. جريان شناسي انتقادي عرفان هاي نوظهور، همان، ص364.
[5]. همان، ص364.
[6]. همان، ص373.
[7]. همان.
[8]. فعالي، محمد تقي، آفتاب و سايه ها، نجم الهدي، چاپ اول، ص203.
[9]. همان، ص204.
[10]. ر.ک: سايه و آفتاب، ص205؛ ر.ک: درآمدي بر عرفان حقيقي و عرفان کاذب، ص86.
[11]. ر.ک: سايه و آفتاب، ص208؛ ر.ک: درآمدي بر عرفان حقيقي و عرفان کاذب، ص86.
[12]. آفتاب و سايه ها، ص209.
[13]. دون ميگوئل روئيز، چهار ميثاق دل آرام قهرمان، تهران، انتشارات آسيم، 1384ش، ص31.
[14]. آفتاب و سايه، ص213.
[15]. جوزف اپس براوان، چپق مقدس، ترجمه ع. پاشايي، تهران، انتشارات ميترا، 1382ش، ص17ـ21 به نقل از سايه و آفتاب، ص215.
[16]. جريان شناسي انتقادي به عرفان هاي نوظهور، ص29.
[17]. همان، ص56.
[18]. درآمدي بر عرفان حقيقي و عرفان هاي کاذب، ص89.
[19]. همان.
[20]. فعالي، محمد تقي، نگرش بر آراء و انديشه هاي کارلوس کاستاندا، سازمان ملي جوان، چاپ اول، 1388ش، ص56.
[21]. ر.ک: آفتاب و سايه ها، ص235.
[22]. نساء / 82.
[23]. جريان شناسي انتقادي عرفان هاي نوظهور، همان، ص383.
[24]. همان، ص384.
[25]. ر.ک: آفتاب و سايه ها، همان، ص234.
[26]. ر.ک: ميزان الحکمه؛ آفات زبان، آيت االله مجتبي تهراني.
[27]. آفتاب و سايه ها، ص216.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 تیر 01
- بازدید
- ۱۰۷
عرفان هاي سرخ پوستي را معرفي کرده و بفرماييد چه نقدهايي بر آن وارد است؟
- نشان کردن
پرسش
عرفان هاي سرخ پوستي را معرفي کرده و بفرماييد چه نقدهايي بر آن وارد است؟
پاسخ
عرفان سرخ پوستي
عرفان ساحري: عرفاني است که در آن فرد مي آموزد، که چگونه با اسرار طبيعت آشنا شده، و در آن ذوب و فاني گردد تا از نيروهاي آن به سود خود استفاده نمايد. با اين رويکرد عقيده مانا (Mana) که به اشياء که منبع نيرو هستند و جاندار انگاري (Animism) مظاهر طبيعي از اصول عقايد آنها است.[1]
عرفان سرخ پوستي زير مجموعه عرفان هاي آمريکايي به شمار مي روند، که به صورت عمده در آمريکاي جنوبي ـ به ويژه مکزيک ـ گسترش يافته است.
عرفان هاي سرخ پوستي به سه دسته تقسيم مي شوند؛ که عبارت اند از عرفان ساحري، تولتک و سو.
عرفان ساحري يا عقاب: يکي از مشهورترين و مهم ترين انواع عرفانِ سرخ پوستي، عرفان ساحري است، که نام ديگر آن عرفان عقاب است.[2] «کارلوس کاستاندا» از معروف ترين و اصلي ترين طرفداران اين جريان است. کاستاندا اين نوع آيين را ساحري يا جادوگري ناميد. کاستاندا خود داراي شخصيتي مرموز است؛ اينکه در کدام کشور به دنيا آمده، متولد چه سالي است، در هاله اي از ابهام قرار گرفته است. او پدرش را اديب معرفي مي کند، برخي مي گويند طلا ساز بوده است و خود را شاگر استادي به نام «دون خوان» مي داند، که احتمال مي رود صرفاً ساخته و پرداختهي خود او باشد.
به نظر مي رسد اين ابهام و رمزآلود بودن به خاطر باورهايي باشد که به آن اعتقاد داشته است؛ و آن عبارت از«از بين بردن و محو گذشته شخصي»[3] است، به دلیل اینکه نبايد ديگران از گذشته شما اطلاعي داشته باشند.
آموزه هاي ساحري: در دو محور به طور خلاصه مي توان عرفان ساحري را معرفي نمود؛
1. بصيرت: منظور از بصيرت ديدن حقايق پنهان دنيا و طبيعت است. بصيرت، آمادگي دريافت ظرفيت ها و حقيقت پديده هاي طبيعي است، که اگر کسي به آن دست يابد، راه استفاده از نيروي طبيعت به رويش گشوده مي شود و با اراده خود از قدرت آنها بهره بگيرد.[4] آنها مي گويند: «افراد جوان من، هرگز نبايد کار کنند. کساني که کار مي کنند، نمي توانند به رؤياها دست يابند و حکمت، همواره در رؤيا به دست مي آيد» مراد از رؤيا همان بصيرت نسبت به رموز دنيا است.[5]
2. اقتدار: براي سلوک مراتبي لازم است از جمله، مقام «مرد شناخت» است. يک جنگجو شکارچيای بي نقصي است که به شکار ميرود. اگر در اين شکار موفق شود، مرد شناخت (اهل معرفت) مي شود.[6] پايين ترين مراتب اقتدار جادوگري است؛ يعني کسي که دنيا را متوقف کرده و نيروهاي جهان را به کار مي گيرد و با آنها هدايت مي شود.[7]
عرفان تولتک
تولتک برگرفته از نام يک قوم يا نژاد است. در نوشتهها آمده آنان زنان و مرداني خردمند بودند، که هزاران سال پيش براي رهايي از رنج و هدايت و حفظ معرفت معنوي انسان پديد آمده بودند.[8]
در اين عرفان استادان (ناوال ها) به راحتي مطالب را در اختيار شاگردان قرار نمي دادند، اما بعد از فتح قاره امريکا و سوء استفاده هاي زيادي که از نوآموزان تولتک، صورت گرفت زمينهاي شد که بر مخفي کاري خود بیافزایند. بدين جهت بود که مطالب آنان سينه به سينه انتقال يافت. بزرگان تولتک پيش بيني کردند، روزي زمينه مناسبي براي انتقال حکمت هاي آنان فرا خواهد رسيد.[9]
آموزه هاي تولتک عبارتنداز:
1. رؤيا: قائل هستند که هر چه که مي بينيم و مي شنويم، چيزي جز يک رؤيا نيست. «انسان در بيداري رؤيا مي بيند، در خواب هم رؤياي ديگري. رؤيا ديدن فعاليت مهم ذهن است و ذهن هر لحظه و در تمام شبانه روز در حال ديدن رؤيا است».[10]
2. سه روش براي رسيدن به شادي، آرامش، عشق و بينش معنوي را در سه هزار سال پيش مطرح نموده اند:[11]
الف) تسلط بر آگاهي: براي آزاد بودن بايد بدانيم از کجا آمده ايم و به دنبال چه مي گرديم. آگاهي سبب مي شود گرد و غباري که اطراف ذهن ما را فرا گرفته کنار رود، انسان در اين صورت در مي يابد که در رؤيا است.
ب) تسلط بر دگرگوني: براي اين که رؤيا هاي زندگي را چگونه تغيير دهيم به اين روش نياز داريم. هدف دگرگوني نظم بخشيدن به بي سروساماني ها و صداي درون است.
ج) تسلط بر عشق: مراد از عشق همان نيت است. زماني که به رؤياها تسلط يافتيم، بر تمام رؤياها تسلط يافته ايم. در اين زمان انسان با الوهيت يکي ميشود و هرگاه عملي انجام داد، عمل او بياني از الوهيت است و اين غايت انسان و هدف نهايي تولتکهاست.[12]
«چهار ميثاق» مهمترين روش ها در بين اين سه روش عرفاني، تسلط بر دگرگوني است. در تولتک ها چهار ميثاق بزرگ مطرح است؛[13]
1. با کلام خود گناه نکنيد؛ که مهم ترين ميثاق است، چرا که کلام نيرويي براي خلق و آفرينش است.
2. هيچ چيز را به خود نسبت ندهيد؛ هر کسي به شما هتاکي نمود، اين فحش به خود او بر مي گردد و نبايد به خود بگيريد. در موردي که شما را گرامي داشتند نيز آن را نبايد به خود بگيريد. به طور کلي اگر شما چيزي را به خود بگيريد، در اين صورت زهر درون انسان جريان مي يابد و او به دام رؤياي دوزخ گرفتار شده است. ميثاق دوم و ميثاق هاي بعدي ره آورد ميثاق اولي است.
3. تصورات باطل نکنيد؛ تمام غم و اندوه ها ريشهاي در ارزيابي هاي نادرست، حدس و گمان ها دارد. از طريق اصلاح تصورات است که مي توان بر ديگران تسلط يافت. اگر فردي، گماني نسبت به ديگران نداشت، مي تواند با افراد بهترين رابطه را برقرار نمايد.
4. همواره بيشترين توان و تلاش خود را بکار گيريد؛ چرا که هرگز احساس پشيماني نخواهيد داشت. هر گاه نهايت تلاش را داشته باشيد احساس، انگيزه ي بالا و پرشوري خواهيد داشت. بهترين پيامد تلاش بالا اين است که فرد از خود راضي مي شود. در اين صورت اهل گذشت مي شود و به دنبال پاداش نمي باشد.
عرفان سو يا چپُق مقدس
پايه گذار اين جريان شخصي به نام گوزن سياه است. گفته مي شود او داراي علم مقدسي بود، که از اجدادش به او رسيده بود، و او از شهودهايش نيروهاي خاصي کسب نمود که از آن براي بهروزي قومش بهره برد.[14]
آموزه هاي سو
عرفان سو به رغم پيچيدگي هاي خاصي که مربوط به فرهنگ و قوميت سرخپوستي است، مي توان گفت همانند گاوميش است، که نماد کل جهان مي باشد و همه چيز را در خود دارد. نماد نوع انسان، گوشت سَر دست، گاو ميش است. اين گوشت بسيار نزد سوها مقدس است. گاوميش و کل آفرينش نيز داراي قداست است. نزد سوها تمام خويشي هاي روي زمين، رمز خويشي بزرگ و حقيقتي است که انسان را به آسمان وصل مي کند. نماد اتصال انسان به آسمان، چپُق مقدس است. آيين چپُق سه مرحله دارد:
1. تطهير با دود به وسيله گياه هاي مقدس.
2. گسترش چپق براي اين که تمامي عالم را در بر گيرد.
3. قرباني کردن کل عالم در آتش چپق.[15]
نقد
نقد اين مکاتب بيشتر از جهت درون مکتبي مي باشد و آن را از دو منظر بيان مي کنيم؛
الف) در خصوص اصل مباني عرفان هاي سرخ پوستي.
ب) به صورت جدا گانه سه جريان عرفان سرخ پوستي را در بوته ي نقد قرار مي دهيم.
نقد عرفان سرخ پوستي
از مبنائي ترين اشکالاتي که بر اين عرفان وارد است، ناديده انگاشتن فطرت است. در اين جريان انسان تنها به دنبال مشکلات خود، رهسپار است. البته در اين مورد نيز به جاي اينکه به چشمه پناه ببرد، به سوي سراب ـ دنيا ـ شتافته است. در اين عرفان نيازهاي فطري افراد از قبيل خداجوئي، کمال طلبي و خضوع در مقابل خالق هستي، ناديده انگاشته شده است. از طرف ديگر اگر چه آنها فطرت انساني را در مي يافتند، با دو مشکل مواجه بودند: 1. عدم شناخت کامل و جامع از انسان 2. اشکال دوم ـ که از اشکال اول بر مي آيد ـ آن است که پاسخ مناسبي به اين نيازها نمي توانستند بدهند.[16] در نتيجه اين عرفان نمي تواند نيازهاي انسان را شناسائي و اشباع نمايد و مهمتر اين که استعدادهاي انسان به صورت بالقوه و دست نخورده باقي مي ماند و هيچ هنگام به رشد و شکوفائي نخواهند رسيد.
از آن چه در نقد گفته شد، بر مي آيد که براي کام يابي معنوي لازم است که انديشه و برنامه معنوي که انسان دنبال مي کند، تمام گرايش هاي فطري را به درستي شناخته و تمام ابعاد فطرت را پوشش دهد؛ معنويتي که به راستي عطش روحاني را فرونشاند، بايد آزادي و آرامش، اميد و عشق، خشيت، نور و سرور را يک جا براي انسان به ارمغان آورد[17] و عرفان سرخ پوستي نمي تواند اين امور را به صورت جامع بپوشاند.
نقد عرفان ساحري
1. بعضي از منتقدان غربي آثار کاستاندا را يک سرقت ادبي تمام عيار قلمداد نموده اند، تا جايي که وجود شخصيت اصلي داستان و کتاب هاي او يعني «دون خوان» را زير سؤال برده اند.[18] برخي اسناد نيز نشان مي دهد او اهل پرو است، اما او خود را اهل برزيل معرفي مي نمايد. پدرش را اديب معرفي مي کند، در حالي که برخي مي گويند طلا ساز بوده است. اين گونه ابهام معلول اين اعتقاد شان است که «کسي از گذشته شما نبايد اطلاعي داشته باشد».[19] به راستي چرا ديگران از گذشته او چيزي نبايد بدانند؟! اين نوع نگرش بستر مناسبي است تا فرد را در وادي دروغ و تزوير سرازير کند. دروغي که بر خلاف عقل، دستورات اديان و حتي عرفان تولتک مي باشد.
2. نظام معرفتي کاستاندا فاقد هر گونه انسجام دروني است، به بيان ديگر هر يک از آثار وي حاوي بخش هايي از تعاليم عرفان کاستاندا است، که نه تنها با هم همخواني ندارند، بلکه حتي در تناقض با يکديگر به نظر مي رسند.[20]
به طور مثال در اين عرفان در ابتدا براي رسيدن به معنويت از گياهان توهم زا استفاده مي نمايد، و راه رسيدن به معنويت را اين گونه معرفي مي کند اما بعد کاستاندا آن را حيله و تزوير معرفي نمود.[21] به راستي اين چه معنويتي بوده است که براي رسيدن به آن بايد از مواد مخدر استفاده مي شد؟ اين نشان از آن دارد که بنيان گذاران اين رويکرد عرفاني آگاهي لازم را از معنويت و انسان ندارند. در قرآن عدم تغاير و تفاوت در معارف ديني موجود در مصحف را دليل بر حقانيت آن دارند: آيه قرآن دلالت دارد که در اسلام هيچ گونه تناقض و تعارضي به چشم نمي خورد و آيا عرفان کاستاندا نيز خود را اينگونه معرفي مي نمايد: «أَفَلاَ يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ کانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ اخْتِلاَفًا کثِيرًا[22]» «آيا درباره قرآن نمي انديشند؟! اگر از سوي غير خدا بود، اختلاف فراواني در آن مي يافتند».
3. آخرين مرحلهاي که براي عارف ساحري اتفاق مي افتد آن است که فاني در نيروي طبيعت مي شود و نيروي طبيعت را در وحدتي يک پارچه شهود مي کند. هنگامي که نهايت حرکت در طبيعت ترسيم شود، نهايت رشد نيز در طبيعت بايد خلاصه شود. از اين رو يک عارفي که در عرفان ساحري مشاهده خواهيم کرد اين است که با طبيعت يکپارچگي يافته است. اما در عرفان اسلامي عارف فاني در خدا مي شود و آينه ي جمال و جلال آن ذات يگانه مي گردد، از اين رو ببين فاصله از کجا تا به کجا است.[23]
4. هدف اين عرفان، حفظ و تداوم حيات و سپس پذيرش مرگ در اتحاد با نيروي جهاني است. به راستي اين هدف چه ارزشي در سير معرفتي و ارتقاي شناخت انساني مي تواند داشته باشد و کدام زاويه از عظمت انسان را شکوفا مي سازد؟[24]
عرفان تولتک
1. در اين جريان کار اصلي انسان ديدن رؤيا است. حال رؤيا چيست؟ رؤيا به معناي تفسير و برداشت از دنيا است.[25] آيا فلسفه وجودي انسان در رؤيا خلاصه مي شود؟ اين انتظار از انسان و جهان هستي نشان از آن دارد، که اين جريان نگاه معرفتي دقيقي به انسان و جهان ندارد. در صورتي که در نگاه عرفان اسلامي انسان مي تواند محل تجلي اسماء و صفات جمال و جلال الهي باشد.
2. عرفان تولتک، را بهتر است اخلاق تولتک ناميد. چرا که چهار ميثاق ـ کلام خوب، ربط ندادن امور به خود، نهي از تصورات باطل و تلاش زياد ـ جزء امور اخلاقي است، نه عرفاني. البته در معارف اسلامي اين چهار ميثاق به طور عميق تر، مفصل تر و با پشتوانه عقلي و علمي ديده مي شود. به عنوان نمونه؛ در مورد زبان، آفات و راه علاج آن کتاب هاي روايي و اخلاقي ما به طور کافي و وافي پيرامون آن مطالبي را ذکر نموده اند.[26]
بنابراين حداکثر چيزي که درباره ي عرفان تولتک مي توان گفت اين است که، يک سري توصيه هاي اخلاقي است که به دنبال حل مشکلات و داشتن زندگي خوب مي باشند. لازم به تذکر است که اين امور نه تنها يک مکتب عرفاني، بلکه يک نظام اخلاقي پويا را نيز نمي تواند تشکيل دهد.
عرفان سو
1. زبان عرفان سو يا چپق مقدس، همراه با رمز و ابهام بسيار است؛ بنابراين درک و فهم آن را دشوار نموده است.[27] در صورتي که قرآن انسان را از ظلمت به سوي نور سير مي دهد، در صورتي که داراي فصاحت و بلاغت است و به راحتي آحاد مردم آن را مي فهمند.
2. اين جريان عرفاني به جاي ارزش توجه به خالق هستي و توجه به جايگاه انسان، نگاه خود را معطوف به گاوميش و چُپق مي کند.
3. گفته اند: «خوشي هاي روي زمين رمز خويشي بزرگ و حقيقي است که انسان را به آسمان وصل مي کند» ارتباط خوشي اين دنيا با آسمان چيست؟ در صورتي که هيچ ارتباطي بين خوشي اين دنيا و آخرت نيست. چه بسا از خوشي هاي ظاهري فردي بهره داشته باشد، اما سعادتمندی خود را نداند و بالعکس، چه بسا به ظاهر کسي از خوشي هاي دنيا کم بهره باشد، اما در دنيا خود را خوشبخت بداند و توانسته باشد، استعدادهاي خود را شکوفا سازد. از اين رو چه رابطهاي بين خوشي هاي دنيا با آسمان دارد؟! اين مورد نيز از همان امور مبهم و بلکه نادرست است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. نگرش بر آراء و انديشه هاي کارلوس کاستاندا، محمد تقي فعالي، سازمان ملي جوانان، چاپ اول.
2. آفتاب و سايه ها، محمد تقي فعالي، نجم الهدي، چاپ اول، 1386ش.
3. جريان شناسي ضد فرهنگ، عبدالحسين خسروپناه، موسسه فرهنگي حکمت نوين اسلامي، چاپ اول، 1389ش.
4. عرفان حقيقي و عرفان هاي کاذب، احمد حسين شريفي، صهباي يقين، چاپ اول، 1387ش.
5. جريان شناسي انتقادي عرفان هاي نوظهور، حميدرضا مظاهري سيف، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، چاپ اول، 1387ش.
[1]. ر.ک: مظاهري سيف، حميدرضا، جريان شناسي انتقادي عرفان هاي نوظهور، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، چاپ اول، 1387ش، ص361.
[2]. از اين جهت عقاب گفته مي شود، که سرنوشت موجودات را رقم مي زند، و هيچ ارتباطي با پرنده به اين نام ندارد. ر.ک: شريفي، احمد حسين، عرفان حقيقي و عرفان هاي کاذب، صهباي يقين، چاپ اول، 1387ش، ص87.
[3]. درآمدي بر عرفان حقيقي و عرفان هاي کاذب، همان، ص89.
[4]. جريان شناسي انتقادي عرفان هاي نوظهور، همان، ص364.
[5]. همان، ص364.
[6]. همان، ص373.
[7]. همان.
[8]. فعالي، محمد تقي، آفتاب و سايه ها، نجم الهدي، چاپ اول، ص203.
[9]. همان، ص204.
[10]. ر.ک: سايه و آفتاب، ص205؛ ر.ک: درآمدي بر عرفان حقيقي و عرفان کاذب، ص86.
[11]. ر.ک: سايه و آفتاب، ص208؛ ر.ک: درآمدي بر عرفان حقيقي و عرفان کاذب، ص86.
[12]. آفتاب و سايه ها، ص209.
[13]. دون ميگوئل روئيز، چهار ميثاق دل آرام قهرمان، تهران، انتشارات آسيم، 1384ش، ص31.
[14]. آفتاب و سايه، ص213.
[15]. جوزف اپس براوان، چپق مقدس، ترجمه ع. پاشايي، تهران، انتشارات ميترا، 1382ش، ص17ـ21 به نقل از سايه و آفتاب، ص215.
[16]. جريان شناسي انتقادي به عرفان هاي نوظهور، ص29.
[17]. همان، ص56.
[18]. درآمدي بر عرفان حقيقي و عرفان هاي کاذب، ص89.
[19]. همان.
[20]. فعالي، محمد تقي، نگرش بر آراء و انديشه هاي کارلوس کاستاندا، سازمان ملي جوان، چاپ اول، 1388ش، ص56.
[21]. ر.ک: آفتاب و سايه ها، ص235.
[22]. نساء / 82.
[23]. جريان شناسي انتقادي عرفان هاي نوظهور، همان، ص383.
[24]. همان، ص384.
[25]. ر.ک: آفتاب و سايه ها، همان، ص234.
[26]. ر.ک: ميزان الحکمه؛ آفات زبان، آيت االله مجتبي تهراني.
[27]. آفتاب و سايه ها، ص216.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 تیر 01
- بازدید
- ۱۰۷
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.