ملا سلطان محمد گنابادي ( سلطانعلي شاه ) چگونه شخصي بوده است و آيا قابل تاييد مي باشد يا خير ؟ لازم به ذکر است که بزرگاني همچون امام خميني (ره) و آيت الله حسن زاده آملي از اين شخص نام برده اند و از کتاب تفسير ايشان به خوبي ياد کرده اند و حتي آيت الله حسن زاده ، وي را شخص بزرگواري دانسته است. آيا کتاب تفسير قرآن با نام (بيان السعاده في مقامات العباده) را که منتسب به ملا سلطان محمد گنابادي مي دانند ، مورد تاييد مي باشد ؟
ملا سلطان محمد گنابادي ( سلطانعلي شاه ) چگونه شخصي بوده است و آيا قابل تاييد مي باشد يا خير ؟ لازم به ذکر ...
پرسش
پاسخ
ملا سلطان محمد گنابادي مشهور به سلطانعلي شاه، در سال 1251ق در بيدخت گناباد متولد شد، تحصيلات مقدماتي را در زادگاه خود گذراند و مدّتي نيز در مشهد به تحصيل علم پرداخت و پس از آن به نجف اشرف رفته و به گفته کيوان قزويني يک يا دو جلسه در درس شيخ مرتضي انصاري شرکت نموده و بعد درس شيخ را ترک کرده و سراغ چند نفر ديگر رفت امّا در اين موارد نيز دوام چنداني نياورد.[1] بعد از چند سال به ايران آمد و در مدرسه سپهسالار تهران ادّعاي بابيگري و بهائيگري کرد و آن گونه که سلطان حسين تابنده مي گويد: «زماني که ملا سلطان در مدرسه سيد نصير الدين تلمذ مي نمود به اتهام بابيگري از ترس مردم که قصد او را داشتند درب حجره را باز گذاشته و بدون اثاثيه به سبزوار فرار نمود.»[2]
پس از اينکه ملا محمد کاظم اصفهاني معروف به سعادت عليشاه به سبزوار رفت و مرحوم ملاّ هادي سبزواري او را تحويل نگرفت ملاّ سلطان شيفته او شد و به اصفهان رفته و رسماً صوفي گرديد.[3] و بعدها به بيدخت برگشته و پس از فوت سعادت عليشاه اصفهاني ادّعاي قطبيت نمود.
ايشان در ابتداي اقامت در گناباد هيچگاه دم از تصوف نمي زد امّا کم کم با حيله هاي مختلف دل هاي مردم را به خود جذب کرده و علَم تصوف را بر افراشت و عدهاي را در خانقاه بيدخت جمع کرده و با توسّل به خشونت اقدام به صوفي کردن مردم مسلمان منطقه و سرکوبي مخالفان خود نمود.[4] عدّهاي از مومنين و صالحان گناباد و بيدخت عقايد او را نوشته و به مرجع مقام عالم تشيع يعني آخوند ملا محمد کاظم خراساني در نجف اشرف ارائه دادند و حضرت آخوند(ره) فتوا به ارتداد او داد شخصي به نام حاج ابوتراب اعلام کرد هر کس فتواي مبارک حضرت آخوند خراساني را به مرحله اجرا در آورد به او جايزه ميدهد که اين حکم در سحرگاه 26 ربيع الاول 1327 هجري قمري توسط جوانان بيدخت اجراء گرديد. و جسد وي در چاه مستراح افتاد.[5] پس از او پسرش نور عليشاه ثاني جانشين او شد که با همدستي با حکومت وقت در منطقه گناباد کشتاري راه انداخت که هنوز هم شهرت دارد.[6]
در اینکه او موسس فرقه گنابادیه یکی از فرقه های صوفیه است تردیدی وجود ندارد.[7] و تصوف و اقطاب آنها از دیدگاه اهل بیت(ع) و مراجع تقلید مورد پذیرش نمیباشند .
اما اینکه امام خمینی(ره) از این شخص و تفسیر او نام برده دلیل بر این نمی شود که شخص او مورد تایید امام بوده است بلکه امام(ره) در درس تفسیر سوره حمد خواستهاند بیان کند که علمای شیعه و سنی با روشهای مختلف قرآن را تفسیر کردهاند. امام در این درسش فرموده است: «... در طول تاریخ اسلام چه از عامه(اهل سنت) و چه از خاصه(شیعه)در این باب کتابهای زیادی نوشته اند... لکن هر کدام روی تخصص و فنی که داشته است یک پردهای از پردههای قرآن کریم را تفسیر کرده است، آن هم به طور کامل معلوم نیست بوده باشد مثلا عرفایی که در طول این چندین قرن آمده اند و تفسیر کرده اند، نظیر محی الدین در بعضی از کتابهایش، عبدالرزاق کاشانی در تاویلات، ملا سلطانعلی در تفسیر، اینها که طریقه شان طریقه معارف بوده است، بعضی شان در آن فنی که داشته اند خوب نوشتهاند لکن قرآن عبارت از آن نیست که آنها نوشته اند».[8] از این سخنان امام خمینی(ره) نه تمجید شخص ملا سلطان محمد به دست میآید و نه تمجید تفسیر او؛ زیرا امام خمینی در صدد بیان روشهای تفسیر قرآن بوده که یکی از این روشها، روش عرفانی است و تفسیر بیان السعاده که منسوب به ملا سلطان میباشد نیز بر روش عرفانی انجام گرفته است.
اما بنا به گفته آقا بزرگ تهرانی در خصوص تفسیر بیان السعاده فی مقامات العباده که به نام تفسیر منیر، تفسیر قرآن شریف نیز معروف است لازم است گفته شود که دلیل متقنی وجود ندارد که این تفسیر را ملا سلطان محمد نوشته باشد؛ بلکه این تفسیر در سال 1314 با نفقه و هزینه یاران و اصحاب ملا سلطان محمد گنابادی به دلیل اینکه او خود در آخر کتاب نوشته است که « أنه فرغ من تأليفه سنة1311» باور داشتهاند که آنرا ملا سلطان نوشته است. لکن بنا بر نظر عالم بزرگ و معاصر سید حسین قزوینی حائری در این تفسیر مطالبی وجود دارد که کشف می کند این تفسیر از تفاسیر دیگر جمع آوری شده است. مثلا از رساله شیخ علی بن احمد المهائمی متولد سال 776 و از شرح فصوص محی الدین و شرح نصوص قونوی و ادله توحید و تفسیر به نام تبصیر الرحمن و تیسیر المنان گرفته شده است و به این دلایل نمی توان یقین کرد که این کتاب را ملا سلطان محمد نوشته باشد.[9]
به هر حال تفاسیر عرفانی به دلیل اینکه بیشتر بر تأویلات آیات قرآن مبتنی میباشند و در تفسیر آیات از ذوق و سلیقه عرفانی استفاده می شود، چندان نمی شود بر آنها اعتماد نمود چه اینکه تأویل آیات قرآن ممنوع می باشد و کار هرکسی نبوده بلکه فقط خدا و کسانی که خدواند این علم را به آنان داده قدرت تأویل را دارند. قرآن کریم خود می فرماید: «... وَ ما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ إِلاَّ اللَّهُ[10]»؛ در حالى كه تفسير تاویل آنها را، جز خدا کسی دیگری نمی دانند.» و رسول خدا(ص) و اهل بیت آن حضرت با علمی که خداوند به آنان داده اند به تأویل آیات قرآن علم دارند.[11]
اما در رابطه با سخنان آیت الله حسن زاده آملی در باره ملا سلطان محمد چیزی نمی دانیم تا در باره آن اظهار نظر شود.
[1] . جزوه آموزشي نقد و بررسي تصوف، ص 30.
[2] . معاونت تبليغ و آموزشهاي کاربردي حوزه علميه قم، جزوه آموزشي نقد و بررسي تصوف، به نقل از نابغه علم و عرفان. ص 31.
[3] . همان و جذبي، سيد هبة الله، باب ولايت و راه هدايت، تهران، حقيقت، اول 1381، ص 135 به بعد.
[4] . رک: مدني، محمد، در خانقاه بيدخت چه مي گذرد؟ قم، بوستان کتاب، چهارم 1385، فصل دوم و سوّم.
[5] . همان، صفحه 172.
[6] . همان، ص 174 به بعد.
[7] . رک: علی حسن بیگی، گنابادیه عقاید و تاریخ، ص114-120، نشر سبط النبی، اول 1385ش.
[8] .امام خمینی، تفسیر سوره حمد، ص93-94، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ششم، 1381ش.
[9] . رک: آقابزرگ تهرانی، الذريعة، دار الأضواء - بيروت – لبنان. ج 3 - ص 181 – 182.
[10] . آل عمران/7
[11] .رک : علامه طباطبایی، تفسیر المیزان(ترجمه موسوی همدانی)، ،قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1374ش. ج3، ص43-44.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 25 تیر 01
- بازدید
- ۳۶۰
ملا سلطان محمد گنابادي ( سلطانعلي شاه ) چگونه شخصي بوده است و آيا قابل تاييد مي باشد يا خير ؟ لازم به ذکر ...
- نشان کردن
پرسش
ملا سلطان محمد گنابادي ( سلطانعلي شاه ) چگونه شخصي بوده است و آيا قابل تاييد مي باشد يا خير ؟ لازم به ذکر است که بزرگاني همچون امام خميني (ره) و آيت الله حسن زاده آملي از اين شخص نام برده اند و از کتاب تفسير ايشان به خوبي ياد کرده اند و حتي آيت الله حسن زاده ، وي را شخص بزرگواري دانسته است. آيا کتاب تفسير قرآن با نام (بيان السعاده في مقامات العباده) را که منتسب به ملا سلطان محمد گنابادي مي دانند ، مورد تاييد مي باشد ؟
پاسخ
ملا سلطان محمد گنابادي مشهور به سلطانعلي شاه، در سال 1251ق در بيدخت گناباد متولد شد، تحصيلات مقدماتي را در زادگاه خود گذراند و مدّتي نيز در مشهد به تحصيل علم پرداخت و پس از آن به نجف اشرف رفته و به گفته کيوان قزويني يک يا دو جلسه در درس شيخ مرتضي انصاري شرکت نموده و بعد درس شيخ را ترک کرده و سراغ چند نفر ديگر رفت امّا در اين موارد نيز دوام چنداني نياورد.[1] بعد از چند سال به ايران آمد و در مدرسه سپهسالار تهران ادّعاي بابيگري و بهائيگري کرد و آن گونه که سلطان حسين تابنده مي گويد: «زماني که ملا سلطان در مدرسه سيد نصير الدين تلمذ مي نمود به اتهام بابيگري از ترس مردم که قصد او را داشتند درب حجره را باز گذاشته و بدون اثاثيه به سبزوار فرار نمود.»[2]
پس از اينکه ملا محمد کاظم اصفهاني معروف به سعادت عليشاه به سبزوار رفت و مرحوم ملاّ هادي سبزواري او را تحويل نگرفت ملاّ سلطان شيفته او شد و به اصفهان رفته و رسماً صوفي گرديد.[3] و بعدها به بيدخت برگشته و پس از فوت سعادت عليشاه اصفهاني ادّعاي قطبيت نمود.
ايشان در ابتداي اقامت در گناباد هيچگاه دم از تصوف نمي زد امّا کم کم با حيله هاي مختلف دل هاي مردم را به خود جذب کرده و علَم تصوف را بر افراشت و عدهاي را در خانقاه بيدخت جمع کرده و با توسّل به خشونت اقدام به صوفي کردن مردم مسلمان منطقه و سرکوبي مخالفان خود نمود.[4] عدّهاي از مومنين و صالحان گناباد و بيدخت عقايد او را نوشته و به مرجع مقام عالم تشيع يعني آخوند ملا محمد کاظم خراساني در نجف اشرف ارائه دادند و حضرت آخوند(ره) فتوا به ارتداد او داد شخصي به نام حاج ابوتراب اعلام کرد هر کس فتواي مبارک حضرت آخوند خراساني را به مرحله اجرا در آورد به او جايزه ميدهد که اين حکم در سحرگاه 26 ربيع الاول 1327 هجري قمري توسط جوانان بيدخت اجراء گرديد. و جسد وي در چاه مستراح افتاد.[5] پس از او پسرش نور عليشاه ثاني جانشين او شد که با همدستي با حکومت وقت در منطقه گناباد کشتاري راه انداخت که هنوز هم شهرت دارد.[6]
در اینکه او موسس فرقه گنابادیه یکی از فرقه های صوفیه است تردیدی وجود ندارد.[7] و تصوف و اقطاب آنها از دیدگاه اهل بیت(ع) و مراجع تقلید مورد پذیرش نمیباشند .
اما اینکه امام خمینی(ره) از این شخص و تفسیر او نام برده دلیل بر این نمی شود که شخص او مورد تایید امام بوده است بلکه امام(ره) در درس تفسیر سوره حمد خواستهاند بیان کند که علمای شیعه و سنی با روشهای مختلف قرآن را تفسیر کردهاند. امام در این درسش فرموده است: «... در طول تاریخ اسلام چه از عامه(اهل سنت) و چه از خاصه(شیعه)در این باب کتابهای زیادی نوشته اند... لکن هر کدام روی تخصص و فنی که داشته است یک پردهای از پردههای قرآن کریم را تفسیر کرده است، آن هم به طور کامل معلوم نیست بوده باشد مثلا عرفایی که در طول این چندین قرن آمده اند و تفسیر کرده اند، نظیر محی الدین در بعضی از کتابهایش، عبدالرزاق کاشانی در تاویلات، ملا سلطانعلی در تفسیر، اینها که طریقه شان طریقه معارف بوده است، بعضی شان در آن فنی که داشته اند خوب نوشتهاند لکن قرآن عبارت از آن نیست که آنها نوشته اند».[8] از این سخنان امام خمینی(ره) نه تمجید شخص ملا سلطان محمد به دست میآید و نه تمجید تفسیر او؛ زیرا امام خمینی در صدد بیان روشهای تفسیر قرآن بوده که یکی از این روشها، روش عرفانی است و تفسیر بیان السعاده که منسوب به ملا سلطان میباشد نیز بر روش عرفانی انجام گرفته است.
اما بنا به گفته آقا بزرگ تهرانی در خصوص تفسیر بیان السعاده فی مقامات العباده که به نام تفسیر منیر، تفسیر قرآن شریف نیز معروف است لازم است گفته شود که دلیل متقنی وجود ندارد که این تفسیر را ملا سلطان محمد نوشته باشد؛ بلکه این تفسیر در سال 1314 با نفقه و هزینه یاران و اصحاب ملا سلطان محمد گنابادی به دلیل اینکه او خود در آخر کتاب نوشته است که « أنه فرغ من تأليفه سنة1311» باور داشتهاند که آنرا ملا سلطان نوشته است. لکن بنا بر نظر عالم بزرگ و معاصر سید حسین قزوینی حائری در این تفسیر مطالبی وجود دارد که کشف می کند این تفسیر از تفاسیر دیگر جمع آوری شده است. مثلا از رساله شیخ علی بن احمد المهائمی متولد سال 776 و از شرح فصوص محی الدین و شرح نصوص قونوی و ادله توحید و تفسیر به نام تبصیر الرحمن و تیسیر المنان گرفته شده است و به این دلایل نمی توان یقین کرد که این کتاب را ملا سلطان محمد نوشته باشد.[9]
به هر حال تفاسیر عرفانی به دلیل اینکه بیشتر بر تأویلات آیات قرآن مبتنی میباشند و در تفسیر آیات از ذوق و سلیقه عرفانی استفاده می شود، چندان نمی شود بر آنها اعتماد نمود چه اینکه تأویل آیات قرآن ممنوع می باشد و کار هرکسی نبوده بلکه فقط خدا و کسانی که خدواند این علم را به آنان داده قدرت تأویل را دارند. قرآن کریم خود می فرماید: «... وَ ما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ إِلاَّ اللَّهُ[10]»؛ در حالى كه تفسير تاویل آنها را، جز خدا کسی دیگری نمی دانند.» و رسول خدا(ص) و اهل بیت آن حضرت با علمی که خداوند به آنان داده اند به تأویل آیات قرآن علم دارند.[11]
اما در رابطه با سخنان آیت الله حسن زاده آملی در باره ملا سلطان محمد چیزی نمی دانیم تا در باره آن اظهار نظر شود.
[1] . جزوه آموزشي نقد و بررسي تصوف، ص 30.
[2] . معاونت تبليغ و آموزشهاي کاربردي حوزه علميه قم، جزوه آموزشي نقد و بررسي تصوف، به نقل از نابغه علم و عرفان. ص 31.
[3] . همان و جذبي، سيد هبة الله، باب ولايت و راه هدايت، تهران، حقيقت، اول 1381، ص 135 به بعد.
[4] . رک: مدني، محمد، در خانقاه بيدخت چه مي گذرد؟ قم، بوستان کتاب، چهارم 1385، فصل دوم و سوّم.
[5] . همان، صفحه 172.
[6] . همان، ص 174 به بعد.
[7] . رک: علی حسن بیگی، گنابادیه عقاید و تاریخ، ص114-120، نشر سبط النبی، اول 1385ش.
[8] .امام خمینی، تفسیر سوره حمد، ص93-94، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ششم، 1381ش.
[9] . رک: آقابزرگ تهرانی، الذريعة، دار الأضواء - بيروت – لبنان. ج 3 - ص 181 – 182.
[10] . آل عمران/7
[11] .رک : علامه طباطبایی، تفسیر المیزان(ترجمه موسوی همدانی)، ،قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1374ش. ج3، ص43-44.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 25 تیر 01
- بازدید
- ۳۶۰
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.