چه نقدهای بر کتاب فعلی زرتشتیان وارد است برایم بنویسید؟
چه نقدهای بر کتاب فعلی زرتشتیان وارد است برایم بنویسید؟
پرسش
پاسخ
به منظور روشن شدن مطلب لازم است اوستا را مختصری معرفی نماییم:
اسم اوستا مانند کلمه زرتشت در زبان فارسی دارای اشکالات عدیدهای است[1] از قبیل اُوستا ،ابستا ،استا، وستا افستا،اپستا که معروفترین آنها واژه «اوستا» است.[2] مورخان بزرگی چون مسعودی و تاریخ طبری[3] و دیگر مورخان واژه هایی چون : افستاق ، بستاه[4] و ابستاق را نیز ضبط کرده اند.
و معانی چون پناه ، متن [5]، دانش و معرفت برای آن عنوان شده است؛ ولی آنچه در بین زرتشتیان معروف است واژه «اوستا» به معناى اساس وبنیان و متن اصلى است[6] که این را اخیرا پرفیسور بارتولومه و یسباخ عنوان کرده است.[7]
«اوستا» در میان زرتشتیان به کتاب مقدس مشهور است و از نظر آنان کتاب آسمانی زرتشت تلقی میگردد که الفاظی چون «زند»از آزنتی به معنای شرح و بیان گرفته شده است [8] و «پازند»[9] عبارت از شرحی که برای زند نوشته اند، آمده است.
علمای زرتشت بعد از «زند» و «پازند» شرح و تفسيرى بر شروح «اوستا» نگاشته اند به نام «بارده».
اما آنچه در بیان تاریخ نگاران و محققان مسلم است این است که کتاب زرتشتیان ساخته و پرداخته بشر است و هیچ منشأ وحیانی برای آن ذکر نکرده اند در این جهت مویداتی را بازگو میکنیم:
ولخش اشکانی فرمان داد تا اوستای پراکنده و پریشان را از تمام شهرهای ایران جمع آوری کنند، پس از آن اردشیر پاپکان هیربدان، هیربدتنسر را به در بار خویش خواند و بدو گفت تا اوستا را مرتب سازد پسرش نیز او را تعاقب نمود.[10]
به اقرار بزرگان و علمای زرتشت «اوستا» كهنترين کتاب دست نوشته ایرانیان باستان است و اختلافات فراوانی را در مورد تاریخ نگارش آن عنوان داشتهاند. بعضی تاریخ نگارش آن را « 660 قم » میدانند[11] و برخی تاریخ نگارش آن را به ده سده پيش از میلاد مسيح مىرسانند.[12] و بعضی چون «هلاندى تيل» معتقد است زمان نگارش آن نمیتواند بیش از 800 سال قبل میلاد باشد.[13]
اما آنچه در میان محققان لغت شناس مشهور است این است که کل این کتاب در یک زمان و به وسیله یک شخص نگارش نیافته است؛ بلکه در زمانهای مختلف و احتمالا در سه مرحله و به واسطه اشخاص مختلف نوشته و گرد آوری شده است.[14]
دانشمندان و محققان غربی معتقدند اوستا از بین رفته است و پس از مدتی که محتوای این کتاب سينه به سينه گشته از حافظهها جمع آوری و کتابت شده است [15] و عنوان شده اوستا را گشتاسب بر120 هزار پوست گاو ، در دو نسخه [16] و با مركبى از طلا نوشته است.[17]
از اين مطالب بر میآید که اوستا در زمان گشتاسب يا دارا ـ معاصر اسكندر ـ جمعآورى شده [18] و در زمان اسكندر « 330 ق م » از ميان رفته و در سال 226 بعد از ميلاد اردشير بابكان امر به تدوين جمع آوری دوباره آن از یادها و حافظه های افراد نموده است.[19]
میتوان نتیجه گرفت که زردشتيان از سال 330 قبل از میلاد تا 226بعد از میلاد یعنی در حدود 550 سال كتابى نداشتند.[20] نگارندگانی چون نویسنده کتاب گاتها قائل است «اوستا كه در سينه فنا پذير پيروان آيين مزديسنا و يا روى چرم ستوران و كاغذ سست بنيان نقش بسته بود از آسيب روزگار محفوظ نماند از نامه باستان با آن همه بزرگى كه داشت امروز فقط 83 هزار كلمه در اوستاى كنونى به يادگار مانده و نه به خط اصلى و نه به تركيب و ترتيب ديرين».[21]
حتی ما در بین نوشتههای تاریخ نگارانی چون «جان بی ناس» مطالبی را مییابیم که اوستا علاوه بر اینکه دارای تناقضاتی است؛ مجموعهای از مطالب مختلف که بعضاً بی ربط به هم می باشد. او در این رابطه میگوید : كتاب زردشتيان اوستاست و آن مجموعهاى مىباشد كه كم و بيش از مطالب مختلف بدون ارتباط و التصاق با هم آميخته شده و در حقيقت باقى مانده از مجموعه بزرگترى از يك ادبيات باستانى و كهنسال است كه قسمت عمده آن از ميان رفته و نابوده شده است».[22]
متأسفانه بعضی از نویسندگان که محوریت عقل در آنها به چشم نمیخورد بر اساس تعصبات بیپایه و اساس مدعیاند : «در ميان تمام كتب مقدس، اوستا تك و بىهمتاست. هنوز در هيچ كجا و در هيچ قرن، چنين مشعل فروزانى برافروخته نشده است؛ هيچ كتاب مقدس به اندازه اوستا تأثير مثبت در خلاقيت و بهبود وضع زندگى يك ملت نداشته و هيچ كتابى تا اين اندازه در ساير كتب مقدس تأثير ونفوذ نكرده است. ولى از سوى ديگر، هيچ كتاب مقدس به اندازه «اوستا» مورد حمله دشمن قرار نگرفته و هيچ كتابى به اندازه اين كتاب دلاورانه نجنگيده است. همين پايدارى و استقامت اوستا در طول قرون اصالت آن را ثابت مىكند» .[23]
در یک جمله باید گفت : چون شود انديشه شخصى خراب ناسره آيد به چشمش زر ناب
در جواب مهرداد مهرین باید کلام « ادوارد براون » را بیان نمود که میگوید : « اين نكته را مىتوانم از طرف خود بگويم كه هرچه بيشتر به مطالعه قرآن مىپردازم و هرچه بيشتر براى درك روح قرآن كوشش مىكنم بيشتر متوجه قدر و منزلت آن مىشوم ، اما بررسى اوستا ملالت آور و خستگى افزا و سير كننده است، مگر آن كه به منظور زبانشناسى و علم الاساطير ومقاصد تطبيقى ديگر باشد».[24]
با توجه به تمام مطالبی که عنوان شد میتوان نتیجه گرفت نه تنها تاریخشناسان و صاحب نظران این عرصه حتی بعض از بزرگان زرتشت مدعی اند که اوستا حاصل ساخته و پرداخته دست بشر است که به ادعای زرتشتیان و شواهد تاریخی معلوم نیست خالق این اثر چه کسی است و به تحقیق آنچه ساخته دست بشر است از نقص و تناقض خالی نخواهد بود.
حتی با اینکه زرتشتیان ادعای پیامبری زرتشت را دارند سندی معتبر ندارند که ادعا کنند که یک برگ از اوستا از زرتشت صادر شده است. به قول معروف: «خانه از پاى بست ويران است».
مطالبی که بیان شد اصل کتاب اوستا را زیر سوال برده ونه تنها آسمانی بودن آن را نفی میکند بلکه آن را از حیث اینکه نوشته چه کسی است و در چه تاریخی نوشته شده است، در دایره از ابهام قرار میدهد.
اما نقد این در حوزه آموزههای آن را میتوان در چند موضوع مطرح نمود:
در مورد اصل توحید
در معنى اخص كلمه بایستی عنوان داشت که اساس و بنيان هر دين و آيينى خلاصه شده در خداشناسى و الوهيت و مدبّر بودن خدا.
در غرب خبرههای فن با رمزگشایی از کتاب اوستا اقرار کردهاند آيين مزديستى مغایر با توحید است و نمیتوان آن را توحیدی به شمار آورد.
تا قبل از اینکه بتوانند بر روی اوستا کار کنند و ابعاد آن را از حیث ترجمه و شرح بیان نمایند توحید تنها خلاصه در دین اسلام میشد چرا که ادیان دیگر در مورد توحید یا دچار تناقض بودند یا اصلا از توحید رشعه ای نداشتند ..
ولی پس از آنکه زرتشتیان دنیا به این مهم رسیدند که زرتشتی با توحید مغایر است؛ برای اینکه ادعای خود را مبنی بر اینکه قدیمیترین و ریشه دار ترین دین زرتشت است و در مدار توحید حرکت میکنند برای سر پوش گذاشتن بر مسئله تناقضات اوستا در مسئله توحید دست به اقدام ناشيانهاى در ترجمه اوستا زدند. حاصل این اقدام جز نابودی قسمت عمده از این کتاب و تکذب بخش عمدهای از آن نبود به طور مثال زردشتيان قائلند که 17 فصل از «يسنا» را «گاثاها» تشکیل داده است و آن از لحاظ زبان و مسايل و مفاهيم متمايز از دیگر فصلهاست با این بیان که عنوان داشتند انتقادات وارد بر زرتشت را به فصلهای دیگر غیر از گاثاها نسبت دادند و عنوان داشتند فقط گاثاها گفتههاى پيغمبر زردشت است و هر چيزى كه در گاثا نباشد از اوستا و تعاليم و شرايع زردشت نیست و غیر گاثاها را تحریفاتی دانستند که اشخاص آن را ساخته به پیامبر زرتشت نسبت داده اند که جز کذب و دروغ چیزی دیگر نیست. [25]
اما در عین حال و با توجه به همین ادعای زرتشتیان باز اوستا از تناقض و اشتباهات فاحش خالی نیست و حتی با این ادعا نیز اوستا مبرا از اشتباه نشده است. به گفته محققان و کارشناسان در کتاب زرتشتیان آموزه های اوستا در زمینه خداشناسی وحدت رویه نداشته و بیانات متضاد و متعدد دارد که در سه جهتِ ( بیشمار پرستی یا همه خدایی)( دوگانه پرستى یا ثنویت)(يگانه پرستى یا توحید) خلاصه میشود.
از آنجایی که اوستا در فواصل زمانی و به وسیله نویسندگان متعدد نوشته شده است پراکندگی مطالب و همچنین تناقضات در آن بیشمار است.
دهارلز دانشمند فرانسوی در این مورد مینویسد : « ... در اوستا عقيده بر تعدد خدايان مبنى بر طبيعت پرستى يا «ناتوراليسم» و سپس ثنويت و دوگانه پرستى وبالأخره وحدت و يكتاپرستى همه جا جلوهگر است و اين اختلاف در عقايد زردشت در هر يك از جزوات اوستا بلكه در هر فصلى از فصول آن ديده مىشود وحدت پرستى وقتى جلوه بيشترى دارد كه از خدايان به عبارت «مزدا آفريد» يا «مزداداتا» تعبير مىشود و اين وحدت پرستى در كتاب «گاثاها» عموميت دارد اما كتاب «ونديداد» از دوگانه پرستى و ثنويت زردشت و فصول «يسنا» از طبيعت پرستى وى حكايت مىكند پرستش خدايان متعدد در «يشتها» بيشتر نمايان است.[26]
در مورد خداشناسی که اساسیترین ایدئولوژی یک دین میباشد از مطالعه در مندرجات اوستا مىتوان سه نوع عقايد و افكار بهدست آورد كه هر سه با يكديگر متخالف ومتضاد هستند و محققان بىجهت در صدد برآمدهاند هر سه عقيده را بر اساس منشأ واحد تعبير و تفسير نمايند.
در اوستا دو واژه «خوداتا » به معنى خود آفريده (خوداتا در دين زردشت هم هر چيزى است كه از قانون اختصاصى خود پيروى نمايد و منوط و وابسته به غير نمىباشد و در تفسير پهلوى عبارت از چيزى است كه در انجام كارهاى خود يا در خويشكارى بىنياز از غير باشد)[27]و یا به معنی ناآفريده و چيزى كه قانون وى در خود او است[28] و ديگرى «مزدا داتا» به معنى مزدا آفريده و یا « چتيداتا » به معنى مخلوق و آنچه از قانون آفرينش پيروى مىكند،[29] ذکر شده است
خود آفریده در اوستا بر چهار گروه اطلاق شده است:
- روشنايى بىپايان در وندیداد آمده است «مامىستاييم روشنايى سرمدى خود ـ آفريده را» .[30]
- فضا يا مكان
- زمان يا زروان
- تاريكى يا ظلمت.
اوستا قائل است اینها خود به وجود آمده و در خلقتشان موجودی دخیل نبوده است در اوستا مثلا آسمان و زمان از خود آفریده به شمار آمده اند و در اوستا اینگونه آمده «آسمان خود آفريده و زمان بىحد و طويل را مىستاييم»[31] ودر جاى ديگر مىگويد: «آسمان خود آفريده و زمان بيكران و خود آفريده را مىستاييم».[32]
در اوستا به خدایانی اشاره شده است که این خدایان ساخته و پرداخته اهورا مزدا به شمار آمده، ولی در عین حال آنان را خدا عنوان داشته است[33] و از آنان به ایزد شو یزدان و بغ یادکرده است که این خود تناقض آشکار است که چیزی در عین حال که خود آفریده است مزدا داتا (به معنای آفریده مزدا) هم باشد.
خدایان در دین زرتشت بسیار متعدد و فراوان به چشم میخورد:
اول: ايزدان و اهورا مزدا که عبارت از: 1. اهورا مزدا،2. هومن به معنى منش پاك يا «بهمن امشاسپند»3. اشاوهيشتا یا ارديبهشت امشاسپند به معنى پاك و درست 4.كشترياور يا شهريور امشاسپند به معنى سلطنت ايزدى. 5.اسپنتا آرميتيا اسفندارمذ امشاسپند، خداوند زمين به معنى وفا و صلح مقدس مىباشد، اين خداوند در اوستا دختر آهورا مزدا به شمار میآید 6.امرتات يا امرداد امشاسپند به معنى جاودان و بىمرگ. 7.هرواتيا خرداد امشاسپند به معنى كامل و بىنقص. واین هفت خدا به نام «امشاسپند» ناميده میشوند.
دوم: ايزد و بغ و يزدان که هر کدام با ستاره منطبقند و اداره امور آدميان در جنگ و پيكار با ديوان واهريمن دخالت دارند مثلا «مهرايزد» خداوند روشنايى خورشيد در اوستا گاهى به لفظ «ايزد» و «يزدان» وگاهى «بغ» به معنى خداوند خوانده شده است در مهر يشت فقره 140ـ 141 مىگويد: «من مىستايم مهر ... توانا و رزم آراست مهر داناتر از همه بغها را» ودر فقره 98 : «ما در برابر مهر خشمناك مقابله نمىكنيم و مهر تواناترين ايزدان و دليرترين ايزدان، چالاكترين ايزدان، فيروزمندترين ايزدان در همه روى زمين تسلط دارد» .
سوم: ايزد و بغ که با يكى از مجردات و يا يكى از عناصر طبيعت تطبيق شدهاند. شش «امشاسپند» در قسمت اول پس از خود آهورامزدا به شرح زير است:
از طرفی علاوه بر خدایان متعددی که شاید به هزاران خدا برسد خدایان دیگری هم هست مثلا علاوه بر هر ماه که دوازده ماه[34] باشد هر روز نیز به نام خدايى نام نهاده شده است.[35]
با توجه به مطالبی که عنوان شد اساسی ترین مسئله درهر دینی مسئله توحید و یگانه پرستی است[36] و اساسی ترین تعارض در اوستا همین مسئله توحید است که شدیدا مورد تناقض و تعارض در بندها و فقرات اوستاست.[37] [38]
در مورد احکام و دستورات عملی اوستا
ویژگی یک شریعت آسمانی این است احکامی که عنوان میدارد دارای ویژگیهایی باشد
- احكام و معارف ، مؤيّد عقل و يافتههاى علمى باشد و در ستيز با آنهانباشد اگرچه به دليل قصور علم و عقل، احكام دينى، گاهى فراتر از دسترس علم و دين باشد و به ظاهر نتواند در وهله اول حکمت آن را کشف کند چرا که انسان و مصالح و مفاسد او، در ماديّات منحصر نمىگردد. احکام با توجّه به همه مصالح او در دنيا و آخرت، جعل شده است.
- احکام بایستی بر اساس مصالح و مفاسد واقعى، تشريع و قانون گذارى شده باشد و بايستى با ملاحظه واقعياتها (عالم تكوين) باشد و مخالف فطرت آدمی و به نوعی ظلم و استبداد در بر نداشته باشد.
- عدم نارسائي مفاهيم و معارف و آموزههاي ديني
- تکلیف بایستی فوق طاقت مکلف نباشد و از عهده آن برآید.
حال با توجه به مطالبی که عنوان شد بعضی تعارضات در این خصوص در اوستا را بیان میکنیم :
- احکام زن دشتان[39]
هنگامی که زن در خانهاي كه آتش است حیض ببیند باید یک معبر در خانه که از گیاه و درخت خالی باشد انتخاب نماید و زمین آن را سنگ ریزه نرم بپاشد وآن را از خانه جدا کند [40] و الا ممکن است نگاه زن به آتش افتد و فاصله او از - آتش ، آب ، شاخه برسم و مرد پارسا – سي گام باشد و فرد معینی که برای او غذا وخوراک میبرد نباید از حد سه گام به وی نزدیک شود و غذای او را باید در یک ظرف آهنی یا سربی و یا هر ظرف فلزی معمولی براي زن حائض ببرد .[41]
اگر مدت حیض او از سه شب و روز بگذرد و همچنان حائض بماند باید تا پایان شب چهارم و اگر پاک نشد تا شب ششم واگر پاک نشد تا شب هشتم و اگر پاك نشود تا شب نهم در جایگاه خود بماند.
این زن اگر تا شب نهم حیض باشد، معلوم میشود که دیوها به او چيره شدهاند و او را در حالت دشتان باقی نگاه داشته اند و در جشن و بزرگداشت خود آفت خودشان را به این زن نازل ساخته اند.
در این صورت جایی را انتخاب میکنند که از گیاه و درخت هیچ پوششی نداشته باشد.پس سه گودال و سوراخ در زمین می کنند و زن در دو گودال نخست با گومیز یا ادرار گاو غسل می دهند و در گودال سوم با آب شستشو می دهند. اگر در فصل تابستان باشد باید دویست مورچه دزد دانه [42]و در زمستان دویست خرفستر[43]که مخلوق اهریمن هستند از هر نوع بکشد.[44]
احکامی که فرد را از کارهای عادی و طبیعی خود عاجز میسازد و عزت و ارزش انسانی را از بین میبرد این آزار و اذیت فرد است که فایدهای بر آن مترتب نیست.
- احکام مجازات مرد گناهکار را که در اوستا وندیداد فرگرد 14 بند هشتم به بعد آمده است:
مرد گناهکار موظف است که دختر باکره، جوان و سالم خود را با جهیزیه و نقدینه ای از زیورآلات زینتی و طلاجات برای مردان اشو(موبد) به ازدواج دهد. البته این دختر باید خواهر 15 ساله خود را نیز همراه گوشواره(جهیزیه) برای مردان اشو بیاورد.
- اعدام به خاطر شرکت نکردن در جشنها:
طبق تعالیم زرتشتی شرکت در گاهنبارها [45] واجب است و ترک آن در مواردی منجربه اعدام می شود ! در خرده اوستا آمده است :
اگر بهدینی در نخستین گهنبار شرکت نکرد و میزد ( نذری غیر مایع خوردنی ، نان و گوشت و میوه ) را نداد در میان مزدیسنان در خور بندگی نباشد و اگر در دومین گهنبار شرکت نکرد و میزد را نداد در میان مزدیسنان پیمان شناس نباشد و با او داد و ستد نباید کرد. اگر در سومین گهنبار شرکت نکرد و میزد را نداد در محاکم قضایی ادعای او پذیرفته نیست. اگر در چهارمین گهنبار شرکت نکرد و میزد را نداد به اتلاف ستور برگزیده محکوم است یعنی گاو و استر و شتر او باید کشته شود و اگر در پنجمین گهنبار شرکت نکرد و میزد را نداد ، به اتلاف بهره ی جهانی محکوم است یعنی همه ی اموال او هدر است .
اگر در ششمین گهنبار شرکت نکرد و میزد را نداد از دین بیرون است و بدون اینکه گناهی باشد باید بر او خروشید و او را راند و بدون اینکه گناهی باشد محکوم به اعدام است و باید او را کشت.[46]
- تکلیف زنی که کودکی مرده به دنيا بياورد
زني كه بچه مرده به دنيا بياورد، چنين حكم داده شده كه آن زن بايد به نقطهاي دوردست برده شده و دور از آب و آتش نگهداري شود و تنها بعد از خوردن چندين جام «گُميز» (پيشاب گاو نر) آميخته با خاكستر، ميتواند شير بنوشد، ولي باز حق نوشيدن آب را تا چندين روز ندارد.[47] این مطلب در کتب مقدس زردشتیان به این نحو بیان شده است:« اي آفرینندة جهان جسمانی و ای مقدس، بگو بدانم، نخستین خوراک و غذای این زن چه خواهد بود؟ اهورامزدا پاسخ داد و گفت: این زن باید یک مقدار خاکستر آمیخته باشاش گاو به اندازة سه لقمه، شش لقمه یا نه لقمه میل کند».[48]
- سرانجام کسی که بر روی جسد مرده، یک نخ بیافکند
اگر یک مزادپرست روی جسد مرده یک شیء کمارزش ولو به قدر آنچه از دوکجولایی و نخریسی یک دختر جوان باقی مانده، بیندازد تا زنده است پارسا شمرده نمیشود و پس از مرگ در بهشت جای نخواهد داشت.[49]
- دركتاب اوستا كه كتاب ديني زرتشتيان به شمار ميآيد، احكامي بيان شده كه نه تنها غيرعقلايي است، بلكه گاهي انجام دادن آنها محال است و امكان وقوعي ندارد.
در وندیداد سگ مقام بسیار بالایی دارد بطوریکه اگر کسی استخوان سخت و ناجویدنی به آن بدهد یا آن را بترساند گرفتار مجازات «پشوتنو» یعنی مرگ ارزان که با دادن تاوان بخشیده نمی شود ، می شود.[50]
همچنين در ونديداد آمده است اگر كسي سگ آبي را بكشد بايد «ده هزار تازيانه با اسپهه ـ اشترا، ده هزار تازيانه با سرو شوچرن بدو بزنند و بايد اَشَوَنانه و پرهيزگارانه ده هزار بسته هيزم سخت و خشك و پاك را چون تاواني به روان سگ آبي به آتش اهورامزادا بياورد...» و البته حكم به اين جا ختم نميشود بلكه بايد ده هزار مار، ده هزار سنگ پشت، ده هزار قورباغه، ده هزار مورچه، ده هزار كرم خاكي، ده هزار مگس و... را بكشد و خانه و زميني را به روان سگ آبي داده هيجده استبل ويران شده را بازسازي و هيجده سگ را از ناپاكيها پاك كرده، هيجده مرد را طعام دهد و ...[51] تا گناه او بخشيده شود.
مجازات کسی که پیکر مرده سگی را زمین بیاندازد دو هزار ضربه شلاق است.[52]
اینها برخی از مطالب اوستا بود که مورد نقد قرار گرفته است.
[1] . اسم «اوستا»«~ (Avesta) ~» اسمهایی چون : استا (برهان قاطع در همين واژه) ، اويستا (بيان الأديان، بیان الادیان(در شرح ادیان و مذاهب جاهلی و اسلامی ، ابو المعالی محمد الحسینی العلوی به کوشش:سید محمد دبیر سیاقی، انتشارات روزنه،تهران،چاپ اول،1376،131 ص .17) ، بستاق (مجمل التواريخ و القصص نقد و بحث: مجمل التواریخ و القصص تصحیح ملک الشعراء بهار ،نشریه: علوم انسانی « گوهر» خرداد 1352 - ، ص .12) ، ايساق (برهان در واژه ايستا.) ، ايستا (انجمن آراى ناصرى در همين واژه.) ، آبستا (مجملالتواریخ والقصص. به تصحیح محمدتقی بهار ملکالشعرا و ویرایستاری علی اصغر عبداللهی. چاپ اول. تهران: دنیای کتاب، 1381، ص 11ـ .32) ، است (گاتها، ص .64) ، افستا و ايستا; (اديان بزرگ جهان، حسین توفیقی ص .135)
[2] .اوستا ،ابراهیم پور داود ،،دنیای کتاب،1382،اول ص46
[3].طبري، محمد بن جرير. تاريخ طبري (تاريخ الرسل و الملوك). ترجمهي ابوالقاسم پاينده. انتشارات بنياد فرهنگ ايران، 1352 ، چاپ دوم انتشارات اساطير، 1365 ،ص 403ـ .402
[4]. التنبيه والاشراف، علی بن حسین مسعودی ،ترجمه:ابو القاسم پاینده، ناشر:بنگاه ترجمه و نشر کتاب،تهران،1349.ص .82 و مروج الذهب و معادن الجوهر، أبو الحسن على بن الحسين مسعودي (م 346)، ترجمه ابو القاسم پاينده، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى، چ پنجم، 1374ش.2/;124
[5] . گوهرهاى نهفته، مراد اورنگ ، تهران .1344.
[6] . رضى، هاشم، اديان بزرگ جهان، سازمان انتشارات فروهر، 1360.ص 135
[7]. اوستا ،ابراهیم پور داود ،،دنیای کتاب،1382،اول ص46
[8] . در حقیقت «زند» تفسيرى است به زبان پهلوی
[9] . «پازند» شرح «زند» است و این شرحِ خود زردشت است
[10] .کهن ترین کتاب آسمانی در زمان ایران باستان، ابراهیم پورداود سال ، نشر1378 ، نشراساطیر ، ص .51
[11] .همان ، ص45
[12] . اوستا، نامه مينوى آيين زردشت، نوشته جليل دوستخواه، ص .4
[13]. گاتها: كهنترین بخش اوستا. ، ابراهیم پورداود سال ، نشر1378 ، نشراساطیر ، ص .45
[14] .اوستا، پيشگفتار، جليل دوستخواه، ص .4
[15] از قبيل «آبه فرامسواز» رضى، هاشم، اديان بزرگ جهان، سازمان انتشارات فروهر، 1360.ص .137
[16] . تاریخ ایران باستان. دیاکونوف، میخائیل میخائیلوویچ. روحی ارباب. انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم ، 1380ص .67
[17]. تاریخ ایران باستان. دیاکونوف، میخائیل میخائیلوویچ. روحی ارباب. انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم 2/1517ـ .1516
[18] . مروج الذهب و معادن الجوهر، أبو الحسن على بن الحسين مسعودي (م 346)، ترجمه ابو القاسم پاينده، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى، چ پنجم، 1374ش. ج1ص 229 – تاریخ طبری ، محمد جریر طبری ج1ص 402 - تاریخ کامل ، نوشته غرالدین ابن اثير: ج1ص 146 - ابن بلخی،فارسنامه ابن بلخی،توضیح و تحشیه منصور رستگار فسایی،بنیاد فارسشناسی،شیراز،1374، ص .50
[19] .همان
[20] . گاتها ص .44
[21] . گاتها، ص .44
[22] . تاریخ ادیان ، علی اصغر حکمت ، تهران ، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی سال انتشار : 1383 ص .300
[23] . تمدن ايران باستان، مرداد مهرين، ص .13
[24] . تاريخ ادبيات ايران، دکتر رضازاده شفق ، انتشارات امیرکبیر ، 1341 ص .155
[25] . اوستا، چاپ چهارم 1362، صفحات25و107 و131و313 و323 و331، نگارش جليل دوستخواه، از گزارش ابراهيم پورداود.
[26] به نقل دكتر جوان، موسی، تاریخ اجتماعی ایران باستان، تهران، 1340، صص. 189 و 190 . ص .420
[27] . مجموعه قوانين زردشت يا ونديداد اوستا، جيمس دارمستتر؛ ترجمه موسي جوان ، تهران ، بيتا ، 1342 ج2 ص263
[28] . ، به نقل تاريخ اجتماعى ايران ، موسی جوان ، كتاب دهارلز ، ص 8.
[29] . مجموعه قوانين زردشت يا ونديداد اوستا، جيمس دارمستتر؛ ترجمه موسي جوان ، تهران ، بيتا ، 1342 ج2 171
[30] فصل 19، فقره .36
[31] . سیروزه در خرده اوستا دو فصل به نام سیروزه داریم که یکی سیروزهٔ کوچک و دیگری سیروزهٔ بزرگ نام دارد و در آن نام اهورامزدا و تعدادی از امشاسپندان و ایزدان آمدهاست. سی روزه به ویژه در روز سیام، در آخرین روز ششمین ماه و در آخرین روز دوازدهمین ماه پس از درگذشت کسی خواندهمیشود. بنابراین سیروزه دعائی است که برای آمرزش روان و به همین مناسبت یسنای ۲۶ را که راجع است به فروهر، در آخر سی روزهٔ بزرگ افزودهاند.(اوشیدری، جهانگیر. دانشنامهٔ مزدیسنا، واژه نامهٔ توضیحی آیین زرتشت. تهران: نشر مرکز، ۱۳۷۱ ، سيروزه كوچك ويشت 15، فقره .21)
[32] . همانطور که عنوان شد : سى روزه بزرگ فقره 12
[33] . مثلا در آيين زردشت «اسپنتا آرميتى» يا اسنفد ارمذا مشاسپند خداوند زمين «آرت» خداى ثروت هر دو در اوستا دختر آهورا مزدا شمرده شدهاند.
[34] . .1 فروردين (فروشها)، .2 اردوهيشت (اشادهيشتا)، .3 خودداذ (هوروتات)، .4 تير (تيشتريا)، .5 امرداد (امرتات)، 6.شهريور (حشاتراويريا)، .7 مهر (ميترا)، .8 آبهان (اناهيتا)، .9 آذر (اتر)، .10 دذو (اوهرمز دخالق)، .11 وهمن (وهومنه)، .12 اسپندارمد (اسپنتا ارميتى) .
[35] .همان ، ص .110
[36] . پورداود، دكتر معين، هاشم رضى، مهرداد مهرين و كسانى كه تحت تأثير افكار آنان قرار گرفتهاند يگانه پرستى را به اوستا تحميل كردهاند.
[37] . دكتر على اكبر ترابى، تاريخ اديان، تهران، شركت نسبى اقبال و شركاء، 1347، ص .218
[38] . مجله كلام اسلامى شماره 33 نويسنده: داود الهامى
[39] . زنی که حیض بیند که اصطلاحا او را «زن دشتان» گویند
[40] . از نصف ، از سه یک ، از چهار یک یا از پنج یک خانه ؛ وندیداد، ترجمة دکتر موسی جوان، ص 240.
[41] . [ای آفرینندة جهان جسمانی و ای مقدس، بگو بدانم مردی که برای این زن غذا و خوراک همراه آورد – زنی که نشان حیض دیده و یا در قاعدگی زنانه باشد – باید از وی در چه فاصله باشد؟
اهورامزدا پاسخ داد و گفت: مردی که برای این زن غذا و خوراک همراه آورد – زنی که نشان حیض دیده و یا در قاعدگی باشد – باید از وی سه گام فاصله داشته باشد.
در کدام ظرف باید نان برای وی همراه آورد، در کدام ظرف باید آب جو برای وی همراه آورد؟
در یک ظرف آهنی یا سربی و یا هر ظرف فلزی معمولی.
چه مقدار نان و چه مقدار آب جو باید همراه آورد؟
اهورامزدا پاسخ داد و گفت: دو قطعه نان خشک و یک مقدار آب جو – یا شربت جو – و از خوراک کم ممکن است ناتوان و ضعیف شود.
هرگاه وی را کودک لمس نماید باید دستها و سپس تن کودک شستشو شود(وندیداد، ترجمة دکتر موسی جوان، ص 239.)
[42] . غله
[43] . حشره
[44] . وندیداد فرگرد ۱۵ نوشته موبدان زمان ساسانی
[45] . جشنهای فصلی که در آغاز ، نیمه یا پایان هر فصل سال برگزار می شود.
[46] . خرده اوستا ۲۳۰ ، ۲۴۱ – ۲۴۲ / ۷ – ۱۳ و ویسپرد ۱۵۲ در احکام گهنبارها
[47] . ر.ك: دستخواه، جليل، اوستا، ج 2، ص 715 و 716، فرگرد پنجم ص 46 و 57، انتشارات مرواريد، چاپ اول، 1370.
[48] . وندیداد، ترجمة دکتر موسی جوان، ص 128 [برای اطلاع بیشتر به جلد دوم وندیداد، با پژوهش آقای هاشم رضی، ص 652 نیز بنگرید].
.[49] وندیداد، ترجمة دکتر موسی جوان، ص 140.
[50] . وندیداد ، فرگرد ، پانزدهم ، بند 5-6 و بند1.
[51] . اوستا، ج 2، ص 822 ونديداد فرگرد چهارم ، همچنين وندیداد، فرگرد،پانزدهم،بندهای 1 تا 18.
[52] . وندیداد،فرگرد شمم، بند 24-25.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 تیر 01
- بازدید
- ۸۰
چه نقدهای بر کتاب فعلی زرتشتیان وارد است برایم بنویسید؟
- نشان کردن
پرسش
چه نقدهای بر کتاب فعلی زرتشتیان وارد است برایم بنویسید؟
پاسخ
به منظور روشن شدن مطلب لازم است اوستا را مختصری معرفی نماییم:
اسم اوستا مانند کلمه زرتشت در زبان فارسی دارای اشکالات عدیدهای است[1] از قبیل اُوستا ،ابستا ،استا، وستا افستا،اپستا که معروفترین آنها واژه «اوستا» است.[2] مورخان بزرگی چون مسعودی و تاریخ طبری[3] و دیگر مورخان واژه هایی چون : افستاق ، بستاه[4] و ابستاق را نیز ضبط کرده اند.
و معانی چون پناه ، متن [5]، دانش و معرفت برای آن عنوان شده است؛ ولی آنچه در بین زرتشتیان معروف است واژه «اوستا» به معناى اساس وبنیان و متن اصلى است[6] که این را اخیرا پرفیسور بارتولومه و یسباخ عنوان کرده است.[7]
«اوستا» در میان زرتشتیان به کتاب مقدس مشهور است و از نظر آنان کتاب آسمانی زرتشت تلقی میگردد که الفاظی چون «زند»از آزنتی به معنای شرح و بیان گرفته شده است [8] و «پازند»[9] عبارت از شرحی که برای زند نوشته اند، آمده است.
علمای زرتشت بعد از «زند» و «پازند» شرح و تفسيرى بر شروح «اوستا» نگاشته اند به نام «بارده».
اما آنچه در بیان تاریخ نگاران و محققان مسلم است این است که کتاب زرتشتیان ساخته و پرداخته بشر است و هیچ منشأ وحیانی برای آن ذکر نکرده اند در این جهت مویداتی را بازگو میکنیم:
ولخش اشکانی فرمان داد تا اوستای پراکنده و پریشان را از تمام شهرهای ایران جمع آوری کنند، پس از آن اردشیر پاپکان هیربدان، هیربدتنسر را به در بار خویش خواند و بدو گفت تا اوستا را مرتب سازد پسرش نیز او را تعاقب نمود.[10]
به اقرار بزرگان و علمای زرتشت «اوستا» كهنترين کتاب دست نوشته ایرانیان باستان است و اختلافات فراوانی را در مورد تاریخ نگارش آن عنوان داشتهاند. بعضی تاریخ نگارش آن را « 660 قم » میدانند[11] و برخی تاریخ نگارش آن را به ده سده پيش از میلاد مسيح مىرسانند.[12] و بعضی چون «هلاندى تيل» معتقد است زمان نگارش آن نمیتواند بیش از 800 سال قبل میلاد باشد.[13]
اما آنچه در میان محققان لغت شناس مشهور است این است که کل این کتاب در یک زمان و به وسیله یک شخص نگارش نیافته است؛ بلکه در زمانهای مختلف و احتمالا در سه مرحله و به واسطه اشخاص مختلف نوشته و گرد آوری شده است.[14]
دانشمندان و محققان غربی معتقدند اوستا از بین رفته است و پس از مدتی که محتوای این کتاب سينه به سينه گشته از حافظهها جمع آوری و کتابت شده است [15] و عنوان شده اوستا را گشتاسب بر120 هزار پوست گاو ، در دو نسخه [16] و با مركبى از طلا نوشته است.[17]
از اين مطالب بر میآید که اوستا در زمان گشتاسب يا دارا ـ معاصر اسكندر ـ جمعآورى شده [18] و در زمان اسكندر « 330 ق م » از ميان رفته و در سال 226 بعد از ميلاد اردشير بابكان امر به تدوين جمع آوری دوباره آن از یادها و حافظه های افراد نموده است.[19]
میتوان نتیجه گرفت که زردشتيان از سال 330 قبل از میلاد تا 226بعد از میلاد یعنی در حدود 550 سال كتابى نداشتند.[20] نگارندگانی چون نویسنده کتاب گاتها قائل است «اوستا كه در سينه فنا پذير پيروان آيين مزديسنا و يا روى چرم ستوران و كاغذ سست بنيان نقش بسته بود از آسيب روزگار محفوظ نماند از نامه باستان با آن همه بزرگى كه داشت امروز فقط 83 هزار كلمه در اوستاى كنونى به يادگار مانده و نه به خط اصلى و نه به تركيب و ترتيب ديرين».[21]
حتی ما در بین نوشتههای تاریخ نگارانی چون «جان بی ناس» مطالبی را مییابیم که اوستا علاوه بر اینکه دارای تناقضاتی است؛ مجموعهای از مطالب مختلف که بعضاً بی ربط به هم می باشد. او در این رابطه میگوید : كتاب زردشتيان اوستاست و آن مجموعهاى مىباشد كه كم و بيش از مطالب مختلف بدون ارتباط و التصاق با هم آميخته شده و در حقيقت باقى مانده از مجموعه بزرگترى از يك ادبيات باستانى و كهنسال است كه قسمت عمده آن از ميان رفته و نابوده شده است».[22]
متأسفانه بعضی از نویسندگان که محوریت عقل در آنها به چشم نمیخورد بر اساس تعصبات بیپایه و اساس مدعیاند : «در ميان تمام كتب مقدس، اوستا تك و بىهمتاست. هنوز در هيچ كجا و در هيچ قرن، چنين مشعل فروزانى برافروخته نشده است؛ هيچ كتاب مقدس به اندازه اوستا تأثير مثبت در خلاقيت و بهبود وضع زندگى يك ملت نداشته و هيچ كتابى تا اين اندازه در ساير كتب مقدس تأثير ونفوذ نكرده است. ولى از سوى ديگر، هيچ كتاب مقدس به اندازه «اوستا» مورد حمله دشمن قرار نگرفته و هيچ كتابى به اندازه اين كتاب دلاورانه نجنگيده است. همين پايدارى و استقامت اوستا در طول قرون اصالت آن را ثابت مىكند» .[23]
در یک جمله باید گفت : چون شود انديشه شخصى خراب ناسره آيد به چشمش زر ناب
در جواب مهرداد مهرین باید کلام « ادوارد براون » را بیان نمود که میگوید : « اين نكته را مىتوانم از طرف خود بگويم كه هرچه بيشتر به مطالعه قرآن مىپردازم و هرچه بيشتر براى درك روح قرآن كوشش مىكنم بيشتر متوجه قدر و منزلت آن مىشوم ، اما بررسى اوستا ملالت آور و خستگى افزا و سير كننده است، مگر آن كه به منظور زبانشناسى و علم الاساطير ومقاصد تطبيقى ديگر باشد».[24]
با توجه به تمام مطالبی که عنوان شد میتوان نتیجه گرفت نه تنها تاریخشناسان و صاحب نظران این عرصه حتی بعض از بزرگان زرتشت مدعی اند که اوستا حاصل ساخته و پرداخته دست بشر است که به ادعای زرتشتیان و شواهد تاریخی معلوم نیست خالق این اثر چه کسی است و به تحقیق آنچه ساخته دست بشر است از نقص و تناقض خالی نخواهد بود.
حتی با اینکه زرتشتیان ادعای پیامبری زرتشت را دارند سندی معتبر ندارند که ادعا کنند که یک برگ از اوستا از زرتشت صادر شده است. به قول معروف: «خانه از پاى بست ويران است».
مطالبی که بیان شد اصل کتاب اوستا را زیر سوال برده ونه تنها آسمانی بودن آن را نفی میکند بلکه آن را از حیث اینکه نوشته چه کسی است و در چه تاریخی نوشته شده است، در دایره از ابهام قرار میدهد.
اما نقد این در حوزه آموزههای آن را میتوان در چند موضوع مطرح نمود:
در مورد اصل توحید
در معنى اخص كلمه بایستی عنوان داشت که اساس و بنيان هر دين و آيينى خلاصه شده در خداشناسى و الوهيت و مدبّر بودن خدا.
در غرب خبرههای فن با رمزگشایی از کتاب اوستا اقرار کردهاند آيين مزديستى مغایر با توحید است و نمیتوان آن را توحیدی به شمار آورد.
تا قبل از اینکه بتوانند بر روی اوستا کار کنند و ابعاد آن را از حیث ترجمه و شرح بیان نمایند توحید تنها خلاصه در دین اسلام میشد چرا که ادیان دیگر در مورد توحید یا دچار تناقض بودند یا اصلا از توحید رشعه ای نداشتند ..
ولی پس از آنکه زرتشتیان دنیا به این مهم رسیدند که زرتشتی با توحید مغایر است؛ برای اینکه ادعای خود را مبنی بر اینکه قدیمیترین و ریشه دار ترین دین زرتشت است و در مدار توحید حرکت میکنند برای سر پوش گذاشتن بر مسئله تناقضات اوستا در مسئله توحید دست به اقدام ناشيانهاى در ترجمه اوستا زدند. حاصل این اقدام جز نابودی قسمت عمده از این کتاب و تکذب بخش عمدهای از آن نبود به طور مثال زردشتيان قائلند که 17 فصل از «يسنا» را «گاثاها» تشکیل داده است و آن از لحاظ زبان و مسايل و مفاهيم متمايز از دیگر فصلهاست با این بیان که عنوان داشتند انتقادات وارد بر زرتشت را به فصلهای دیگر غیر از گاثاها نسبت دادند و عنوان داشتند فقط گاثاها گفتههاى پيغمبر زردشت است و هر چيزى كه در گاثا نباشد از اوستا و تعاليم و شرايع زردشت نیست و غیر گاثاها را تحریفاتی دانستند که اشخاص آن را ساخته به پیامبر زرتشت نسبت داده اند که جز کذب و دروغ چیزی دیگر نیست. [25]
اما در عین حال و با توجه به همین ادعای زرتشتیان باز اوستا از تناقض و اشتباهات فاحش خالی نیست و حتی با این ادعا نیز اوستا مبرا از اشتباه نشده است. به گفته محققان و کارشناسان در کتاب زرتشتیان آموزه های اوستا در زمینه خداشناسی وحدت رویه نداشته و بیانات متضاد و متعدد دارد که در سه جهتِ ( بیشمار پرستی یا همه خدایی)( دوگانه پرستى یا ثنویت)(يگانه پرستى یا توحید) خلاصه میشود.
از آنجایی که اوستا در فواصل زمانی و به وسیله نویسندگان متعدد نوشته شده است پراکندگی مطالب و همچنین تناقضات در آن بیشمار است.
دهارلز دانشمند فرانسوی در این مورد مینویسد : « ... در اوستا عقيده بر تعدد خدايان مبنى بر طبيعت پرستى يا «ناتوراليسم» و سپس ثنويت و دوگانه پرستى وبالأخره وحدت و يكتاپرستى همه جا جلوهگر است و اين اختلاف در عقايد زردشت در هر يك از جزوات اوستا بلكه در هر فصلى از فصول آن ديده مىشود وحدت پرستى وقتى جلوه بيشترى دارد كه از خدايان به عبارت «مزدا آفريد» يا «مزداداتا» تعبير مىشود و اين وحدت پرستى در كتاب «گاثاها» عموميت دارد اما كتاب «ونديداد» از دوگانه پرستى و ثنويت زردشت و فصول «يسنا» از طبيعت پرستى وى حكايت مىكند پرستش خدايان متعدد در «يشتها» بيشتر نمايان است.[26]
در مورد خداشناسی که اساسیترین ایدئولوژی یک دین میباشد از مطالعه در مندرجات اوستا مىتوان سه نوع عقايد و افكار بهدست آورد كه هر سه با يكديگر متخالف ومتضاد هستند و محققان بىجهت در صدد برآمدهاند هر سه عقيده را بر اساس منشأ واحد تعبير و تفسير نمايند.
در اوستا دو واژه «خوداتا » به معنى خود آفريده (خوداتا در دين زردشت هم هر چيزى است كه از قانون اختصاصى خود پيروى نمايد و منوط و وابسته به غير نمىباشد و در تفسير پهلوى عبارت از چيزى است كه در انجام كارهاى خود يا در خويشكارى بىنياز از غير باشد)[27]و یا به معنی ناآفريده و چيزى كه قانون وى در خود او است[28] و ديگرى «مزدا داتا» به معنى مزدا آفريده و یا « چتيداتا » به معنى مخلوق و آنچه از قانون آفرينش پيروى مىكند،[29] ذکر شده است
خود آفریده در اوستا بر چهار گروه اطلاق شده است:
- روشنايى بىپايان در وندیداد آمده است «مامىستاييم روشنايى سرمدى خود ـ آفريده را» .[30]
- فضا يا مكان
- زمان يا زروان
- تاريكى يا ظلمت.
اوستا قائل است اینها خود به وجود آمده و در خلقتشان موجودی دخیل نبوده است در اوستا مثلا آسمان و زمان از خود آفریده به شمار آمده اند و در اوستا اینگونه آمده «آسمان خود آفريده و زمان بىحد و طويل را مىستاييم»[31] ودر جاى ديگر مىگويد: «آسمان خود آفريده و زمان بيكران و خود آفريده را مىستاييم».[32]
در اوستا به خدایانی اشاره شده است که این خدایان ساخته و پرداخته اهورا مزدا به شمار آمده، ولی در عین حال آنان را خدا عنوان داشته است[33] و از آنان به ایزد شو یزدان و بغ یادکرده است که این خود تناقض آشکار است که چیزی در عین حال که خود آفریده است مزدا داتا (به معنای آفریده مزدا) هم باشد.
خدایان در دین زرتشت بسیار متعدد و فراوان به چشم میخورد:
اول: ايزدان و اهورا مزدا که عبارت از: 1. اهورا مزدا،2. هومن به معنى منش پاك يا «بهمن امشاسپند»3. اشاوهيشتا یا ارديبهشت امشاسپند به معنى پاك و درست 4.كشترياور يا شهريور امشاسپند به معنى سلطنت ايزدى. 5.اسپنتا آرميتيا اسفندارمذ امشاسپند، خداوند زمين به معنى وفا و صلح مقدس مىباشد، اين خداوند در اوستا دختر آهورا مزدا به شمار میآید 6.امرتات يا امرداد امشاسپند به معنى جاودان و بىمرگ. 7.هرواتيا خرداد امشاسپند به معنى كامل و بىنقص. واین هفت خدا به نام «امشاسپند» ناميده میشوند.
دوم: ايزد و بغ و يزدان که هر کدام با ستاره منطبقند و اداره امور آدميان در جنگ و پيكار با ديوان واهريمن دخالت دارند مثلا «مهرايزد» خداوند روشنايى خورشيد در اوستا گاهى به لفظ «ايزد» و «يزدان» وگاهى «بغ» به معنى خداوند خوانده شده است در مهر يشت فقره 140ـ 141 مىگويد: «من مىستايم مهر ... توانا و رزم آراست مهر داناتر از همه بغها را» ودر فقره 98 : «ما در برابر مهر خشمناك مقابله نمىكنيم و مهر تواناترين ايزدان و دليرترين ايزدان، چالاكترين ايزدان، فيروزمندترين ايزدان در همه روى زمين تسلط دارد» .
سوم: ايزد و بغ که با يكى از مجردات و يا يكى از عناصر طبيعت تطبيق شدهاند. شش «امشاسپند» در قسمت اول پس از خود آهورامزدا به شرح زير است:
از طرفی علاوه بر خدایان متعددی که شاید به هزاران خدا برسد خدایان دیگری هم هست مثلا علاوه بر هر ماه که دوازده ماه[34] باشد هر روز نیز به نام خدايى نام نهاده شده است.[35]
با توجه به مطالبی که عنوان شد اساسی ترین مسئله درهر دینی مسئله توحید و یگانه پرستی است[36] و اساسی ترین تعارض در اوستا همین مسئله توحید است که شدیدا مورد تناقض و تعارض در بندها و فقرات اوستاست.[37] [38]
در مورد احکام و دستورات عملی اوستا
ویژگی یک شریعت آسمانی این است احکامی که عنوان میدارد دارای ویژگیهایی باشد
- احكام و معارف ، مؤيّد عقل و يافتههاى علمى باشد و در ستيز با آنهانباشد اگرچه به دليل قصور علم و عقل، احكام دينى، گاهى فراتر از دسترس علم و دين باشد و به ظاهر نتواند در وهله اول حکمت آن را کشف کند چرا که انسان و مصالح و مفاسد او، در ماديّات منحصر نمىگردد. احکام با توجّه به همه مصالح او در دنيا و آخرت، جعل شده است.
- احکام بایستی بر اساس مصالح و مفاسد واقعى، تشريع و قانون گذارى شده باشد و بايستى با ملاحظه واقعياتها (عالم تكوين) باشد و مخالف فطرت آدمی و به نوعی ظلم و استبداد در بر نداشته باشد.
- عدم نارسائي مفاهيم و معارف و آموزههاي ديني
- تکلیف بایستی فوق طاقت مکلف نباشد و از عهده آن برآید.
حال با توجه به مطالبی که عنوان شد بعضی تعارضات در این خصوص در اوستا را بیان میکنیم :
- احکام زن دشتان[39]
هنگامی که زن در خانهاي كه آتش است حیض ببیند باید یک معبر در خانه که از گیاه و درخت خالی باشد انتخاب نماید و زمین آن را سنگ ریزه نرم بپاشد وآن را از خانه جدا کند [40] و الا ممکن است نگاه زن به آتش افتد و فاصله او از - آتش ، آب ، شاخه برسم و مرد پارسا – سي گام باشد و فرد معینی که برای او غذا وخوراک میبرد نباید از حد سه گام به وی نزدیک شود و غذای او را باید در یک ظرف آهنی یا سربی و یا هر ظرف فلزی معمولی براي زن حائض ببرد .[41]
اگر مدت حیض او از سه شب و روز بگذرد و همچنان حائض بماند باید تا پایان شب چهارم و اگر پاک نشد تا شب ششم واگر پاک نشد تا شب هشتم و اگر پاك نشود تا شب نهم در جایگاه خود بماند.
این زن اگر تا شب نهم حیض باشد، معلوم میشود که دیوها به او چيره شدهاند و او را در حالت دشتان باقی نگاه داشته اند و در جشن و بزرگداشت خود آفت خودشان را به این زن نازل ساخته اند.
در این صورت جایی را انتخاب میکنند که از گیاه و درخت هیچ پوششی نداشته باشد.پس سه گودال و سوراخ در زمین می کنند و زن در دو گودال نخست با گومیز یا ادرار گاو غسل می دهند و در گودال سوم با آب شستشو می دهند. اگر در فصل تابستان باشد باید دویست مورچه دزد دانه [42]و در زمستان دویست خرفستر[43]که مخلوق اهریمن هستند از هر نوع بکشد.[44]
احکامی که فرد را از کارهای عادی و طبیعی خود عاجز میسازد و عزت و ارزش انسانی را از بین میبرد این آزار و اذیت فرد است که فایدهای بر آن مترتب نیست.
- احکام مجازات مرد گناهکار را که در اوستا وندیداد فرگرد 14 بند هشتم به بعد آمده است:
مرد گناهکار موظف است که دختر باکره، جوان و سالم خود را با جهیزیه و نقدینه ای از زیورآلات زینتی و طلاجات برای مردان اشو(موبد) به ازدواج دهد. البته این دختر باید خواهر 15 ساله خود را نیز همراه گوشواره(جهیزیه) برای مردان اشو بیاورد.
- اعدام به خاطر شرکت نکردن در جشنها:
طبق تعالیم زرتشتی شرکت در گاهنبارها [45] واجب است و ترک آن در مواردی منجربه اعدام می شود ! در خرده اوستا آمده است :
اگر بهدینی در نخستین گهنبار شرکت نکرد و میزد ( نذری غیر مایع خوردنی ، نان و گوشت و میوه ) را نداد در میان مزدیسنان در خور بندگی نباشد و اگر در دومین گهنبار شرکت نکرد و میزد را نداد در میان مزدیسنان پیمان شناس نباشد و با او داد و ستد نباید کرد. اگر در سومین گهنبار شرکت نکرد و میزد را نداد در محاکم قضایی ادعای او پذیرفته نیست. اگر در چهارمین گهنبار شرکت نکرد و میزد را نداد به اتلاف ستور برگزیده محکوم است یعنی گاو و استر و شتر او باید کشته شود و اگر در پنجمین گهنبار شرکت نکرد و میزد را نداد ، به اتلاف بهره ی جهانی محکوم است یعنی همه ی اموال او هدر است .
اگر در ششمین گهنبار شرکت نکرد و میزد را نداد از دین بیرون است و بدون اینکه گناهی باشد باید بر او خروشید و او را راند و بدون اینکه گناهی باشد محکوم به اعدام است و باید او را کشت.[46]
- تکلیف زنی که کودکی مرده به دنيا بياورد
زني كه بچه مرده به دنيا بياورد، چنين حكم داده شده كه آن زن بايد به نقطهاي دوردست برده شده و دور از آب و آتش نگهداري شود و تنها بعد از خوردن چندين جام «گُميز» (پيشاب گاو نر) آميخته با خاكستر، ميتواند شير بنوشد، ولي باز حق نوشيدن آب را تا چندين روز ندارد.[47] این مطلب در کتب مقدس زردشتیان به این نحو بیان شده است:« اي آفرینندة جهان جسمانی و ای مقدس، بگو بدانم، نخستین خوراک و غذای این زن چه خواهد بود؟ اهورامزدا پاسخ داد و گفت: این زن باید یک مقدار خاکستر آمیخته باشاش گاو به اندازة سه لقمه، شش لقمه یا نه لقمه میل کند».[48]
- سرانجام کسی که بر روی جسد مرده، یک نخ بیافکند
اگر یک مزادپرست روی جسد مرده یک شیء کمارزش ولو به قدر آنچه از دوکجولایی و نخریسی یک دختر جوان باقی مانده، بیندازد تا زنده است پارسا شمرده نمیشود و پس از مرگ در بهشت جای نخواهد داشت.[49]
- دركتاب اوستا كه كتاب ديني زرتشتيان به شمار ميآيد، احكامي بيان شده كه نه تنها غيرعقلايي است، بلكه گاهي انجام دادن آنها محال است و امكان وقوعي ندارد.
در وندیداد سگ مقام بسیار بالایی دارد بطوریکه اگر کسی استخوان سخت و ناجویدنی به آن بدهد یا آن را بترساند گرفتار مجازات «پشوتنو» یعنی مرگ ارزان که با دادن تاوان بخشیده نمی شود ، می شود.[50]
همچنين در ونديداد آمده است اگر كسي سگ آبي را بكشد بايد «ده هزار تازيانه با اسپهه ـ اشترا، ده هزار تازيانه با سرو شوچرن بدو بزنند و بايد اَشَوَنانه و پرهيزگارانه ده هزار بسته هيزم سخت و خشك و پاك را چون تاواني به روان سگ آبي به آتش اهورامزادا بياورد...» و البته حكم به اين جا ختم نميشود بلكه بايد ده هزار مار، ده هزار سنگ پشت، ده هزار قورباغه، ده هزار مورچه، ده هزار كرم خاكي، ده هزار مگس و... را بكشد و خانه و زميني را به روان سگ آبي داده هيجده استبل ويران شده را بازسازي و هيجده سگ را از ناپاكيها پاك كرده، هيجده مرد را طعام دهد و ...[51] تا گناه او بخشيده شود.
مجازات کسی که پیکر مرده سگی را زمین بیاندازد دو هزار ضربه شلاق است.[52]
اینها برخی از مطالب اوستا بود که مورد نقد قرار گرفته است.
[1] . اسم «اوستا»«~ (Avesta) ~» اسمهایی چون : استا (برهان قاطع در همين واژه) ، اويستا (بيان الأديان، بیان الادیان(در شرح ادیان و مذاهب جاهلی و اسلامی ، ابو المعالی محمد الحسینی العلوی به کوشش:سید محمد دبیر سیاقی، انتشارات روزنه،تهران،چاپ اول،1376،131 ص .17) ، بستاق (مجمل التواريخ و القصص نقد و بحث: مجمل التواریخ و القصص تصحیح ملک الشعراء بهار ،نشریه: علوم انسانی « گوهر» خرداد 1352 - ، ص .12) ، ايساق (برهان در واژه ايستا.) ، ايستا (انجمن آراى ناصرى در همين واژه.) ، آبستا (مجملالتواریخ والقصص. به تصحیح محمدتقی بهار ملکالشعرا و ویرایستاری علی اصغر عبداللهی. چاپ اول. تهران: دنیای کتاب، 1381، ص 11ـ .32) ، است (گاتها، ص .64) ، افستا و ايستا; (اديان بزرگ جهان، حسین توفیقی ص .135)
[2] .اوستا ،ابراهیم پور داود ،،دنیای کتاب،1382،اول ص46
[3].طبري، محمد بن جرير. تاريخ طبري (تاريخ الرسل و الملوك). ترجمهي ابوالقاسم پاينده. انتشارات بنياد فرهنگ ايران، 1352 ، چاپ دوم انتشارات اساطير، 1365 ،ص 403ـ .402
[4]. التنبيه والاشراف، علی بن حسین مسعودی ،ترجمه:ابو القاسم پاینده، ناشر:بنگاه ترجمه و نشر کتاب،تهران،1349.ص .82 و مروج الذهب و معادن الجوهر، أبو الحسن على بن الحسين مسعودي (م 346)، ترجمه ابو القاسم پاينده، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى، چ پنجم، 1374ش.2/;124
[5] . گوهرهاى نهفته، مراد اورنگ ، تهران .1344.
[6] . رضى، هاشم، اديان بزرگ جهان، سازمان انتشارات فروهر، 1360.ص 135
[7]. اوستا ،ابراهیم پور داود ،،دنیای کتاب،1382،اول ص46
[8] . در حقیقت «زند» تفسيرى است به زبان پهلوی
[9] . «پازند» شرح «زند» است و این شرحِ خود زردشت است
[10] .کهن ترین کتاب آسمانی در زمان ایران باستان، ابراهیم پورداود سال ، نشر1378 ، نشراساطیر ، ص .51
[11] .همان ، ص45
[12] . اوستا، نامه مينوى آيين زردشت، نوشته جليل دوستخواه، ص .4
[13]. گاتها: كهنترین بخش اوستا. ، ابراهیم پورداود سال ، نشر1378 ، نشراساطیر ، ص .45
[14] .اوستا، پيشگفتار، جليل دوستخواه، ص .4
[15] از قبيل «آبه فرامسواز» رضى، هاشم، اديان بزرگ جهان، سازمان انتشارات فروهر، 1360.ص .137
[16] . تاریخ ایران باستان. دیاکونوف، میخائیل میخائیلوویچ. روحی ارباب. انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم ، 1380ص .67
[17]. تاریخ ایران باستان. دیاکونوف، میخائیل میخائیلوویچ. روحی ارباب. انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم 2/1517ـ .1516
[18] . مروج الذهب و معادن الجوهر، أبو الحسن على بن الحسين مسعودي (م 346)، ترجمه ابو القاسم پاينده، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى، چ پنجم، 1374ش. ج1ص 229 – تاریخ طبری ، محمد جریر طبری ج1ص 402 - تاریخ کامل ، نوشته غرالدین ابن اثير: ج1ص 146 - ابن بلخی،فارسنامه ابن بلخی،توضیح و تحشیه منصور رستگار فسایی،بنیاد فارسشناسی،شیراز،1374، ص .50
[19] .همان
[20] . گاتها ص .44
[21] . گاتها، ص .44
[22] . تاریخ ادیان ، علی اصغر حکمت ، تهران ، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی سال انتشار : 1383 ص .300
[23] . تمدن ايران باستان، مرداد مهرين، ص .13
[24] . تاريخ ادبيات ايران، دکتر رضازاده شفق ، انتشارات امیرکبیر ، 1341 ص .155
[25] . اوستا، چاپ چهارم 1362، صفحات25و107 و131و313 و323 و331، نگارش جليل دوستخواه، از گزارش ابراهيم پورداود.
[26] به نقل دكتر جوان، موسی، تاریخ اجتماعی ایران باستان، تهران، 1340، صص. 189 و 190 . ص .420
[27] . مجموعه قوانين زردشت يا ونديداد اوستا، جيمس دارمستتر؛ ترجمه موسي جوان ، تهران ، بيتا ، 1342 ج2 ص263
[28] . ، به نقل تاريخ اجتماعى ايران ، موسی جوان ، كتاب دهارلز ، ص 8.
[29] . مجموعه قوانين زردشت يا ونديداد اوستا، جيمس دارمستتر؛ ترجمه موسي جوان ، تهران ، بيتا ، 1342 ج2 171
[30] فصل 19، فقره .36
[31] . سیروزه در خرده اوستا دو فصل به نام سیروزه داریم که یکی سیروزهٔ کوچک و دیگری سیروزهٔ بزرگ نام دارد و در آن نام اهورامزدا و تعدادی از امشاسپندان و ایزدان آمدهاست. سی روزه به ویژه در روز سیام، در آخرین روز ششمین ماه و در آخرین روز دوازدهمین ماه پس از درگذشت کسی خواندهمیشود. بنابراین سیروزه دعائی است که برای آمرزش روان و به همین مناسبت یسنای ۲۶ را که راجع است به فروهر، در آخر سی روزهٔ بزرگ افزودهاند.(اوشیدری، جهانگیر. دانشنامهٔ مزدیسنا، واژه نامهٔ توضیحی آیین زرتشت. تهران: نشر مرکز، ۱۳۷۱ ، سيروزه كوچك ويشت 15، فقره .21)
[32] . همانطور که عنوان شد : سى روزه بزرگ فقره 12
[33] . مثلا در آيين زردشت «اسپنتا آرميتى» يا اسنفد ارمذا مشاسپند خداوند زمين «آرت» خداى ثروت هر دو در اوستا دختر آهورا مزدا شمرده شدهاند.
[34] . .1 فروردين (فروشها)، .2 اردوهيشت (اشادهيشتا)، .3 خودداذ (هوروتات)، .4 تير (تيشتريا)، .5 امرداد (امرتات)، 6.شهريور (حشاتراويريا)، .7 مهر (ميترا)، .8 آبهان (اناهيتا)، .9 آذر (اتر)، .10 دذو (اوهرمز دخالق)، .11 وهمن (وهومنه)، .12 اسپندارمد (اسپنتا ارميتى) .
[35] .همان ، ص .110
[36] . پورداود، دكتر معين، هاشم رضى، مهرداد مهرين و كسانى كه تحت تأثير افكار آنان قرار گرفتهاند يگانه پرستى را به اوستا تحميل كردهاند.
[37] . دكتر على اكبر ترابى، تاريخ اديان، تهران، شركت نسبى اقبال و شركاء، 1347، ص .218
[38] . مجله كلام اسلامى شماره 33 نويسنده: داود الهامى
[39] . زنی که حیض بیند که اصطلاحا او را «زن دشتان» گویند
[40] . از نصف ، از سه یک ، از چهار یک یا از پنج یک خانه ؛ وندیداد، ترجمة دکتر موسی جوان، ص 240.
[41] . [ای آفرینندة جهان جسمانی و ای مقدس، بگو بدانم مردی که برای این زن غذا و خوراک همراه آورد – زنی که نشان حیض دیده و یا در قاعدگی زنانه باشد – باید از وی در چه فاصله باشد؟
اهورامزدا پاسخ داد و گفت: مردی که برای این زن غذا و خوراک همراه آورد – زنی که نشان حیض دیده و یا در قاعدگی باشد – باید از وی سه گام فاصله داشته باشد.
در کدام ظرف باید نان برای وی همراه آورد، در کدام ظرف باید آب جو برای وی همراه آورد؟
در یک ظرف آهنی یا سربی و یا هر ظرف فلزی معمولی.
چه مقدار نان و چه مقدار آب جو باید همراه آورد؟
اهورامزدا پاسخ داد و گفت: دو قطعه نان خشک و یک مقدار آب جو – یا شربت جو – و از خوراک کم ممکن است ناتوان و ضعیف شود.
هرگاه وی را کودک لمس نماید باید دستها و سپس تن کودک شستشو شود(وندیداد، ترجمة دکتر موسی جوان، ص 239.)
[42] . غله
[43] . حشره
[44] . وندیداد فرگرد ۱۵ نوشته موبدان زمان ساسانی
[45] . جشنهای فصلی که در آغاز ، نیمه یا پایان هر فصل سال برگزار می شود.
[46] . خرده اوستا ۲۳۰ ، ۲۴۱ – ۲۴۲ / ۷ – ۱۳ و ویسپرد ۱۵۲ در احکام گهنبارها
[47] . ر.ك: دستخواه، جليل، اوستا، ج 2، ص 715 و 716، فرگرد پنجم ص 46 و 57، انتشارات مرواريد، چاپ اول، 1370.
[48] . وندیداد، ترجمة دکتر موسی جوان، ص 128 [برای اطلاع بیشتر به جلد دوم وندیداد، با پژوهش آقای هاشم رضی، ص 652 نیز بنگرید].
.[49] وندیداد، ترجمة دکتر موسی جوان، ص 140.
[50] . وندیداد ، فرگرد ، پانزدهم ، بند 5-6 و بند1.
[51] . اوستا، ج 2، ص 822 ونديداد فرگرد چهارم ، همچنين وندیداد، فرگرد،پانزدهم،بندهای 1 تا 18.
[52] . وندیداد،فرگرد شمم، بند 24-25.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 تیر 01
- بازدید
- ۸۰
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.