تناسخ اکنکار را نقد کنيد؟
تناسخ اکنکار را نقد کنيد؟
پرسش
پاسخ
قبل از پرداختن به بحث توضيح مختصري در مورد تناسخ و واژه هاي مرتبط با آن که اکنکار قائل بدان است داده و پس از آن به نقد آن مي پردازيم.
تناسخ از ريشه «نَسْخ» گرفته شده و از کلمات اهل لغت درباره اين واژه، چنين بر مي آيد که از آن، دو خصوصيت استفاده مي شود:
1. تحول و انتقال؛
2. تعاقب و پشت سر هم آمدن دو پديده به صورتي که يکي جانشين ديگري گردد.[1]
و در اصطلاح «تناسخ به اين معني است که نفس، نظر به علاقه و عشقي که بين جسم و روح وجود دارد، از بدني، بدون فاصله زماني، وارد بدن ديگر شود» به عبارت ديگر تناسخ به معني انتقال يا نسخ ارواح به ابدان مختلف و متعدد است. اين انتقال يا حلول پس از مرگ جسم صورت مي گيرد.
نظريه تناسخ اکنکار (Reincarnation يا Transmigration) را مي توان نظريه اي وجودي ـ معرفتي به شمار آورد. از آن جهت وجودي است که مستقيماً بيانگر تعالي و تکامل وجود انسان از مدارج پست به عالي و برعکس است و از طرف ديگر معرفتي است؛ زيرا که تعالي يا سقوط وجودي روح آدميان وابسته به اعمال آنها که نشأت گرفته از شناخت انسان نسبت به خود و خالق است.
از لحاظ تاريخي مي توان اين نظريه را متعلق به هندوها دانست چرا که قديمي ترين منابع تفکر بشري يعني «اوپانيشادها» و «ريگ ودا» اشاره به اين امر دارند.
واژه هايي که براي فهم تناسخ ضروري هستند عبارتند از کارما و سمساره است.
سمساره: همان اعتقاد به انتقال ارواح است که هنديان به زبان خود سمساره (Samsara) يا سنساره مي گويند.
کرمه يا کارما (Karma) از ريشه Kri، به معناي کردن آمده است. کرمه، يا کردار، علت دوباره زائيده شدن است، زيرا که (کردار) در يک زندگاني خود علت زندگاني ديگر است و تا زماني که کوچک ترين اثري از کردار در زندگي يک فرد به جاست، آن فرد دستخوش سمساره است. يعني در دايره وجود، سرگردان مي آيد و مي رود و باز مي گردد.
بدين گونه سمساره و کارما اشاره به دنيا، امور دنيوي و اعمال انسان ها در آن دارند. قانون کارما با قانون عليت (علت و معلول) سنخيت دارد زيرا بنابر اين نظريه اين کردار انسانهاست که مي تواند علت زايش دوباره آنها و رهايي ايشان از چرخه سمساره شود.
نظريه تناسخ در طول تاريخ تفکر هندوها در قالب مکاتب متعدد مثل اکنکار و غيره دستخوش تغييراتي گشته ليکن تمام آن مکاتب تناسخ را امري قهري و اجباري دانسته اند که بنا بر قانون کارما به علت آلوده شدن روح انسان و در اثر تماس با جسم مادي رخ مي دهد. به دليل آن که تناسخ وابسته به رابطه جسم و روح است؛ مي توان از لحاظ فلسفي از اين نظريه دو امر را استنباط کرد. اول آن که روح و جسم داراي ثنويت هستند. روح در هنگام شکل گيري جنين در رحم به جسم مي پيوندد. در اين اولين حلول در اولين جسم، روح به عنوان مخلوق خداوند (برهما) يا به عنوان چيزي که از او صادر شده است بايستي کاملاً مطهر و پاک باشد. امر دوم اين است که روح و جسم داراي تاثير متقابل بر يکديگر هستند. به همين علت است که روح در اثر تماس و همنشيني با بدن در دنيا، بنابر قانون کارما از گفتار، پندار و عمل جسم متاثر مي شود و بنابر خوب يا بد بودن آن افعال، روح آلوده مي شود و يا پاکي اش را حفظ مي کند.
هدف از تناسخ تطهير ارواح و اتحاد آنها با برهما است به همان صورتي که در روز اول خلقت پاک و متحد با او بودند. وصل به اين هدف، خواهان تلاش بي وقفه انسان در زندگي دنيوي و اعراض از دنيا است.
حال با توجه به مطالبي که در مورد تناسخ مطرح شد مي توان گفت که اصولاً از طرف قائلان به تناسخ به طور کلي سه نظريه مطرح مي باشد که عبارتند از:
الف) تناسخ نامحدود؛
ب) تناسخ محدود به صورت نزولي؛
ج) تناسخ محدود به صورت صعودي.
تناسخ نامحدود يا مطلق
مقصود از آن اين است که نفس همه انسان ها، پيوسته در همه زمان ها از بدني به بدن ديگر منتقل مي شوند، و براي اين انتقال از نظر افراد، و از نظر زمان محدوديتي وجود ندارد، يعني نفوس تمام انسان ها در تمام زمان ها به هنگام مرگ، دستخوش انتقال، از بدني به بدن ديگر مي باشند، و اگر معادي هست جز بازگشت به اين دنيا آن هم به اين صورت، چيز ديگري نيست و چون اين انتقال از نظر افراد و از نظر زمان، گسترش کامل دارد از آن به تناسخ نامحدود يا مطلق تعبير نموده اند.
قطب الدين شيرازي در تشريح اين قسم چنين مي گويد: «گروهي که از نظر تحصيل و آگاهي فلسفي در درجه نازل مي باشند به يک چنين تناسخ معتقدند، يعني پيوسته نفوس از طريق مرگ و از طريق بدن هاي گوناگون، خود را نشان مي دهند و فساد و نابودي يک بدن مانع از عود ارواح به اين جهان نمي باشد».[2]
تناسخ محدود به شکل نزولي
قائلان به چنين تناسخ معتقدند، انسان هايي که از نظر علم و عمل، و حکمت نظري و عملي، در سطح بالاتري قرار گرفته اند، به هنگام مرگ بار ديگر به اين جهان باز نمي گردند بلکه به جهان مجردات و مفارقات (از ماده و آثار آن) مي پيوندند و براي بازگشت آنان پس از کمال، به اين جهان وجهي نيست.
ولي آن گروه که از نظر حکمت عملي و علمي در درجه پايين قرار دارند، و نفس آنان آيينه معقولات نبوده و در مرتبه «تخليه نفس» از رذايل توفيق کاملي به دست نياورده اند، براي تکميل در هر دو قلمرو (نظري و عملي) بار ديگر به اين جهان باز مي گردند، تا آنجا که از هر دو جنبه به کمال برسند و پس از کمال به عالم نور مي پيوندند. در اين نوع از تناسخ دو نوع محدوديت وجود دارد يکي محدوديت از نظر افراد، زيرا تمام افراد به چنين سرنوشتي دچار نمي گردند و افراد کامل بعد از مرگ به جاي بازگشت به دنيا به عالم نور و ابديت ملحق مي شوند، ديگري از نظر زمان يعني حتي آن افرادي که براي تکميل به اين جهان بازگردانده مي شوند، هرگز در اين مسير پيوسته نمي مانند، بلکه روزي که نقصان هاي علمي و عملي خود را برطرف کردند بسان انسان هاي کامل قفس را شکسته و به عالم نور مي پيوندند.
تناسخ صعودي
اين نظريه بر دو پايه استوار است:
الف) از ميان تمام اجسام، نبات آمادگي و استعداد بشري براي دريافت فيض (حيات) دارد.
ب) مزاج انساني براي دريافت حيات برتر، بيش از نبات، شايستگي دارد، او شايسته دريافت حياتي است که مراتب نباتي و حيواني را پشت سر گذاشته باشد. به خاطر حفظ اين دو اصل، (آمادگي بيشتر در نبات، و شايستگي بيشتر در انسان) فيض الهي که همان حيات و نفس است، نخست به نبات تعلق مي گيرد، و پس از سير تکاملي خود به مرتبه نزديک به حيوان، در «نخل» ظاهر مي شود، آنگاه به عالم جانوران گام مي نهد، و پس از تکامل و وصول به مرتبه ميمون با يک جهش به انسان تعلق مي گيرد و به حرکت استکمالي خود ادامه مي دهد تا از نازل ترين درجه به مرتبه کمال نايل گردد.[3]
تحليل و نقد جامع از تناسخ
حال تناسخ را به صورت جامع بدون در نظر گرفتن ويژگي هر يک مورد بحث و بررسي قرار دهيم و ما از ميان دلايل زيادي که براي ابطال تناسخ گفته شده است دو دليل را بر مي گزينيم که تمام اقسام تناسخ را در بر مي گيرد:
1. تعلق دو نفس به يک بدن: لازمه قول به تناسخ به طور مطلق تعلق دو نفس به يک بدن و اجتماع دو روح در يک تن مي باشد و اين مطلب را مي توان با قبول دو اصل مطرح کرد.
الف) هر جسمي اعم از نباتي و حيواني و انساني آنگاه که آمادگي و شايستگي تعلق نفس را داشته باشد، از مقام بالا، نفس به آن تعلق مي گيرد، زيرا مشيت خدا بر اين تعلق گرفته است که هر ممکن را به کمال مطلوب خود برساند. در اين صورت سلول نباتي خواهان نفس نباتي، نطفه حيواني خواهان نفس حيواني، و جنين انساني خواهان نفس انساني مي باشد و قطعاً هر کدام از آنها به موضوع متناسب به خود تعلق مي گيرد.
ب) هرگاه با مرگ انساني، نفس وي، به جسم نباتي يا حيواني يا جنين انسان تعلق گيرد در اين صورت جسم و بدن مورد تعلقِ اين نفس، داراي نوعي تشخص و تعين و حيات متناسب با آن خواهد بود.
پذيرفتن اين دو مقدمه مستلزم آن است که به يک بدن دو نفس تعلق بگيرد يکي نفس خود آن جسم که بر اثر شايستگي از جانب آفريدگار اعطا مي شود و ديگري نفس مستنسخ از بدن پيشين. و اجتماع دو نفس در يک بدن از دو نظر باطل است:
اولاً: برخلاف وجدان هر انسان است، و تاکنون تاريخ از چنين انساني گزارش نکرده است که مدعي دو روح و دو نفس بوده باشد.
ثانياً: لازم است از نظر صفات نفساني داراي دو وصف مشابه باشد مثلاً آنجا که از طلوع آفتاب آگاه مي شود و يا به کسي عشق مي ورزد بايد در خود اين حالات را به طور مکرر در يک آن بيابد.[4]
به عبارت ديگر: نتيجه تعلق دو نفس به يک بدن، داشتن دو شخصيت و دو تعين و دو ذات، در يک انسان است، و در حقيقت لازمه آن اين است که واحد، متکثر و متکثر واحد گردد زيرا فرد خارجي يک فرد از انسان کلي است و لازمه وحدت، داشتن نفس واحد است ولي بنابر نظريه تناسخ، داراي دو نفس است طبعاً بايد دو فرد از انسان کلي باشد و اين همان اشکال واحد بودن متکثر و يا متکثر بودن واحد است[5] و اين فرض علاوه بر اين که از نظر عقل محال است محذور ديگري نيز دارد و آن اين که بايد هر انسان در هر موردي داراي دو انديشه و آگاهي و ديگر صفات نفساني باشد.
2. نبودن هماهنگي ميان نفس و بدن
ترکيب بدن و نفس يک ترکيب واقعي و حقيقي است، هرگز مشابه ترکيب صندلي و ميز از چوب و ميخ (ترکيب صناعي) و نيز مانند ترکيبات شيميايي نيست، بلکه ترکيب آن دو، بالاتر از آنها است و يک نوع وحدت ميان آن دو حاکم است و به خاطر همين وحدت، نفس انساني هماهنگ با تکامل بدن پيش مي رود، و در هر مرحله از مراحل زندگي نوزادي، کودکي، نوجواني، جواني، پيري و فرتوتي، براي خود شأن و خصوصيتي دارد که قوه ها به تدريج به مرحله فعليت مي رسد و توان ها حالت شدن پيدا مي کنند.
در اين صورت نفس با کمالات فعلي که کسب کرده است چگونه مي تواند با سلول نباتي و يا نطفه حيواني و جنين انساني متحد و هماهنگ گردد، در حالي که نفس از نظر کمالات به حدّ فعليت رسيده و بدن، در نخستين مرحله از کمالات است و تنها قوه و توان آن را دارد.
آري اين برهان در صورتي حاکم است که نفس انساني به بدن پايين تر از خود تعلق گيرد، بدني که کمالات آن به حدّ فعليت نرسيده ولي آنگاه که به بدن هماهنگ تعلق گيرد اين برهان جاري نخواهد بود.[6]
و در آخر يادآور مي شويم محور برهان در اينجا فقدان هماهنگي ميان نفس و بدن است که در غالب صورت هاي تناسخ وجود دارد و اين برهان ارتباطي به برهان گذشته که در تناسخ نزولي يادآور شديم و نتيجه آن يک نوع واپسگرايي و بازگشت فعليت ها به قوه ها بود، ندارد.[7]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. اسفار، ملاصدرا.
2. منشور جاويد، آيت الله سبحاني.
[1]. در اقرب الموارد مي نويسد: «اَلنَّسْخُ فِي الأَصْل: النَّقْل» راغب اصفهاني در مفردات، ج1، ص801 مي گويد: «اَلنَّسْخُ إزالَةُ شَيء بِشَيء يتَعاقَبُهُ کنَسْخِ الشَّمْسِ الظِّلَ، والظَّلِّ الشَّمْسَ، والشَّيبِ الشَّبابَ، نسخ از بين بردن چيزي است، چيز ديگر را به صورت متعاقب، مانند خورشيد که سايه را، يا سايه که خورشيد را محو مي کند، و پيري که جواني را نابود مي سازد، و در همه اين موارد نسخ به کار مي رود».
[2]. ملاصدرا، شرح حکمة الاشراق، ص476.
[3]. سبزواري، ملاهادي، اسرار الحکم، تحقيق کريم فيضي، قم، مطبوعات ديني، چاپ دوم، 1388ش، ص393.
[4]. طوسي، خواجه نصير الدين، کشف المراد، تعليغه علامه حسن زاده، قم، انتشارات دفتر نشر اسلامي، چاپ اول، 1407ق، ص113.
[5]. اسفار، ج9، ص9ـ10.
[6]. اسفار، ج9، ص2ـ3.
[7]. سبحاني، جعفر، منشور جاويد، قم، موسسه سيد الشهداء(ع) چاپ اول، ، 1369ش، ج9، ص190ـ203.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 تیر 01
- بازدید
- ۷۰
تناسخ اکنکار را نقد کنيد؟
- نشان کردن
پرسش
تناسخ اکنکار را نقد کنيد؟
پاسخ
قبل از پرداختن به بحث توضيح مختصري در مورد تناسخ و واژه هاي مرتبط با آن که اکنکار قائل بدان است داده و پس از آن به نقد آن مي پردازيم.
تناسخ از ريشه «نَسْخ» گرفته شده و از کلمات اهل لغت درباره اين واژه، چنين بر مي آيد که از آن، دو خصوصيت استفاده مي شود:
1. تحول و انتقال؛
2. تعاقب و پشت سر هم آمدن دو پديده به صورتي که يکي جانشين ديگري گردد.[1]
و در اصطلاح «تناسخ به اين معني است که نفس، نظر به علاقه و عشقي که بين جسم و روح وجود دارد، از بدني، بدون فاصله زماني، وارد بدن ديگر شود» به عبارت ديگر تناسخ به معني انتقال يا نسخ ارواح به ابدان مختلف و متعدد است. اين انتقال يا حلول پس از مرگ جسم صورت مي گيرد.
نظريه تناسخ اکنکار (Reincarnation يا Transmigration) را مي توان نظريه اي وجودي ـ معرفتي به شمار آورد. از آن جهت وجودي است که مستقيماً بيانگر تعالي و تکامل وجود انسان از مدارج پست به عالي و برعکس است و از طرف ديگر معرفتي است؛ زيرا که تعالي يا سقوط وجودي روح آدميان وابسته به اعمال آنها که نشأت گرفته از شناخت انسان نسبت به خود و خالق است.
از لحاظ تاريخي مي توان اين نظريه را متعلق به هندوها دانست چرا که قديمي ترين منابع تفکر بشري يعني «اوپانيشادها» و «ريگ ودا» اشاره به اين امر دارند.
واژه هايي که براي فهم تناسخ ضروري هستند عبارتند از کارما و سمساره است.
سمساره: همان اعتقاد به انتقال ارواح است که هنديان به زبان خود سمساره (Samsara) يا سنساره مي گويند.
کرمه يا کارما (Karma) از ريشه Kri، به معناي کردن آمده است. کرمه، يا کردار، علت دوباره زائيده شدن است، زيرا که (کردار) در يک زندگاني خود علت زندگاني ديگر است و تا زماني که کوچک ترين اثري از کردار در زندگي يک فرد به جاست، آن فرد دستخوش سمساره است. يعني در دايره وجود، سرگردان مي آيد و مي رود و باز مي گردد.
بدين گونه سمساره و کارما اشاره به دنيا، امور دنيوي و اعمال انسان ها در آن دارند. قانون کارما با قانون عليت (علت و معلول) سنخيت دارد زيرا بنابر اين نظريه اين کردار انسانهاست که مي تواند علت زايش دوباره آنها و رهايي ايشان از چرخه سمساره شود.
نظريه تناسخ در طول تاريخ تفکر هندوها در قالب مکاتب متعدد مثل اکنکار و غيره دستخوش تغييراتي گشته ليکن تمام آن مکاتب تناسخ را امري قهري و اجباري دانسته اند که بنا بر قانون کارما به علت آلوده شدن روح انسان و در اثر تماس با جسم مادي رخ مي دهد. به دليل آن که تناسخ وابسته به رابطه جسم و روح است؛ مي توان از لحاظ فلسفي از اين نظريه دو امر را استنباط کرد. اول آن که روح و جسم داراي ثنويت هستند. روح در هنگام شکل گيري جنين در رحم به جسم مي پيوندد. در اين اولين حلول در اولين جسم، روح به عنوان مخلوق خداوند (برهما) يا به عنوان چيزي که از او صادر شده است بايستي کاملاً مطهر و پاک باشد. امر دوم اين است که روح و جسم داراي تاثير متقابل بر يکديگر هستند. به همين علت است که روح در اثر تماس و همنشيني با بدن در دنيا، بنابر قانون کارما از گفتار، پندار و عمل جسم متاثر مي شود و بنابر خوب يا بد بودن آن افعال، روح آلوده مي شود و يا پاکي اش را حفظ مي کند.
هدف از تناسخ تطهير ارواح و اتحاد آنها با برهما است به همان صورتي که در روز اول خلقت پاک و متحد با او بودند. وصل به اين هدف، خواهان تلاش بي وقفه انسان در زندگي دنيوي و اعراض از دنيا است.
حال با توجه به مطالبي که در مورد تناسخ مطرح شد مي توان گفت که اصولاً از طرف قائلان به تناسخ به طور کلي سه نظريه مطرح مي باشد که عبارتند از:
الف) تناسخ نامحدود؛
ب) تناسخ محدود به صورت نزولي؛
ج) تناسخ محدود به صورت صعودي.
تناسخ نامحدود يا مطلق
مقصود از آن اين است که نفس همه انسان ها، پيوسته در همه زمان ها از بدني به بدن ديگر منتقل مي شوند، و براي اين انتقال از نظر افراد، و از نظر زمان محدوديتي وجود ندارد، يعني نفوس تمام انسان ها در تمام زمان ها به هنگام مرگ، دستخوش انتقال، از بدني به بدن ديگر مي باشند، و اگر معادي هست جز بازگشت به اين دنيا آن هم به اين صورت، چيز ديگري نيست و چون اين انتقال از نظر افراد و از نظر زمان، گسترش کامل دارد از آن به تناسخ نامحدود يا مطلق تعبير نموده اند.
قطب الدين شيرازي در تشريح اين قسم چنين مي گويد: «گروهي که از نظر تحصيل و آگاهي فلسفي در درجه نازل مي باشند به يک چنين تناسخ معتقدند، يعني پيوسته نفوس از طريق مرگ و از طريق بدن هاي گوناگون، خود را نشان مي دهند و فساد و نابودي يک بدن مانع از عود ارواح به اين جهان نمي باشد».[2]
تناسخ محدود به شکل نزولي
قائلان به چنين تناسخ معتقدند، انسان هايي که از نظر علم و عمل، و حکمت نظري و عملي، در سطح بالاتري قرار گرفته اند، به هنگام مرگ بار ديگر به اين جهان باز نمي گردند بلکه به جهان مجردات و مفارقات (از ماده و آثار آن) مي پيوندند و براي بازگشت آنان پس از کمال، به اين جهان وجهي نيست.
ولي آن گروه که از نظر حکمت عملي و علمي در درجه پايين قرار دارند، و نفس آنان آيينه معقولات نبوده و در مرتبه «تخليه نفس» از رذايل توفيق کاملي به دست نياورده اند، براي تکميل در هر دو قلمرو (نظري و عملي) بار ديگر به اين جهان باز مي گردند، تا آنجا که از هر دو جنبه به کمال برسند و پس از کمال به عالم نور مي پيوندند. در اين نوع از تناسخ دو نوع محدوديت وجود دارد يکي محدوديت از نظر افراد، زيرا تمام افراد به چنين سرنوشتي دچار نمي گردند و افراد کامل بعد از مرگ به جاي بازگشت به دنيا به عالم نور و ابديت ملحق مي شوند، ديگري از نظر زمان يعني حتي آن افرادي که براي تکميل به اين جهان بازگردانده مي شوند، هرگز در اين مسير پيوسته نمي مانند، بلکه روزي که نقصان هاي علمي و عملي خود را برطرف کردند بسان انسان هاي کامل قفس را شکسته و به عالم نور مي پيوندند.
تناسخ صعودي
اين نظريه بر دو پايه استوار است:
الف) از ميان تمام اجسام، نبات آمادگي و استعداد بشري براي دريافت فيض (حيات) دارد.
ب) مزاج انساني براي دريافت حيات برتر، بيش از نبات، شايستگي دارد، او شايسته دريافت حياتي است که مراتب نباتي و حيواني را پشت سر گذاشته باشد. به خاطر حفظ اين دو اصل، (آمادگي بيشتر در نبات، و شايستگي بيشتر در انسان) فيض الهي که همان حيات و نفس است، نخست به نبات تعلق مي گيرد، و پس از سير تکاملي خود به مرتبه نزديک به حيوان، در «نخل» ظاهر مي شود، آنگاه به عالم جانوران گام مي نهد، و پس از تکامل و وصول به مرتبه ميمون با يک جهش به انسان تعلق مي گيرد و به حرکت استکمالي خود ادامه مي دهد تا از نازل ترين درجه به مرتبه کمال نايل گردد.[3]
تحليل و نقد جامع از تناسخ
حال تناسخ را به صورت جامع بدون در نظر گرفتن ويژگي هر يک مورد بحث و بررسي قرار دهيم و ما از ميان دلايل زيادي که براي ابطال تناسخ گفته شده است دو دليل را بر مي گزينيم که تمام اقسام تناسخ را در بر مي گيرد:
1. تعلق دو نفس به يک بدن: لازمه قول به تناسخ به طور مطلق تعلق دو نفس به يک بدن و اجتماع دو روح در يک تن مي باشد و اين مطلب را مي توان با قبول دو اصل مطرح کرد.
الف) هر جسمي اعم از نباتي و حيواني و انساني آنگاه که آمادگي و شايستگي تعلق نفس را داشته باشد، از مقام بالا، نفس به آن تعلق مي گيرد، زيرا مشيت خدا بر اين تعلق گرفته است که هر ممکن را به کمال مطلوب خود برساند. در اين صورت سلول نباتي خواهان نفس نباتي، نطفه حيواني خواهان نفس حيواني، و جنين انساني خواهان نفس انساني مي باشد و قطعاً هر کدام از آنها به موضوع متناسب به خود تعلق مي گيرد.
ب) هرگاه با مرگ انساني، نفس وي، به جسم نباتي يا حيواني يا جنين انسان تعلق گيرد در اين صورت جسم و بدن مورد تعلقِ اين نفس، داراي نوعي تشخص و تعين و حيات متناسب با آن خواهد بود.
پذيرفتن اين دو مقدمه مستلزم آن است که به يک بدن دو نفس تعلق بگيرد يکي نفس خود آن جسم که بر اثر شايستگي از جانب آفريدگار اعطا مي شود و ديگري نفس مستنسخ از بدن پيشين. و اجتماع دو نفس در يک بدن از دو نظر باطل است:
اولاً: برخلاف وجدان هر انسان است، و تاکنون تاريخ از چنين انساني گزارش نکرده است که مدعي دو روح و دو نفس بوده باشد.
ثانياً: لازم است از نظر صفات نفساني داراي دو وصف مشابه باشد مثلاً آنجا که از طلوع آفتاب آگاه مي شود و يا به کسي عشق مي ورزد بايد در خود اين حالات را به طور مکرر در يک آن بيابد.[4]
به عبارت ديگر: نتيجه تعلق دو نفس به يک بدن، داشتن دو شخصيت و دو تعين و دو ذات، در يک انسان است، و در حقيقت لازمه آن اين است که واحد، متکثر و متکثر واحد گردد زيرا فرد خارجي يک فرد از انسان کلي است و لازمه وحدت، داشتن نفس واحد است ولي بنابر نظريه تناسخ، داراي دو نفس است طبعاً بايد دو فرد از انسان کلي باشد و اين همان اشکال واحد بودن متکثر و يا متکثر بودن واحد است[5] و اين فرض علاوه بر اين که از نظر عقل محال است محذور ديگري نيز دارد و آن اين که بايد هر انسان در هر موردي داراي دو انديشه و آگاهي و ديگر صفات نفساني باشد.
2. نبودن هماهنگي ميان نفس و بدن
ترکيب بدن و نفس يک ترکيب واقعي و حقيقي است، هرگز مشابه ترکيب صندلي و ميز از چوب و ميخ (ترکيب صناعي) و نيز مانند ترکيبات شيميايي نيست، بلکه ترکيب آن دو، بالاتر از آنها است و يک نوع وحدت ميان آن دو حاکم است و به خاطر همين وحدت، نفس انساني هماهنگ با تکامل بدن پيش مي رود، و در هر مرحله از مراحل زندگي نوزادي، کودکي، نوجواني، جواني، پيري و فرتوتي، براي خود شأن و خصوصيتي دارد که قوه ها به تدريج به مرحله فعليت مي رسد و توان ها حالت شدن پيدا مي کنند.
در اين صورت نفس با کمالات فعلي که کسب کرده است چگونه مي تواند با سلول نباتي و يا نطفه حيواني و جنين انساني متحد و هماهنگ گردد، در حالي که نفس از نظر کمالات به حدّ فعليت رسيده و بدن، در نخستين مرحله از کمالات است و تنها قوه و توان آن را دارد.
آري اين برهان در صورتي حاکم است که نفس انساني به بدن پايين تر از خود تعلق گيرد، بدني که کمالات آن به حدّ فعليت نرسيده ولي آنگاه که به بدن هماهنگ تعلق گيرد اين برهان جاري نخواهد بود.[6]
و در آخر يادآور مي شويم محور برهان در اينجا فقدان هماهنگي ميان نفس و بدن است که در غالب صورت هاي تناسخ وجود دارد و اين برهان ارتباطي به برهان گذشته که در تناسخ نزولي يادآور شديم و نتيجه آن يک نوع واپسگرايي و بازگشت فعليت ها به قوه ها بود، ندارد.[7]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. اسفار، ملاصدرا.
2. منشور جاويد، آيت الله سبحاني.
[1]. در اقرب الموارد مي نويسد: «اَلنَّسْخُ فِي الأَصْل: النَّقْل» راغب اصفهاني در مفردات، ج1، ص801 مي گويد: «اَلنَّسْخُ إزالَةُ شَيء بِشَيء يتَعاقَبُهُ کنَسْخِ الشَّمْسِ الظِّلَ، والظَّلِّ الشَّمْسَ، والشَّيبِ الشَّبابَ، نسخ از بين بردن چيزي است، چيز ديگر را به صورت متعاقب، مانند خورشيد که سايه را، يا سايه که خورشيد را محو مي کند، و پيري که جواني را نابود مي سازد، و در همه اين موارد نسخ به کار مي رود».
[2]. ملاصدرا، شرح حکمة الاشراق، ص476.
[3]. سبزواري، ملاهادي، اسرار الحکم، تحقيق کريم فيضي، قم، مطبوعات ديني، چاپ دوم، 1388ش، ص393.
[4]. طوسي، خواجه نصير الدين، کشف المراد، تعليغه علامه حسن زاده، قم، انتشارات دفتر نشر اسلامي، چاپ اول، 1407ق، ص113.
[5]. اسفار، ج9، ص9ـ10.
[6]. اسفار، ج9، ص2ـ3.
[7]. سبحاني، جعفر، منشور جاويد، قم، موسسه سيد الشهداء(ع) چاپ اول، ، 1369ش، ج9، ص190ـ203.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 تیر 01
- بازدید
- ۷۰
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.