چه نقدهايي بر کتاب مسيحيان وارد است ؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

چه نقدهايي بر کتاب مسيحيان  وارد است ؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

كتاب آسماني مسيحيت، داراي دو بخش عهد قديم (تورات وکتابهای برخی از انبیاء بنی اسرائیل که کتاب مقدس یهودیان می­باشد)و عهد جديد که شامل بيست و هفت كتاب و رساله است. معروفترين بخش آن كه در ابتداي اين مجموعه قرار گرفته است، چهار انجيل منسوب به متي، مرقس، لوقا و يوحنا است. در كتاب عهد جديد، احكام و شريعت دين نيامده و احكام مسيحيت همان است كه در عهد عتيق آمده است. و به همين جهت است كه عهد قديم در نزد آنها مقدس است. مسيحيان هيچ يك از قسمتهاي عهد جديد را وحي نمي‌دانند و قائلند كه لزومي نداشته مسيح از خود كتابي به جا بگذارد، چون «خداوند ما عيسي مسيح كلمه پاك خدا و در وي تمامي خزائن حكمت و علم مخفي بود.»[1]

  بنابراین در پاسخ به سوال ما به برخی از نقدهایی که بر این دو کتاب وارد می­باشد اشاره می­کنیم:

  عهد قدیم

دلایلی متقن بر تحریف تورات که جزئی از کتاب مقدس مسیحیان می­باشد وجود دارد که عبارت اند از:

الف. عقل سليم وجود پاره­اي از گزاره­هاي انحرافي در كتاب تورات را نشانة ترديد ناپذير تحريف در اين كتاب مي­شمارد، به عنوان مثال مواردي از گزاره­هاي انحرافي را براي اثبات مطلب يادآوري مي­كنيم.

1. خدا در كتاب مقدس:

خداوند در كتاب تورات بصورت ضعيف ناقص، ترسو، حسود و انسان واره توصيف شده است. به عنوان مثال: علّت منع آدم و حوّا از درخت ممنوعه و اخراج آن دو از بهشت آن بوده كه خداوند ترسيده بود كه آدم با خوردن از ميوه درخت ممنوعه عارف به نيك و بد گرديده، از تمام جهات مثل خداوند گردند؛ يعني حيات ابدي پيدا كنند.[2] اين آموزه و امثال آن كه در كتاب تورات مكتوب است، با قدرت، علم و حكمت الهي و غناي ذاتي پروردگار  در تعارض مي­باشد. عقل سليم ساحت مقدس ربوبي را از نسبت­هاي فوق مبرا و منزه مي­داند. پس چنين نسبت­هايي، ناشي از توهمات انحرافي انسانها است كه به نام دين آسماني قالب گرديده است.

2. متأسفانه در كتاب تورات نسبت­هاي ضداخلاقي و ناروائي دربارة پيامبران الهي مطرح شده است. به صورت مثال: حضرت لوط توسط دخترانش با شراب مست مي­شود و در نتيجه با دختران خود همبستر مي­شود، تا از لوط نسلي بيادگار بماند.[3] حضرت ابراهيم به علّت ترس از جانش زن خود ساره را كه از زيبايي فوق العاده برخوردار بوده به عنوان خواهر خود در دربار فرعون معرّفي و به فرعون تزويج مي­كند. سرانجام فرعون از واقعيت مطلب مطلع مي­شود، و ابراهيم را بخاطر اقدامش سرزنش مي­كند.[4] و نيز حضرت داود به خاطر پنهان نگهداشتن رابطه نامشروعش با زن اوريا  وحتّي، او را كه از مجاهدان مخلص و پاكدل بوده است بر اثر يك توطئه به قتل مي­رساند. و زن او را تصاحب مي­كند.[5] حضرت سليمان بخاطر تمايل زنانش به بت­پرستي، دستور ساخت و ساز بتخانه­هاي متعدد را صادر مي­كند.[6] اين مطالب و نمونه­هاي شرم آور ديگر حكايت از تحريف خطرناك در كتاب تورات  دارد.[7]

در حاليكه پيامبران الهي بايد واجد صفات و اخلاقي باشند كه ذرّه­اي خدشه به امانت داري و صداقت آنان در
پيام رساني از جانب خداوند، وجود نداشته باشد امّا تصوير پيامبران الهي در كتاب مقدس آنچنان مخدوش و آلوده است كه جاي هيچ اطمينان منطقي، بر صداقت و درستكار و امانت داري آنان باقي نمي­ماند.

ب. براساس تاريخ سرگذشت بني اسرائيل كتاب تورات «دچار تحوّلات گوناگون گرديده است.که در اينجا به صورت اجمال به اين سر گذشت می­پردازيم.

يهوديان تورات را در ميان تابوت مقدس مي­گذاشتند و از آن به شدّت مواظبت مي­كردند. تا اينكه در سال 586 قبل از ميلاد بخت النصر پادشاه بابل تمام سكنه فلسطين را به اسارت گرفت و تمام آثار يهود از جمله تابوت و تورات را نابود كرد. تمام ميراث فرهنگي و معنوي يهود كه در تابوت قرار داشت كاملاً محو و نابود گرديد. يهوديان تا پنجاه سال ديگر در اسارت بابليان باقي­ماند. كوروش پادشاه ايران در جنگ بابليان موفق شد كه آنها را شكست داده و يهوديان را از اسارت رهائي بخشد. و  به آنان اجازه عودت به فلسطين داد. يهوديان تنها در سال 475 قبل از ميلاد موفق شدند كه تحت رياست عُزير اقدام به جمع آوري و تدوين عهدعتيق نمايند.[8] يعني فاصله نابودي تورات و زمان تدوين مجرد آن (111) سال مي­باشد طبيعي است كه بسياري از مطالب عهد عتيق در مرور اين سالها فراموش گرديده و بسياري از مطالب كه عمدتاً متأثر از محيط بت­پرستي بابل و عقايد مشركانه ايران آن زمان بوده است. در تدوين مجدد عهد عتيق جا باز كند.[9] پس بصورت طبيعي هيچ اعتبار منطقي و علمي براي تدوين مجدد عهد عتيق نمي ماند كه عيناً همان كتابي باشد كه در 111 سال قبل بوده است. و استناد همين عهد عتيق به أنبيا و پيامبران قبل از حادثه بابل كاملاً مشكوك و غيرقابل اطمينان است.

ج. تناقضات موجود در تورات خود حاکی از تحريف آن می­باشد، مثلا يهوديان از يک طرف معتقد­اند که تورات از جانب خدا بر حضرت موسی (ع) نازل شده واز طرف ديگر مطالب مربوط به زمان بعد از وفات حضرت موسی (ع) در تورات ذکر شده است در سفر تثنيه آمده است :پس موسی بنده خداوند در آنجا به زمين موآب بر حسب قول خداوند مرد و اورا در زمين موآب مقابل بيت فعور در دره دفن کردند و احدی قبر اورا تا امروز ندانسته است و موسی چون وفات يافت صدوبيست سال داشت و نه چشمش تار و نه قوتش کم شده بود و بنی اسرائيل برای موسی در عربان سی روز ماتم گرفتند سپس روزهای ماتم و نوحه گری برای موسی سپری گشت[10] تمام اینگونه مطالب در تورات دلیل بر این است که تورات را حضرت موسی (ع) ننوشته است، بلکه بعدها توسط کسانی دیگر به صورت گزارش نوشته شده است.

د. در مقدمه کتاب« عهد عتيق سخن می­گويد» آمده که در دير تمران کمی بعد از ويرانی اورشليم در سال 70 ميلادی طوماری کشف شد که عهد عتيق را در آن نوشته بودند ولی کتاب استر در آن وجود نداشت [11] اين در حالی است که امروزه کتاب استر يکی از کتاب­های عهد عتيق می­باشد که در 10 باب تدوين گشته است.

برخي حتي در انتساب اسفار پنج گانه به حضرت موسي نيز تشكيك كرده و مي­گويند: از كلمات اين اسفار به خوبي روشن مي­شود كه اين­ها مال حضرت موسي نيست، بلكه افراد ديگري آن را پديد آورده اند.[12]

البته در مسئله تحريف نيازی به وجود تعدد نسخه نمی­باشد زيرا تحريف متن يک کتاب در يک نسخه هم قابل تحقق می­باشد هر چند در مورد تورات نيز وجود نسخه­هاي مختلف اجمالا می­تواند مصداق داشته­باشد  و روی اين جهت است که در مدت زمان خلقت آدم تا طوفان نوح در نسخه عبراني 1656 سال و در نسخه سامري 1307 سال و در يوناني 2262 سال آمده و براي همين «يوسي فس» مورخ مشهور يهود گفته است همه اين­ها اشتباه است، بلكه فاصله مزبور 2256 سال مي باشد.[13]

بنابراين تحريف در عهد عتيق روشن­تر از آن است كه انكار شود.

عهد جدید

نقد­های زیادی بر عهد جدید مسیحیان وارد است که ما به برخی از آنها اشاره می­کنیم:

الف. اولین نقد بر این کتاب این است که خود مسيحيان معتقدند که حضرت عيسي ـ عليه السلام ـ اصلاً کتابي به نام انجيل نياورده و به گفته آنان تا سال 60 ميلادي انجيل مکتوبي وجود نداشته و تا اين زمان سخنان و کارهاي عيسي ـ عليه السلام ـ به صورت شفاهي نقل مي­شد و به تدريج نوشته­ها و يادداشت­هايي به وجود آمده و نخستين کتاب­هاي مقدس بين سال­هاي 150ـ200 ميلادي آماده شد و پس از چند قرن کليسا به طور رسمي روشن ساخت که چه کتاب را بايد مقدس شمرد.[14]

پس با توجه به این دیدگاه مسيحيت، هيچ کدام از انجيل­ها از اعتبار آسماني برخوردار نبوده و هيچ نوع قدسيّتي ندارند تا الزام آور براي پيروي باشند. زيرا همه آنها دست نويس­هايي است که توسط انسان­هاي عادي نوشته شده­اند و به همین علت در ميان مسيحيان در ابتداء اناجيل بي­شماري وجود داشته است. اين پديده ناشي از واقعيتي است که در بين مسيحيان قرن اول و دوم و حتي بعد از آن در مورد انجيل نويسي جريان داشته است و در اين راستا هر يکي از بزرگان و دانشمنداني که در بين آنان معروف بوده اند، براي قوم و طائفه خود انجيل مي­نوشته اند. اين مطلب در انجيل لوقا به خوبي منعکس شده است، زيرا لوقا در اول انجيل خود مي­گويد: «از آن جهت که بسياري دست خود را دراز کردند به سوي تأليف حکايت آن اموري که نزد ما به تمام رسيد، چنانچه آناني که از ابتداء نظارگان و خادمان کلام بودند به ما رسانيدند، من نيز مصلحت چنان ديدم که همه را من البدايه به تدقيق در پي رفته، به ترتيب به تو بنويسم اي «تيوفلس» عزيز تا صحت آن کلامي را که در آن تعليم يافته­اي دريابي».[15]

اين سخنان لوقا صراحت بر عدم محدوديت در انجيل نويسي دارد و هر کسي مي­توانسته به ميل خود انجيل بنويسد. و به همين علت افراد زيادي در صدر اول مسيحيت براي خود انجيل نوشتند که متن هر کدام با ديگري اختلاف داشته و اين اختلاف متون باعث ايجاد اختلاف در کليساها نيز گرديده است.

بر اساس همین واقعیت اناجيل زيادي حتي تا قرن­هاي پيش از ظهور اسلام در ميان آنان وجود داشته است. سردار کابلي از جلد دوم و چاپ سيزدهم دايرة المعارف انگليسي اسامي اناجيل زير را نقل نموده است:

انجيل مصريان، انجيل عبريان، انجيل پطرس، انجيل دوازده، انجيل اندريو، انجيل برنابا، انجيل برتولوماس، انجيل جيمس، انجيل تديوس، انجيل اپلي، انجيل باسيليديس، انجيل کرينتوس، انجيل ابيونتس، انجيل حواء، انجيل حيوت، انجيل مريم، انجيل متياس، انجيل کاميل، انجيل فليپ، انجيل توماس، انجيل راستي، انجيل مارکيون، انجيل نيقوديمس.[16]

با توجه به این واقعیتی که در باره­ی انجیل نویسی بیان شد و با وجود انجیل­های متعدد اعتبار تمام اناجیل زیر سوال رفته و نمی­توان بر هیچکدام آنها اعتماد نمود و جدا کردن چهار انجیل از میان آن­ها نیز هیچ دلیل قانع کننده­ای ندارد.

    ب.  تعارض آموزه‌هاي انجيل یکی دیگر از نقد­های است که بر این کتاب وارد می­باشد. در ميان مطالبي كه انجيل‌ها بيان مي‌كنند، تناقض‌هاي فراواني وجود دارد.[17] سه انجيل همنوا (انجيل متي، انجيل مرقس و انجيل لوقا) تنها پنجاه و دو درصد مطالب آن­ها با هم منطبق است. و انجيل يوحنا به طور كلي با آن سه تا متفاوت و تنها هشت درصد مطالبش با آنها مطابقت دارد.[18] مسيحيت در ابتدا وجود تناقض در كتاب مقدس خود را نمي‌پذيرفت. اولين بار در قرن هجدهم ميلادي بود كه آنها حاضر به اعتراف در باره وجود تناقض در كتاب خود شدند.[19] بيان ديدگاه‌هاي معارض از سوي انجيل‌ها، سبب شده كه صاحبنظران در بارة اعتبار آنها به عنوان يك سند تاريخي معتبر به ديدة شك و ترديد بنگرند.[20] موارد زیادی تناقض به صورت مصداقی در این کتاب وجود دارد که مجالی برای بیان آنها در این مقاله وجود ندارد. 

ب. در عهد جدید دو نظام عقيدتي وجود دارد که با هم تنافی دارند.

1. نظام الهياتي كه بر اساس الوهيت مسيح است. مؤسس اين نظام، پولس است. رساله‌هاي پولس، انجيل يوحنا و رساله‌هاي او اساس آن را تشكيل مي‌دهند «در ازل كلمه بود، كلمه با خدا بود و كلمه خود خدا بود... پس كلمه انسان شد و در ميان ما ساكن گرديد.»[21]

2.نظام الهياتي كه بر اساس بندگي مسيح است. مؤسس آن حواريون عيسي و در رأس آنها پطرس مي­باشد، اين گروه پس از سال 70 ميلادي اهميت خود را از دست دادند.[22]

سه انجيل همنوا، كتاب اعمال رسولان، رساله‌هاي يعقوب، پطرس، يهودا و مكاشفه يوحنا اساس اين نظام را تشكيل مي‌دهند.

الهيات الوهيتي با آموزه‌هاي اصيل مسيح، مخالف است. اين پولس حواري بود كه چنين بدعتي را در دين مسيح ايجاد نمود. وي آنچنان تغيير و تحولي در مسيحيت ايجاد نمود كه به عنوان مؤسس دوم اين دين شناخته شده است.[23] قائل شدن مقام الوهيت براي عيسي، با عقل نيز ناسازگار است. عقل آدمي نمي‌تواند، بپذيرد كه وجود نامحدودي، در جسم موجود محدودي حلول كند. اعتقاد به الوهيت، با آموزه‌هاي تمام اديان مخالف است. تمام اديان الهي بر بندگي و رسالت پيامبران از ناحيه خداوند،تأكيد داشته‌اند.

ج.وجود آموزه­های مخالف با واقعیات تاریخی یکی دیگر از نقدهایی است که بر این کتاب وارد می­باشد. مثلا اناجيل اربعه همگي مسأله مصلوب شدن مسيح ـ عليه السلام ـ  و كشته شدن او را ذكر كرده‌اند و اين موضوع در فصل آخر هر چهار انجيل، متي،[24] لوقا،[25] مرقُس[26] و يوحنا[27] مشروحاً بيان گرديده و اعتقاد عمومي مسيحيان بر همين مسأله استوار است. در حالی که آنان نمی­توانند کشته شدن مسیح (ع) را ثابت کنند و فقط بر نقل اناجیل که آن هم متاثر از افکار پولس می­باشند اکتفاء کرده­اند. و لذا قرآن کریم این سخن را که در اناجیل آمده تکذیب نموده و می­فرماید: گفتارشان كه «ما مسيح عيسي ابن مريم پيامبر خدا را كشتيم» در حالي كه نه او را كشتند و نه بدار آويختند لكن امر بر آنها مشتبه شد و كساني كه در مورد قتل او اختلاف كردند از آن در شك هستند و علم به آن ندارند و تنها از گمان پيروي مي‌كنند و قطعاً او را نكشتند. بلكه خدا او را به سوي خود برد و خداوند توانا و حكيم است.[28]

شواهدی زیر مصلوب شدن حضرت مسیح را نیز نفی می­کند:

1 . اناجيل چهارگانه كنوني كه گواهي به مصلوب شدن عيسي ـ عليه السلام ـ  مي‌دهد همگي سالها بعد از مسيح ـ عليه السلام ـ  بوسيله شاگردان و يا شاگردان شاگردان او نوشته شده‌اند و اين سخني است كه مورخان مسيحي به آن معترف‌اند.[29] و نيز مي‌دانيم كه شاگردان مسيح ـ عليه السلام ـ  به هنگام خطر فرار مي‌كردند.[30] و اناجيل نيز گواه بر اين مطلب مي‌باشد. بنابراين مسأله مصلوب شدن عيسي ـ عليه السلام ـ  را از زبان مردم گرفته‌اند اوضاع و احوال چنان آشفته بوده كه موقعيت براي اشتباه كردن شخص ديگر به جاي مسيح ـ عليه السلام ـ  آماده بوده است.

2 . عامل ديگر كه اشتباه شدن عيسي را به شخص ديگر امكان‌پذير مي‌كند اين است كه كساني كه براي دستگيري حضرت عيسي ـ عليه السلام ـ  به باغ «جستيماني» در خارج شهر رفته بودند گروهي از لشكريان رومي بودند كه در اردوگاهها مشغول وظايف لشكر بودند اين گروه نه يهوديان را مي‌شناختند و نه آداب و زبان و رسوم آنها را مي‌دانستند و نه شاگردان عيسي را از استادش تشخيص مي‌دادند.[31]

3 . اناجيل مي‌گويد: حمله به محل عيسي ـ عليه السلام ـ  شبانه انجام يافت و چه آسان است كه در اين گيرودار شخص مورد نظر فرار كند و ديگري بجاي او گرفتار شود.[32]

4 . از نوشته همه اناجيل استفاده مي‌شود كه شخص گرفتار در حضور «پيلاطس» (حاكم رومي در بيت‌المقدس) سكوت اختيار كرد و كمتر در برابر سخنان آنها سخن گفت و از خود دفاع كرد، بسيار بعيد به نظر مي‌رسد كه عيسي ـ عليه السلام ـ  خود را در خطر ببيند و با آن بيان رسا و گوياي خود و با شجاعت و شهامت خاصي كه داشت از خود دفاع نكرده باشد. جاي اين احتمال است كه شخص ديگري بجاي حضرت عيسي ـ عليه السلام ـ  دستگير شده و چنان در وحشت و اضطراب فرو رفته كه حتي نتوانسته از خود دفاع كند و سخني بگويد و به احتمال قوي اين شخص «يهوداي اسخريوطي» مي‌باشد كه به مسيح خيانت كرده و نقش جاسوس را ايفا نموده باشد.[33]

5 . بعضي از اناجيل موجود (غير از اناجيل چهارگانه مورد قبول مسيحيان) مانند انجيل برنابا رسماً مصلوب شدن عيسي ـ عليه السلام ـ  را نفي كرده است.[34]

مجموع آنچه تا حال بيان گرديد قرائني است كه گفته قرآن را در مورد اشتباه در قتل و صليب مسيح روشن مي‌سازد.

در نتيجه حضرت مسيح نه مصلوب شد و نه كشته گرديد بلكه طبق صريح آيه مباركه (خدا او را به سوي خود برد و خداوند توانا و حكيم است)[35] نساء آيه 158.

د. وجود مطالب مخالف عقل در اناجیل از اموری است که این کتاب را بی اعتبار نموده و غیر قابل اعتماد می گرداند. مثلا مسئله «فداء»‌ و قرباني گناهان ديگران شدن مطلبي كاملاً غير منطقي است. در عهد جدید به صليب كشيده شدن عيسي، تاوان گناه همه بشريت دانسته شده.گناهي كه نسل اندر نسل از آدم به فرزندانش منتقل شده است. اين بود كه پولس رسول نوشت: «و چنانكه در آدم همه مي‌ميرند، در مسيح همه زنده خواهند شد.»[36]

معنای گناه ذاتي و فدائ شدن حضرت مسیح(ع) در عهد جدید این است که پس از آن كه آدم و حوا به وسوسه شيطان گرفتار شدند و از درخت معرفت نيك و بد خوردند[37] آثار چندي از اين گناه بر جاي ماند؛ مهمترين اثر آن اين بود كه گناه به تمام نسل بشر راه يافت و ذات انسان فاسد و انسان مقصر شد[38] و تمام نسل هاي بعد نيز به دليل گناه آدم گناهكار شدند.[39] از آثار گناه ذاتي و گناه اوليه اين بود كه «مرگ» به نسل انسان راه يافت.[40]

بنابراين در اثر گناه آدم، معصوميت از بين رفت و صورت خدا كه در انسان بود بد شكل و ضعيف شد و انسان بردة گناه گشت و بي نظمي و مرگ وارد جهان شد.[41]

تا اينكه خداوند به بركت مسيح اين گناه را از دامن بشريت پاك كرد بدين نحو كه مسيح كه فرزند خدا و خود خدا بود، در رحم يكي از ذريه هاي آدم يعني مريم بتول حلول  كرد و از او متولد شد.[42]

عيسي دار و زجر و اذيتي را كه داشت تحمل كرد و خود را فدا ساخت تا بندگانش از عقاب آخرت نجات يابند و دچار هلاكت سرمدي نگردند.[43]

در نتيجه، عيسي كفارة خطاهاي مؤمنين و گروندگان به خودش شد، نه تنها گروندگان خودش بلكه كفارة گناهان همه عالم شد.[44] و به عبارت ديگر مسيح شباني است كه جان خود را فداي گوسپندانش مي كند.[45] فلذا نصارا مسألة صليب و فداء را اساس دعوت خود قرار داده اند و هيچ بهانه و آغازگري جز آن ندارند و هيچ كلامي را جز با آن خاتمه نمي دهند.

این آموزه به دلایلی که مجالی برای ذکر آنها نیست با هیچ معیاری قابل قبول نیست و عقل صریح آن را مردود می شمارد. اگر خواسته باشید مکاتبه کنید تا این دلایل برای تان ارسال گردد. مطالب زیادی در اناجیل و نامه­های رسولان وجود دارد که با عقل صریح مخالف می­باشند. مثلا الوهیت مسیح، فرزندی او برای خدا از اموزه­های عقل ستیز دیگری که قسمت­های مهم عهد جدید را تشکیل می­دهد.

نتیجه این شد که کتاب مقدس مسیحیان نمی­تواند کتاب آسمانی باشد بلکه بسیاری از مطالب این کتاب به دلایلی که بیان شد حتی در حد یک کتابی که به وسیله یک عالم دین نوشته شده باشد از اتقان و اعتبار عقلی و تاریخی برخوردار نمی باشد.

 


[1]  . ر.ك: تاريخ كليساي قديم، و . م . ميلر، ترجمه علي نخستين، ص 66.

[2] . كتاب مقدس عهد عتيق سفر پيدايش باب 2: 16 و 25 باب 3: 34ـ1.

[3] . همان عهد عتيق سفر پيدايش، باب 19: 38ـ31.

[4] . همان، باب 12: 20ـ12 و باب 20: 12ـ2.

[5] . همان كتاب دوم سموئيل باب 11: 27ـ2.

[6] . همان كتاب اول پادشاهان باب 11: 14-1.

[7] . براي مطالعه بيشتر مراجعه شود به البيان تأليف آيت الله خوئي ترجمه صادق نجمي و هاشم زاده هريسي، چ پنجم، 1375 هـ. ش، دانشگاه آزاد اسلامي واحد خوي، ج اول، از ص 90 الي 100.

[8] . طباطبائي، الميزان، ج 3، 309، جامعه مدرسين حوزه علميه قم.

[9] . توفيقي، حسين آشنائي با اديان بزرگ جهان، چ پنجم، 1381، سمت و... ص 91 و 92.

[10] .کتاب مقدس ،عهد عتيق سفر،تثنيه، باب 34، ش 5-8

[11] . شولتر ساموئل عهد عتيق سخن می گويد مترجم مهر داد فاتحی ص3

[12] . باروخ، اسپينوزا؛ مصنف واقعي اسفار پنج گانه، ترجمة عليرضا آل بويه، فصلنامه هفت آسمان، ش 1، ص 90.

[13] . مؤسسه در راه حق؛ سير تاريخي تورات، ص 23 به نقل از اظهار الحق، ج 1، ص 218، تهران، انتشارات مؤسسه در راه حق، دوم، بي تا.

[14]. توماس، ميشل، کلام مسيحي، ترجمه حسين توفيقي، قم، مرکز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب، ص158.

[15]. عهد جديد، انجيل لوقا، فصل اول، جمعه 1ـ4.

[16]. سردار کابلي، حيدر قلي خان قزلباش، مقدمه انجيل برنابا، تهران، المعي، چاپ چهارم، 1383ش، ص19ـ20.

[17]  . ر.ك: عيسي، همفري كارپنتر، ترجمه حسن كامشاد، ص 67، طرح نو، دوم، 75 و نيز دربارة مفهوم انجيلها، كري ولف، ترجمه محمد قاضي، ص 17، انتشارات فرهنگ، ندارد.

[18]  . ر.ك: دربارة مفهوم انجيلها، ص 25.

[19] . ر.ك: عيسي، ص 36.

[20]  . ر.ك: دربارة مفهوم انجيلها، ص 38.

[21] . ر.ك: انجيل يوحنا، او 14، همان، 1 و 3، همان، 10: 30 و نيز رساله پولس، كولسيان 1؛ 15.

[22] . ر.ك: مسيحيت و بدعتها، جوان اُ. گريدي، ترجمه عبدالرحيم سليماني اردستاني، ص 43، مؤسه فرهنگي طه، اول، 77، و نيز تاريخ جامع اديان، جان . بي . ناس، علي اصغر حكمت، ص 614 ـ 613.

[23]  . ر.ك: تاريخ جامع اديان، جان . بي . ناس،‌ ترجمه علي اصغر حكمت، ص 613، بخش پولس حواري و انتشار مسيحيت در اروپا و نيز جهان‌ مذهبي، گروه نويسندگان، ترجمه دكتر عبدالرحيم گواهي، ص 706، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، اول، 74.

[24] . متي باب 27 / 35.

[25] . لوقا 23 / 33.

[26]  . مرقس 15 / 24.

[27]  . يوحنا 19 / 8.

[28]  . نساء آيه 157 ـ 158.

[29] . اليسوعي، اورس، تكوين الاناجيل، ص 30، دارالمشرق، اول 1990 م.

[30]  . تاريخ جامع اديان، ص 609.

[31] . علامه طباطبايي، محمدحسين، ترجمه تفسير الميزان، 5 / 208ت، بنياد علمي و فكري علامه، دوم، 1364.

[32] . يوحنا، 18 / 3.

[33] . مركز مصطفي، شرك اليهود، ص 967، بي تا، بي جا.

[34] . محمد علي ، ،‌سلسلة روح الجامعية الثقافيه في انجيل برنابا، ص 205، بي تا، بي جا.

[35] . همان.

[36]  . رساله اول پولس رسول به  قرنتيان، باب 15، آيه 22.

[37] . كتاب مقدس، سفر پيدايش 2/3.

[38] . كتاب مقدس، نامة پولس به روميان، 5/19.

[39] . الیستر مک گراث، الهيات مسيحي، مترجم: بهروز حدادی ص 179.

[40] . همان، ص 175، پيدايش 2/17.

[41] . عهد جديد، عبرانيان، باب 9، آية 27.

[42] . ترجمه الميزان، محمدحسين طباطبائي، ج 3. ص 459، ذيل آيات 79 و 80، سوره آل عمران.

[43] . همان، ص 460.

[44] . عهد جديد، رسالة‌اول، يوحنا، باب 2، آيات 1 تا 3.

[45] . عهد جديد، انجيل يوحنا، باب 7، آيه 11.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
25 تیر 01
بازدید
۶۸
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.