صاحب کعبه های زرتشت کیست؟
صاحب کعبه های زرتشت کیست؟
پرسش
پاسخ
دراستان فارس وشمال مرودشت، نزدیکیهای تخت جمشید درمنطقه نقش رستم، بنایی مکعب شکل وجود دارد بنام کعبه زرتشت و نقشبرجستهٔ ویران شدهای از دوران ایلامیان در این مکان قرار دارد و در دورهٔ ساسانی، محوطهٔ نقش رستم ،که هربیننده ای را بلا تشبیه به یاد قبله مسلمانان یعنی کعبه ومسجدالحرام میاندازد به همین دلیل برخی بدون دلیل وصرفا به خاطر این که دردوره ساسانیان مردم ایران زرتشتی بودند وبنای یاد شده هم شبیه کعبه هست، این بنارا کعبه زرتشت نامیده اند از آن جهت که این بنای سنگی چهارگوش و پلهداریست.[1] این بنا در دورهٔ هخامنشی ساخته شده و از نام آن در آن دوران اطلاعی در دست نیست ولی در دورهٔ ساسانی به آن بُن خانک گفته میشده و اصطلاح کعبهٔ زرتشت در دوران اخیر و از حدود قرن چهاردهم میلادی به این بنا اطلاق شدهاست.[2]
کاربرد بنای کعبهٔ زرتشت همواره مورد مناقشهٔ باستانشناسان و پژوهشگران بودهاست و دیدگاهها و تفسیرهای گوناگونی در بارهٔ کاربرد آن ذکر شدهاست، اما چیزی که تفسیر آن را دشوارتر میکند، وجود بنای مشابهی در پاسارگاد است که هر احتمالی را باید با شرایط آن نیز سنجید و تفسیر مشابهی برای هردو در نظر گرفت.
برخی از باستانشناسان این بنا را آرامگاه دانستهاند و بعضی دیگر مانند رومن گیرشمن و اشمیت، گفتهاند که کعبهٔ زرتشت آتشگاهی بودهاست که آتش مقدس را در درون آن قرار میدادهاند و در مواقع انجام تشریفات مذهبی از آن استفاده میکردهاند.[3]
گروهی دیگر از جمله هنری راولینسون و والتر هنینگ معتقدند که این بنا گنجخانه و محل نگهداری اسناد دینی و اوستا بودهاست.[4] گروه اندکی هم این بنا را پرستشگاه آناهیتا میدانند و معتقدند که مجسمهٔ این ایزدبانو در کعبهٔ زرتشت نگهداری میشدهاست.[5]
شاپور شهبازی معتقد است کعبهٔ زرتشت یک آرامگاه هخامشی بودهاست که در دورهٔ ساسانی از آن بهعنوان مکانی همانند گنج خانهٔ اسناد دینی استفاده کردهاند.[6]
بر بدنهٔ شمالی، جنوبی و خاوری این برج، سه کتیبه به سه زبان پهلوی ساسانی، پهلوی اشکانی و یونانی در دورهٔ ساسانیان نوشته شدهاست.[7] که یکی به شاپور اول ساسانی و دیگری به موبد کرتیر تعلق دارند و چنانکه والتر هنینگ گفتهاست، «این کتیبهها مهمترین سند تاریخی از دورهٔ ساسانی میباشند.»[8] ساختمان کعبهٔ زرتشت از نظر تناسب اندازهها، خطوط و زیبایی خارجی، بنای زیبایی است که از نظر اصول معماری نمیتواند مورد ایراد قرار گیرد.[9] اما هرکس که اندک آشنایی با تاریخ ایران زمین داشته باشد درذهن خود بااین سوال ها مواجه خواهد شدکه:[10]
- کارکرداین بنا درآیین زرتشت چیست؟ دراین آیین هیچ گونه مراسم وشعائری که با این بنا در ارتباط باشد ثبت نشده ودرمنابع اصیل زرتشتی جایگاه خاصی برای آن تعریف نشده است .
- نمونه دیگری ازکعبه منسوب به زرتشت در منطقه مادرسلیمان( که امروزه پاسارگاد نامیده میشود)، وجود دارد که نصف آن فروریخته است؛ پس باید به این سوال پاسخ داد : این دو کعبه چه کاربردی داشته اند که سه تا نشده اند ویا یکی از آنها کار بردی نداشته است؟
- چرا این دوبنا را درکنار قبور پادشاهان هخامنشی ساختهاند، ولی در مناطق دیگر ازاین گونه بناها خبری نیست ؛ مگردیگرپادشاهان به این بنا اعتقاد نداشتند؟
- چرا فقط شاهان هخامنشی را درمقبرههای فاخر دفن کرده اند، ولی ازقبور شاهان ساسانی که درزرتشتی بودن آنها شکی نیست اثری وجود ندارد ودرکنارکعبه منسوب به زرتشت دفن نشده اند؟
- از نظر معماری هیچ شباهتی بین آتشکده های زرتشتی وکعبه منسوب به زرتشت وجود ندارد این گسستگی وعدم شباهت چه معنایی می تواند داشته باشد .[11]
با توجه به مطالبی که عنوان شد به دست میآید که در دین زرتشت مکانی به نام کعبه که عبادتی خاص در آن صورت گیرد وجود نداشته است و تنها این گونه اعمال و شعائر از دین اسلام به زرتشت رسوخ کرده است و هیچ پایه و اساسی چه در متون آن و چه در اعمال سران آن مشاهده نمیشود .
اما اینکه صاحبان این اماکن چه کسانی بوده است یا به عبارتی این اماکن برای چه ساخته شده است همان است که در بالا عنوان شد که بعضی آن را آرامگاه و برخی دیگر معبد و ... دانسته اند. تحقیق بیش از آن را بایستی از باستان شناسان و تارخ نگاران جویا شد .
[1] . موقعیت آن بنا به این شکل است که « فاصلهٔ آن تا کوه، ۴۶ متر است و دقیقاً روبهروی آرامگاه داریوش دوم قرار دارد. جنس مصالح این بنا از سنگ آهک سفید و بلندی آن با احتساب پلههای سهگانه به ۱۴٫۱۲ متر میرسد و تنها یک در ورودی دارد که ۱٫۷۵ متر بلندی و ۸۷ سانتیمتر پهنا دارد و دری دو لنگهای و بسیار سنگین داشتهاست و جای پاشنههای پایینی و بالایی هر لنگه در سنگ کنده شده و بهخوبی معلوم است این درگاه به وسیلهٔ پلکانی سی پلهای از جنس سنگ به درون اتاقک آن راه مییابد. »ر . ک : رجبی، کرتیر و سنگنبشته او در کعبه زرشت،ص10.
[2] . سامی، علی. «مهمترین و بزرگترین نبشته از دوران شاهنشاهی ساسانی». بررسیهای تاریخی (تهران)، ش. ۲۰ و ۲۱ ص 4
[3] . بهنام، عیسی. «نقش رستم در تاجگذاری پادشاهان ساسانی». هنر و مردم (مجله) (تهران)، ش. ۶۰ (۱۳۴۶).ص16.
[4] . شهبازی، علیرضا شاپور. شرح مصور نقش رستم. تهران: بنداد تحقیقات هخامنشی، ۱۳۵۷. ص29.
[5] . فرهوشی، بهرام. ایرانویج. چاپ ششم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۲. شابک ۹۶۴-۰۳-۳۶۰۴-۱.ص189
[6] . شهبازی، شرح مصور نقش رستم،۳۶.
[7] . هنینگ، والتر. «کتیبههای پهلوی». یغما (تهران)، ش. ۲۸ (۱۳۲۹).ص۹.
[8] . شهبازی، علیرضا شاپور. شرح مصور نقش رستم. تهران: بنداد تحقیقات هخامنشی، ۱۳۵۷. ص29
[9] . بهنام، نقش رستم در تاجگذاری،۱۵.
[10] . fa.wikipedia.org
[11] .www.adyan110.blogfa.com
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 تیر 01
- بازدید
- ۱۵۹
صاحب کعبه های زرتشت کیست؟
- نشان کردن
پرسش
صاحب کعبه های زرتشت کیست؟
پاسخ
دراستان فارس وشمال مرودشت، نزدیکیهای تخت جمشید درمنطقه نقش رستم، بنایی مکعب شکل وجود دارد بنام کعبه زرتشت و نقشبرجستهٔ ویران شدهای از دوران ایلامیان در این مکان قرار دارد و در دورهٔ ساسانی، محوطهٔ نقش رستم ،که هربیننده ای را بلا تشبیه به یاد قبله مسلمانان یعنی کعبه ومسجدالحرام میاندازد به همین دلیل برخی بدون دلیل وصرفا به خاطر این که دردوره ساسانیان مردم ایران زرتشتی بودند وبنای یاد شده هم شبیه کعبه هست، این بنارا کعبه زرتشت نامیده اند از آن جهت که این بنای سنگی چهارگوش و پلهداریست.[1] این بنا در دورهٔ هخامنشی ساخته شده و از نام آن در آن دوران اطلاعی در دست نیست ولی در دورهٔ ساسانی به آن بُن خانک گفته میشده و اصطلاح کعبهٔ زرتشت در دوران اخیر و از حدود قرن چهاردهم میلادی به این بنا اطلاق شدهاست.[2]
کاربرد بنای کعبهٔ زرتشت همواره مورد مناقشهٔ باستانشناسان و پژوهشگران بودهاست و دیدگاهها و تفسیرهای گوناگونی در بارهٔ کاربرد آن ذکر شدهاست، اما چیزی که تفسیر آن را دشوارتر میکند، وجود بنای مشابهی در پاسارگاد است که هر احتمالی را باید با شرایط آن نیز سنجید و تفسیر مشابهی برای هردو در نظر گرفت.
برخی از باستانشناسان این بنا را آرامگاه دانستهاند و بعضی دیگر مانند رومن گیرشمن و اشمیت، گفتهاند که کعبهٔ زرتشت آتشگاهی بودهاست که آتش مقدس را در درون آن قرار میدادهاند و در مواقع انجام تشریفات مذهبی از آن استفاده میکردهاند.[3]
گروهی دیگر از جمله هنری راولینسون و والتر هنینگ معتقدند که این بنا گنجخانه و محل نگهداری اسناد دینی و اوستا بودهاست.[4] گروه اندکی هم این بنا را پرستشگاه آناهیتا میدانند و معتقدند که مجسمهٔ این ایزدبانو در کعبهٔ زرتشت نگهداری میشدهاست.[5]
شاپور شهبازی معتقد است کعبهٔ زرتشت یک آرامگاه هخامشی بودهاست که در دورهٔ ساسانی از آن بهعنوان مکانی همانند گنج خانهٔ اسناد دینی استفاده کردهاند.[6]
بر بدنهٔ شمالی، جنوبی و خاوری این برج، سه کتیبه به سه زبان پهلوی ساسانی، پهلوی اشکانی و یونانی در دورهٔ ساسانیان نوشته شدهاست.[7] که یکی به شاپور اول ساسانی و دیگری به موبد کرتیر تعلق دارند و چنانکه والتر هنینگ گفتهاست، «این کتیبهها مهمترین سند تاریخی از دورهٔ ساسانی میباشند.»[8] ساختمان کعبهٔ زرتشت از نظر تناسب اندازهها، خطوط و زیبایی خارجی، بنای زیبایی است که از نظر اصول معماری نمیتواند مورد ایراد قرار گیرد.[9] اما هرکس که اندک آشنایی با تاریخ ایران زمین داشته باشد درذهن خود بااین سوال ها مواجه خواهد شدکه:[10]
- کارکرداین بنا درآیین زرتشت چیست؟ دراین آیین هیچ گونه مراسم وشعائری که با این بنا در ارتباط باشد ثبت نشده ودرمنابع اصیل زرتشتی جایگاه خاصی برای آن تعریف نشده است .
- نمونه دیگری ازکعبه منسوب به زرتشت در منطقه مادرسلیمان( که امروزه پاسارگاد نامیده میشود)، وجود دارد که نصف آن فروریخته است؛ پس باید به این سوال پاسخ داد : این دو کعبه چه کاربردی داشته اند که سه تا نشده اند ویا یکی از آنها کار بردی نداشته است؟
- چرا این دوبنا را درکنار قبور پادشاهان هخامنشی ساختهاند، ولی در مناطق دیگر ازاین گونه بناها خبری نیست ؛ مگردیگرپادشاهان به این بنا اعتقاد نداشتند؟
- چرا فقط شاهان هخامنشی را درمقبرههای فاخر دفن کرده اند، ولی ازقبور شاهان ساسانی که درزرتشتی بودن آنها شکی نیست اثری وجود ندارد ودرکنارکعبه منسوب به زرتشت دفن نشده اند؟
- از نظر معماری هیچ شباهتی بین آتشکده های زرتشتی وکعبه منسوب به زرتشت وجود ندارد این گسستگی وعدم شباهت چه معنایی می تواند داشته باشد .[11]
با توجه به مطالبی که عنوان شد به دست میآید که در دین زرتشت مکانی به نام کعبه که عبادتی خاص در آن صورت گیرد وجود نداشته است و تنها این گونه اعمال و شعائر از دین اسلام به زرتشت رسوخ کرده است و هیچ پایه و اساسی چه در متون آن و چه در اعمال سران آن مشاهده نمیشود .
اما اینکه صاحبان این اماکن چه کسانی بوده است یا به عبارتی این اماکن برای چه ساخته شده است همان است که در بالا عنوان شد که بعضی آن را آرامگاه و برخی دیگر معبد و ... دانسته اند. تحقیق بیش از آن را بایستی از باستان شناسان و تارخ نگاران جویا شد .
[1] . موقعیت آن بنا به این شکل است که « فاصلهٔ آن تا کوه، ۴۶ متر است و دقیقاً روبهروی آرامگاه داریوش دوم قرار دارد. جنس مصالح این بنا از سنگ آهک سفید و بلندی آن با احتساب پلههای سهگانه به ۱۴٫۱۲ متر میرسد و تنها یک در ورودی دارد که ۱٫۷۵ متر بلندی و ۸۷ سانتیمتر پهنا دارد و دری دو لنگهای و بسیار سنگین داشتهاست و جای پاشنههای پایینی و بالایی هر لنگه در سنگ کنده شده و بهخوبی معلوم است این درگاه به وسیلهٔ پلکانی سی پلهای از جنس سنگ به درون اتاقک آن راه مییابد. »ر . ک : رجبی، کرتیر و سنگنبشته او در کعبه زرشت،ص10.
[2] . سامی، علی. «مهمترین و بزرگترین نبشته از دوران شاهنشاهی ساسانی». بررسیهای تاریخی (تهران)، ش. ۲۰ و ۲۱ ص 4
[3] . بهنام، عیسی. «نقش رستم در تاجگذاری پادشاهان ساسانی». هنر و مردم (مجله) (تهران)، ش. ۶۰ (۱۳۴۶).ص16.
[4] . شهبازی، علیرضا شاپور. شرح مصور نقش رستم. تهران: بنداد تحقیقات هخامنشی، ۱۳۵۷. ص29.
[5] . فرهوشی، بهرام. ایرانویج. چاپ ششم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۲. شابک ۹۶۴-۰۳-۳۶۰۴-۱.ص189
[6] . شهبازی، شرح مصور نقش رستم،۳۶.
[7] . هنینگ، والتر. «کتیبههای پهلوی». یغما (تهران)، ش. ۲۸ (۱۳۲۹).ص۹.
[8] . شهبازی، علیرضا شاپور. شرح مصور نقش رستم. تهران: بنداد تحقیقات هخامنشی، ۱۳۵۷. ص29
[9] . بهنام، نقش رستم در تاجگذاری،۱۵.
[10] . fa.wikipedia.org
[11] .www.adyan110.blogfa.com
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 تیر 01
- بازدید
- ۱۵۹
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.