چه تفاوتي ميان عرفان ايراني و عرفان هندي وجود دارد؟
چه تفاوتي ميان عرفان ايراني و عرفان هندي وجود دارد؟
پرسش
پاسخ
قبل از پرداختن به بحث بايستي چند نكته مقدمتا ذكر شود
اولا : ميان عرفان ايراني كه برخواسته از آيين ميترا و مهراست با عرفان اسلامي كه بر خواسته از بطن اسلام است و جزء آموزههايي ديني است و سرچشمه الهي دارد باید فرق گذاشت.
ثانيا : سه عرفان بوديسم ، هندوئيسم و ايراني (قبل از اسلام) شناخته شود .
- عرفان بوديسم: نهايت سير در عرفان بوديسم رهايي از رنج زنجيرهاي دارما و رسيدن به نيرواناست. فنا در آن يعني رسيدن به نيروانا و رهايي از وجود و زندگي و نابودي است و سعادت انسان در پوچي و نابودي و فنای محض در عدم است و به طور خلاصه ساقط شدن از هستي، از اين رو بعضي سالكان بوديسم دست به خود كشي ميزنند.[1]
- عرفان هندوئيسم: عرفان هندوئيسم انسان گرايي الهي است، همين ملاحظه به جنبه الهي براي غايت سير ، نه تنها غايت اين عرفان را مثل بوديسم از حصار طبيعت و نيروي پنهان آن فراتر ميآورد، بلكه در عالم روشن وحدت و سرچشمه هستي و حقيقت، عرصهاي را ميگشايد كه به وسعت عظمت نفس انسان است.
مشكل اين عرفان اتمام سير در نفس است، يعني وقتي سالك به فنا در حقيقت نفس رسيد و همه حقايق را در آتمن – برهمن كشف كرد ، مجالي براي بالا رفتن از اين مقام ندارد بخلاف عرفان اسلامي كه حقيقت الهي غير از انسان است و همواره او ميتواند به سير معنوي خود حتي بعد از مرگ ادامه دهد و هيچ گاه اين معرفت يابي تمام نميشود .[2]
- عرفان ايراني: از تاريخچه عرفان در ايران اطلاع دقيق در دست نيست و این تاریخچهها بسيار متناقض اند. نظريهها در اين وادي و قطعيت گفتار در باب اين موضوع بسيار بعيد به نظر ميرسد.
به گفته بسياري از عرفان شناسان، تاريخچه عرفان ايراني به ساليان بسيار پيش از ظهور دين اسلام باز مي گردد به دوران مهر پرستي كه در اين ميان شكل امروزي عرفان، در دسترس عام از لحاظ زباني دستخوش تغييراتي شده است .اين تغييرات گاه بسيار عميق و گاه سطحي بوده كه باعث پوشيده ماندن اين مسئله شده است.
آما آنچه در مورد عرفان ايراني ميتوان گفت اين است كه از آنجا كه ايرانيان باستان «مهر» يا «ميترا» را خداي نور و راستي، مهرپرستي، دين رستگاري و اميد به نجات ميدانند، قائلند كه در اين آيين، به خوشبختي دين و دنيا و زندگي جاويدان پس از مرگ بشارت داده شده است.
اساس اين کيش «اصالت نور» ميباشد و همين امر، يعني تجلي نور كه در «کيش مهر» پايگاهي محکم دارد كه در اين عرفان سالك به همان نور و حقيقت متصل ميگردد كه اين ديدگاه منطبق با ديدگاه ميترائيسم است كه همانطور كه در آن انسان به اين مقام ميرسد ديگر سعودش متوقف ميگردد. در عرفان ايراني نيز وقتي انسان به نور محض رسيد به كمال نهايي رسيده و ديگر سيري نخواهد داشت.[3]
با توجه به مطلب عنوان شده به دست ميآيد كه غايت عرفانهاي بشري مشترك است كه در عرفان بودیسم غايت نابودي و عدم وجود است و در عرفان هندی و ايراني رسيدن به آتمن و نور محض. اما در عرفان ايراني اسلامي همواره او ميتواند به سير معنوي خود حتي بعد از مرگ ادامه دهد و هيچ گاه اين معرفت يابي تمام نميشود.
نا گفته نماند که عرفان رایج بعد از گسترش اسلام در ایران در قالب گروههای صوفیه، عرفان اسلامی خالص نمیباشد بلکه مخلوط از عرفانهای آیینهای متعدد است که به وسیله بزرگان تصوف مانند بایزید بسطامی ، شقیق بلخی، منصور حلاج و امثال آنان پایه گذاری شده است. و هیچ ربطی به آموزههای قرآن و مکتب اهل بیت (ع) ندارد. و فرقههای صوفیهای که در ایران به جود آمده، امروز به نام عرفان ایران یا تصوف ایرانی نامیده میشود.
در اینجا ما عرفان هندی را با عرفان ایرانی(تصوف خراسان) مورد مقایسه قرار میدهیم:
مقدمتا بایستی عنوان داشت که تصوف خراسان که عرفان ایرانی نامیده میشود و در مقابل عرفان عراق عرض اندام نمود، از بلخ برخاسته که قبل از اسلام مرکز آیینهای بودیسم و زرتشتی بوده است و لذا عرفان ایرانی متأثر از عرفانهای بودیسم و زردشتی و نیز هندی میباشد و چون این عرفان در میان مسلمانان به وجود آمده، از آموزههای دین اسلام نیز متأثر است.
در اصول اساسی و کیفیت سیر و سلوک چندان تفاوتی بین عرفان هندی و ایرانی و سایر عرفانها وجود ندارد منتهی بعد از اینکه آموزههای مکتب ابن عربی وارد تصوف شد تا حدودی در برخی فرقههای صوفیه تحولی ایجاد کرده و به آن تغییر جهت داده و رنگ دیگری به آن داده است مانند برخی فرقههای شیعی مذهب]. اما در نواحی پاکستان و هندوستان تصوف ایرانی به همان حالت اصلی خود باقی ماندهاند و طریقههای مهم تصوف ایرانی امروز در آسیای مرکزی و افغانستان و هند که همان طریقه های اصیل و باستانی ایران است عبارت اند از طریقه های سهروردیه و نقشبندیه و کبرویه و چشتیه و طریقه مجددیه و طریقه جویباریه که در کشورهای هند و افغانستان و پاکستان و آسیای مرکزی فعال هستند.[4]
دلیل اینکه بین مکاتب عرفانی اشتراکاتی وجود دارد اینست که مکاتب عرفانی همگی بر این مقوله متحد اند که عرفان یک نوع سیر و سلوک باطنی است که از درون انسان ناشی می شود و ربطی به دین و شریعت ندارد. علامه طباطبایی در این رابطه می فرماید:« مسئله ریاضت نفس و معرفت و اشتغال به آن امری نیست که مسلمانان آن را درقالب تصوّف و عرفان اختراع کرده باشند، بلکه این عمل در بین امم گذشته مثل بودائیان، هندیان، نصاری و... به خاطر آثار عجیب و غریبی که برآن مترتب می گردند مرسوم بوده است و امروز در میان ملت ها با عقاید و ادیان مختلف نیز رایج است.» و در جای دیگر می فرماید:«دین هر دینی می خواهد باشد به تصوف و عرفان ربطی ندارد. دین یک چیز است و تصوف و عرفان چیزدیگر است».[5]
و روی همین وحدت مشرب بین عرفان هندی و ایرانی است که یکی از مشایخ بزرگ صوفیه قرن یازدهم میر ابوالقاسم فندرسکی یکی از معروف ترین کتاب های ریاضت هندوان را که آداب پرورش جوکیان یا یوگی های هند باشد و «یوگه بشسته» نام دارد به عنوان «جوک باشست» به زبان فارسی ترجمه و شرح کرده است. به همین جهت هم هست که اصول تصوف ایران از روزی که پدیدار شده همواره در هندوستان فوق العاده پسندیده بوده است و بسیاری از طرق تصوف ایران مانند طریقه چشتی و قادری و نقشبندی و سهروردی هنوز در زمان حاضر نه تنها در میان مسلمانان هندوستان و پاکستان کاملا زندهاند، بلکه در میان هندوان و مخصوصا بودائیان رواج بسیار دارند و در آن سرزمین لازمه تصوف این نیست که حتما گروندة به آن مسلمان باشد.[6]
تفاوتی که بین عرفان ایرانی و هندی میتواند وجود داشته باشد در یک سلسله آداب و اذکار اسلامی و نیز تشکیلات فرقهای میباشد. فرقههای صوفیه که در سرزمین ایران به نامهای مختلف فعالیت دارند، همگی از سلسله اقطاب برخوردار اند و آن را تا امامان معصوم و سپس به پیامبر اسلام و یا ز طریق دیگر به پیامبر اسلام (ص) میرسانند و مدعیاند که طریقت سلوک و معنویت از طریق باطن از پیامبر اسلام به این اقطاب منتقل شده است و همین طور با انتقال باطنی در سلسله اقطاب جاری گردیده است. اما در عرفان هندی این گونه سلسله و قطب سازی وجود ندارد.
تفاوت دیگری که میتوان بین این دو عرفان مورد اشاره قرار داد رسم خرقه پوشی در عرفان ایرانی میباشد که از طرف مرشد به جانشین او صورت میگیرد و در عرفان هندی این رسم وجود ندارد.
البته تفاوتهای جزئی بین این دو عرفان چندان قابل توجه نمیباشد بلکه اشتراکات بین آنها بیشتر خود را نشان میدهند. مثلا ریاضت ، سماع و موسیقی ، رقص و پایکوبی و عشق ورزی و امثال اینها در هر دو عرفان از ارکان سیر و سلوک به شمار میآیند.
[1] .مظاهري سيف ، حميدرضا ، نقد عرفان پست مدرن ، فصلنامه كتاب نقد ، شماره 35، جريان شناسي ص 123
[2] . جریان شناسی انتقادی عرفانهای نوظهور، حمید رضا مظاهری سیف، ص 127، پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی، چهارم، 1389ش.
[3] . زرين کوب، عبدالحسين، ارزش ميراث صوفيه ، چاپ سپهر، چاپ پنجم،ص6.
[4] . نفیسی، سعید ، سرچشمه تصوف در ایران، تهران، کتاب پارسه، اول،1388ش ص57،
[5] . طباطبایی، سید محمد حسین ، المیزان(ترجمه موسوی همدانی)، ،موسسه نشر اسلامی. ج6ص 305، 306، 379و391
[6] . نفیسی، سعید ، سرچشمه تصوف در ایران، ،تهران، کتاب پارسه، اول،1388ش. ص44.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 25 تیر 01
- بازدید
- ۱۶۲
چه تفاوتي ميان عرفان ايراني و عرفان هندي وجود دارد؟
- نشان کردن
پرسش
چه تفاوتي ميان عرفان ايراني و عرفان هندي وجود دارد؟
پاسخ
قبل از پرداختن به بحث بايستي چند نكته مقدمتا ذكر شود
اولا : ميان عرفان ايراني كه برخواسته از آيين ميترا و مهراست با عرفان اسلامي كه بر خواسته از بطن اسلام است و جزء آموزههايي ديني است و سرچشمه الهي دارد باید فرق گذاشت.
ثانيا : سه عرفان بوديسم ، هندوئيسم و ايراني (قبل از اسلام) شناخته شود .
- عرفان بوديسم: نهايت سير در عرفان بوديسم رهايي از رنج زنجيرهاي دارما و رسيدن به نيرواناست. فنا در آن يعني رسيدن به نيروانا و رهايي از وجود و زندگي و نابودي است و سعادت انسان در پوچي و نابودي و فنای محض در عدم است و به طور خلاصه ساقط شدن از هستي، از اين رو بعضي سالكان بوديسم دست به خود كشي ميزنند.[1]
- عرفان هندوئيسم: عرفان هندوئيسم انسان گرايي الهي است، همين ملاحظه به جنبه الهي براي غايت سير ، نه تنها غايت اين عرفان را مثل بوديسم از حصار طبيعت و نيروي پنهان آن فراتر ميآورد، بلكه در عالم روشن وحدت و سرچشمه هستي و حقيقت، عرصهاي را ميگشايد كه به وسعت عظمت نفس انسان است.
مشكل اين عرفان اتمام سير در نفس است، يعني وقتي سالك به فنا در حقيقت نفس رسيد و همه حقايق را در آتمن – برهمن كشف كرد ، مجالي براي بالا رفتن از اين مقام ندارد بخلاف عرفان اسلامي كه حقيقت الهي غير از انسان است و همواره او ميتواند به سير معنوي خود حتي بعد از مرگ ادامه دهد و هيچ گاه اين معرفت يابي تمام نميشود .[2]
- عرفان ايراني: از تاريخچه عرفان در ايران اطلاع دقيق در دست نيست و این تاریخچهها بسيار متناقض اند. نظريهها در اين وادي و قطعيت گفتار در باب اين موضوع بسيار بعيد به نظر ميرسد.
به گفته بسياري از عرفان شناسان، تاريخچه عرفان ايراني به ساليان بسيار پيش از ظهور دين اسلام باز مي گردد به دوران مهر پرستي كه در اين ميان شكل امروزي عرفان، در دسترس عام از لحاظ زباني دستخوش تغييراتي شده است .اين تغييرات گاه بسيار عميق و گاه سطحي بوده كه باعث پوشيده ماندن اين مسئله شده است.
آما آنچه در مورد عرفان ايراني ميتوان گفت اين است كه از آنجا كه ايرانيان باستان «مهر» يا «ميترا» را خداي نور و راستي، مهرپرستي، دين رستگاري و اميد به نجات ميدانند، قائلند كه در اين آيين، به خوشبختي دين و دنيا و زندگي جاويدان پس از مرگ بشارت داده شده است.
اساس اين کيش «اصالت نور» ميباشد و همين امر، يعني تجلي نور كه در «کيش مهر» پايگاهي محکم دارد كه در اين عرفان سالك به همان نور و حقيقت متصل ميگردد كه اين ديدگاه منطبق با ديدگاه ميترائيسم است كه همانطور كه در آن انسان به اين مقام ميرسد ديگر سعودش متوقف ميگردد. در عرفان ايراني نيز وقتي انسان به نور محض رسيد به كمال نهايي رسيده و ديگر سيري نخواهد داشت.[3]
با توجه به مطلب عنوان شده به دست ميآيد كه غايت عرفانهاي بشري مشترك است كه در عرفان بودیسم غايت نابودي و عدم وجود است و در عرفان هندی و ايراني رسيدن به آتمن و نور محض. اما در عرفان ايراني اسلامي همواره او ميتواند به سير معنوي خود حتي بعد از مرگ ادامه دهد و هيچ گاه اين معرفت يابي تمام نميشود.
نا گفته نماند که عرفان رایج بعد از گسترش اسلام در ایران در قالب گروههای صوفیه، عرفان اسلامی خالص نمیباشد بلکه مخلوط از عرفانهای آیینهای متعدد است که به وسیله بزرگان تصوف مانند بایزید بسطامی ، شقیق بلخی، منصور حلاج و امثال آنان پایه گذاری شده است. و هیچ ربطی به آموزههای قرآن و مکتب اهل بیت (ع) ندارد. و فرقههای صوفیهای که در ایران به جود آمده، امروز به نام عرفان ایران یا تصوف ایرانی نامیده میشود.
در اینجا ما عرفان هندی را با عرفان ایرانی(تصوف خراسان) مورد مقایسه قرار میدهیم:
مقدمتا بایستی عنوان داشت که تصوف خراسان که عرفان ایرانی نامیده میشود و در مقابل عرفان عراق عرض اندام نمود، از بلخ برخاسته که قبل از اسلام مرکز آیینهای بودیسم و زرتشتی بوده است و لذا عرفان ایرانی متأثر از عرفانهای بودیسم و زردشتی و نیز هندی میباشد و چون این عرفان در میان مسلمانان به وجود آمده، از آموزههای دین اسلام نیز متأثر است.
در اصول اساسی و کیفیت سیر و سلوک چندان تفاوتی بین عرفان هندی و ایرانی و سایر عرفانها وجود ندارد منتهی بعد از اینکه آموزههای مکتب ابن عربی وارد تصوف شد تا حدودی در برخی فرقههای صوفیه تحولی ایجاد کرده و به آن تغییر جهت داده و رنگ دیگری به آن داده است مانند برخی فرقههای شیعی مذهب]. اما در نواحی پاکستان و هندوستان تصوف ایرانی به همان حالت اصلی خود باقی ماندهاند و طریقههای مهم تصوف ایرانی امروز در آسیای مرکزی و افغانستان و هند که همان طریقه های اصیل و باستانی ایران است عبارت اند از طریقه های سهروردیه و نقشبندیه و کبرویه و چشتیه و طریقه مجددیه و طریقه جویباریه که در کشورهای هند و افغانستان و پاکستان و آسیای مرکزی فعال هستند.[4]
دلیل اینکه بین مکاتب عرفانی اشتراکاتی وجود دارد اینست که مکاتب عرفانی همگی بر این مقوله متحد اند که عرفان یک نوع سیر و سلوک باطنی است که از درون انسان ناشی می شود و ربطی به دین و شریعت ندارد. علامه طباطبایی در این رابطه می فرماید:« مسئله ریاضت نفس و معرفت و اشتغال به آن امری نیست که مسلمانان آن را درقالب تصوّف و عرفان اختراع کرده باشند، بلکه این عمل در بین امم گذشته مثل بودائیان، هندیان، نصاری و... به خاطر آثار عجیب و غریبی که برآن مترتب می گردند مرسوم بوده است و امروز در میان ملت ها با عقاید و ادیان مختلف نیز رایج است.» و در جای دیگر می فرماید:«دین هر دینی می خواهد باشد به تصوف و عرفان ربطی ندارد. دین یک چیز است و تصوف و عرفان چیزدیگر است».[5]
و روی همین وحدت مشرب بین عرفان هندی و ایرانی است که یکی از مشایخ بزرگ صوفیه قرن یازدهم میر ابوالقاسم فندرسکی یکی از معروف ترین کتاب های ریاضت هندوان را که آداب پرورش جوکیان یا یوگی های هند باشد و «یوگه بشسته» نام دارد به عنوان «جوک باشست» به زبان فارسی ترجمه و شرح کرده است. به همین جهت هم هست که اصول تصوف ایران از روزی که پدیدار شده همواره در هندوستان فوق العاده پسندیده بوده است و بسیاری از طرق تصوف ایران مانند طریقه چشتی و قادری و نقشبندی و سهروردی هنوز در زمان حاضر نه تنها در میان مسلمانان هندوستان و پاکستان کاملا زندهاند، بلکه در میان هندوان و مخصوصا بودائیان رواج بسیار دارند و در آن سرزمین لازمه تصوف این نیست که حتما گروندة به آن مسلمان باشد.[6]
تفاوتی که بین عرفان ایرانی و هندی میتواند وجود داشته باشد در یک سلسله آداب و اذکار اسلامی و نیز تشکیلات فرقهای میباشد. فرقههای صوفیه که در سرزمین ایران به نامهای مختلف فعالیت دارند، همگی از سلسله اقطاب برخوردار اند و آن را تا امامان معصوم و سپس به پیامبر اسلام و یا ز طریق دیگر به پیامبر اسلام (ص) میرسانند و مدعیاند که طریقت سلوک و معنویت از طریق باطن از پیامبر اسلام به این اقطاب منتقل شده است و همین طور با انتقال باطنی در سلسله اقطاب جاری گردیده است. اما در عرفان هندی این گونه سلسله و قطب سازی وجود ندارد.
تفاوت دیگری که میتوان بین این دو عرفان مورد اشاره قرار داد رسم خرقه پوشی در عرفان ایرانی میباشد که از طرف مرشد به جانشین او صورت میگیرد و در عرفان هندی این رسم وجود ندارد.
البته تفاوتهای جزئی بین این دو عرفان چندان قابل توجه نمیباشد بلکه اشتراکات بین آنها بیشتر خود را نشان میدهند. مثلا ریاضت ، سماع و موسیقی ، رقص و پایکوبی و عشق ورزی و امثال اینها در هر دو عرفان از ارکان سیر و سلوک به شمار میآیند.
[1] .مظاهري سيف ، حميدرضا ، نقد عرفان پست مدرن ، فصلنامه كتاب نقد ، شماره 35، جريان شناسي ص 123
[2] . جریان شناسی انتقادی عرفانهای نوظهور، حمید رضا مظاهری سیف، ص 127، پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی، چهارم، 1389ش.
[3] . زرين کوب، عبدالحسين، ارزش ميراث صوفيه ، چاپ سپهر، چاپ پنجم،ص6.
[4] . نفیسی، سعید ، سرچشمه تصوف در ایران، تهران، کتاب پارسه، اول،1388ش ص57،
[5] . طباطبایی، سید محمد حسین ، المیزان(ترجمه موسوی همدانی)، ،موسسه نشر اسلامی. ج6ص 305، 306، 379و391
[6] . نفیسی، سعید ، سرچشمه تصوف در ایران، ،تهران، کتاب پارسه، اول،1388ش. ص44.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 25 تیر 01
- بازدید
- ۱۶۲
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.