تاريخچه دراویش و شاخه¬هاي مختلف¬شان و نگاه اسلام در باره آنها چيست؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

تاريخچه دراویش و شاخه­هاي مختلف­شان و نگاه اسلام در باره آنها چيست؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

دروايش که همان صوفيه هستند بعد از قرن دوم هجري در ميان مسلمانان اهل سنت ظهور کرده و سپس در قرن نهم هجري در ميان شيعيان نفوذ نموده است. مکتب تصوف و فرقه­هاي صوفيه و دراويش که امروز در ميان برخي از جوامع اسلامي رايج است هر چند ممکن است، برخي از آموزه­هاي آن از دين اسلام گرفته شده­باشد، لکن اصل آن برخاسته از دين اسلام نمي­باشد. زيرا نه در قرآن کريم و نه در متون روايي معتبر هيچ پايگاه و ريشه­اي براي تصوف و فرقه­هاي آن وجود ندارد، لذا تصوف با آمدن اسلام در ميان مسلمين نيامده است. از ديدگاه تاريخي نيز اين نتيجه بدست مي­آيد که تا زمان حکومت عباسي­ها اثري از صوفيه و تصوف و فرقه­ها و اقطاب آن در ميان مسلمين به چشم نمي­خورد و همة محققين بر اين مطلب اتفاق نظر دارند.

کيوان سميعي[1]، دکتر قاسم غني[2]، ابن الجوزي[3]، ابن خلدون[4]، اسدالله خاوري[5] و ديگران همگي بر اين مطلب اتفاق نظر دارند که در زمان پيغمبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ کسي بنام متصوفه وجود نداشته و از زمان امام صادق ـ عليه السّلام ـ بعد از حکومت امويان در راستاي انشقاق مسلمين به فرقه­هاي گوناگون دسته مخصوصي بنام صوفيه و متصوفه پيدا شدند و در حدود سال 200 ق اين نام­ها شايع و معروف گشت.

در «نفحات الانس» آمده است که تا قرن دوم هجري از صوفي اسمي نبود و پس از ورود ملل مختلف، فرقه­هاي گوناگون خصوصاً صوفيه در بين مسلمين پديدار شد و جاحظ اولين کسي است که اين کلمه را در کتاب «البيان و التبيين» بکار برده و اولين کسي که اين نام بر او اطلاق شد ابوهاشم کوفي است.[6]

علامه طباطبائي در باره پيدايش تصوف چنين مي­فرمايد: تصوف مقارن با انتشار بحث فلسفي در زمان عباسيان ظهور نمود.[7] و براي آن ريشه­اي در عهد خلفاء در لباس زهد وجود داشته است. و سپس به شکل متصوفه در اوائل عهد بني عباس توسط ظهور مرداني از صوفيه مثل بايزيد، جنيد، شبلي و معروف کرخي و غير آنان پديدار شدند. اين قوم زماني که ادعاي کرامات کردند و مطالبي را که با ظواهر دين و حکم عقل متناقض بودند به زبان آوردند و ادعا مي­کردند که بر اين معاني صحيح فهم اهل ظاهر نمي­رسد، بر فقها و عامه مسلمين گران تمام شد و آنان را انکار نمودند و از آنها تبرئه جسته و مورد تکفيرشان قرار دادند و با حبس، شلاق، کشتن، دار آويختن و تبعيد نمودن از آنان دوري جستن. صوفيه در قرن ششم و هفتم به اوج خودشان رسيده و پس از آن به سوي انحطاط گرائيده و مردم از آنان اعراض نمودند.[8]

از آنچه که بيان گرديد و نيز با رجوع به ساير کتبي که به اين امر پرداخته اند بدست مي­آيد که تصوف ربطي به دين اسلام ندارد چون اگر ملازم با دين اسلام مي بود، بايد توسط شخص پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ و جانشينان معصومش تبيين مي­گرديد همانطوريکه خود اسلام و مفاهيم ديني و اوامر و نواهي تا جزئي ترين مسائل آن به وسيله آن حضرات ـ عليهم السّلام ـ بيان شده اند امّا از تصوف و مباني آن حتي به صورت کلي هم نام نبرده اند مگر در بعضي از روايات که در مقام نکوهش و مذمّت از آن نام برده شده است.[9]

ما در اينجا به ذکر يک روايت در رد دراويش و صوفيه بسنده مي­کنيم که به سند صحيح از «احمد بن محمد بزنطى» روايت شده است: مردى به امام صادق ـ عليه السلام ـ عرض کرد: در اين زمان قومى پيدا شده­اند که به آنها «صوفى» مى­گويند، درباره آنها چه مى­فرماييد؟ امام در پاسخ فرمود: «اِنهم اعداؤنا فمن مال اليهم فهو منهم و يحشر معهم و سيکون اقوام يدعون حبّنا ويميلون اليهم ويشبهون بهم ويلقبون انفسهم بلقبهم و يُأولون اقوالهم، ألا فمن مال اليهم فليس منا و انا منه براء و من انکرهم و ردّ عليهم کان کمن جاهد الکفار بين يدى رسول الله؛ آنها (صوفى ها) دشمنان ما هستند، پس هر کس به آنان ميل کند از آنان است و با آنان محشور خواهد شد. به زودى کسانى پيدا مى­شوند که ادعاى محبت ما را مى کنند و به ايشان نيز تمايل نشان مى­دهند و خود را به ايشان تشبيه نموده و لقب آنان را بر خود مى­گذارند و گفتارشان را تأويل مى­کنند. بدان که هر کس به ايشان تمايل نشان دهد از ما نيست و ما از او بيزاريم و هر کس آنان را رد و انکار کند، مانند کسى است که در حضور پيامبر اکرم با کفار جهاد کرده است».[10]

امّا به رغم اين واقعيت همة فرقه هاي صوفيه، مسلک تصوف را به اسلام و پيشوايان دين نسبت مي­دهند و هر کدام سلسله اقطاب شان را از راه هاي مختلف به ائمه معصومين ـ عليهم السّلام ـ و در نهايت به پيامبر معظم اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ مي­رسانند و اصرار دارند که اين پندارهاي آنان را مردم بپذيرند.

دراويش و صوفيه در طول تاريخ خود، داراي فرقه­ها و شاخه­هاي متعددي بوده است که بيشتر آنها منقرض شده و فقط اسم آنها باقي مانده اند. اسامي اکثر اين فرقه­ها برگرفته از نام يکي از اقطاب صوفيه مي­باشد. اما در عصر حاضر مهمترين فرقه­هاي زنده صوفيه و دراويش به طور کلي به دو گروه شيعه و سني تقسيم مي­شوند که در زير به طور خلاصه به معرفي آنها پرداخته مي­شود:

فرقه­هاي شيعي مذهب صوفيه

1. نعمت اللهيه که منسوب به شاه نعمت الله ولي ماهاني کرماني مي­باشند، مشايخ سلسله او، تا حضرت علي ـ عليه السلام ـ همگي سني مذهب و از دشمنان اهل بيت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بوده اند از فرقه نعمت اللهي بيش از پانزده فرقه جدا شده ولي اکثر آنان به مرور زمان منقرض شده­اند و تنها چند فرقه باقي مانده است:

الف) گناباديه: سلطان محمد گنابادي ملقب به سلطان علي شاه (مقتول 1327ق) با استناد به دستخط محمد کاظم اصفهاني (که فردي کاملا بي­سواد بود و با 20 واسطه سلسله خود را به شاه نعمت الله مي رسانيد) ادعاي جانشيني او را کرد. آخوند ملا محمد کاظم خراساني حکم به ارتداد او داد و در سحرگاه 26 ربيع الاول 1327 توسط عده اي از اهالي روستاي بيدخت به قتل رسيد. بعد از او فرزندش نور علي شاه به قطبيت فرقه منصوب شد. طرفداران اين فرقه به دراويش گنابادي مشهورند و رئيس فعلي آنها دکتر نور علي تابنده گنابادي مي باشد که مدتي در فرانسه به تحصيل پرداخته و هم اکنون در تهران به فعاليت مشغول است. البته لازم به ذکر است که مسئله قطبيت و رياست فرقه در اين خاندان به شکل موروثي درآمده و در ميان افراد آنها رقابت شديدي براي رسيدن به رياست فرقه وجود داشته است.

اکثر هواداران اين فرقه در مناطق خراسان و خصوصاً گناباد، تهران، همدان، کرمانشاه، اراک، اصفهان و شيراز ساکن مي­باشند.

ب) مونس عليشاهيه: بعد از مرگ حاج ميرزا عبدالحسين ذوالرياستين ملقب به مونس علي شاه فرزند وفاعلي شاه در سال 1373 هـ ق جنجالي عظيم در بين شاگردان وي اتفاق افتاد و هر کدام از مدعيان طالب قطبيت و رياست بر فرقه نعمت اللهيه مونس عليشاهي شدند که از ميان آنها دکتر جواد نوربخش کرماني از ديگر مدعيان پيشي گرفت وي که در خارج از کشور در آمريکا به سر مي برد همانجا از دنيا رفت و پرونده فساد اخلاقي او در دستگاه قضائي در جريان بود.

از فرقه نعمه اللهي انشعابات ديگري نيز جدا شده اند نظير صفي علي شاهي و کوثر علي شاهي و... که با توجه به طرفداران اندک آنها و يا انقراضشان نيازي به ذکر مفصل آنها نيست.

2. نور بخشيه: طرفداران سيد محمد قهستاني ملقب به نور بخش که خواجه اسحاق ختلاني او را به جانشيني خود برگزيد و بيشتر ساکن هند و پاکستان و کردستان مي باشند. اين فرقه از شعبه هاي فرقه کبرويه همدانيه است که در برابر ذهبيه اغتشاشيه که شعبه ديگري کبرويه همدانيه است قرار دارد.

3. ذهبيه اغتشاشيه: فرقه ذهبيه توسط سيد عبدالله برزش آبادي (متولد 890ق) با انشعاب از فرقه کبرويه همدانيه تاسيس گرديده.[11] سي و نهمين قطب اين فرقه دکتر عبدالحميد گنجويان بعد از پيروزي انقلاب اسلامي ايران به انگلستان متواري گرديده و شهر «ساوت همپتن» را در اين کشور به عنوان مرکزيت اين طريقه برگزيده است. اين قطب ذهبيه بعد از چند سال مرگ مغزي چندي پيش همانجا از دنيا رفته و ظاهرا دکتر حسين عصاريان که ساکن دزفول مي­باشد جانشين او گرديده است. اين فرقه در شهر­هاي تهران، شيراز، دزفول، رشت، مشهد و اصفهان داراي خانقاه مي­باشد.

4. اشراقيه گمناميه مهدويه: فرقه مهدويه اشراقيه گمناميه شاخه­اي از فرقه ذهبيه است که از فرقه­هاي تازه تأسيس صوفيه به شمار مي­آيد. اين فرقه که در واقع موسس آن يکي از صوفيان ذهبي به نام سيد محمد (کريم زاده) محسني است خيلي کوچک و کم جمعيت است و مرکزيت آن، شهر دزفول مي­باشد. سران فرقه مهدويه اشراقيه تأسيس فرقه خودشان را به سيد علي مبدأ نسبت مي­دهند و سيد علي مبدأ آدم خيلي فحاش بوده که در دزفول به سيد کفري معروف مي­باشد.

البته خود سيد کفري جزو هيچ فرقه اي نبوده است و بارها انتصاب خود را به عنوان فرقه داري تکذيب کرده است. ولي بعد از مرگش در سال 1356 ش. عده اي که او را ديده بودند مانند همين سيد محمد محسني و محمد تولايي مشهدي و هدايت الله منشي زادگان و سيد نورالدين عادل، مدعي جانشيني وي شدند.

فرقه مهدويه گمناميه مانند ساير فرقه هاي صوفيه داراي انحرافات اعتقادي و رسم و رسومات غير مشروع در دين مبين اسلام مي­باشد از اين فرقه آثاري منتشر نشده است. فقط يک سايت ناقص را که چيزي در آن درج نشده راه اندازي کرده اند. در اين سايت مطلب کوتاهي از رساله منشي زادگان درويش و صوفي اين فرقه مبني بر حقانيت و تمجيد فرقه مهدويه گمناميه ملامتيه ذکر شده که کاملا ادعاي محض مي­باشد و خواندن آن باعث تعجب و خنده مي­گردد.

5: اويسيه شاه مقصوديه: يکي از اين سلسله ها، سلسله اويسي شاه مقصودي است که مي­پندارند سلسله اقطاب آنان از طريق جناب سلمان فارسي و اويس قرني به حضرت اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ و بعد به پيامبر اسلام متصل مي­شود. و بر اساس همين گمان، اويس قرني اولين قطب اين سلسله قرار داده شده است و سلمان فارسي قطب دوم اين سلسله به شمار آمده و همينطور اين اقطاب ادامه پيدا مي­کند تا عصر حاضر که قطب چهل و دومين آنان، صلاح الدين علي نادر شاه عنقا مي­رسد که در آمريکا اقامت دارد.

چهار قطب اخير اين سلسله پدر و فرزنداني هستند که مقام قطبيت را يکي از ديگري به ارث برده اند. جلال الدين علي مير ابوالفضل عنقا، سي و نهمين قطب اين سلسله مي باشد که بعد از وفات او پسرش مير قطب الدين محمد عنقا که در سال 1266 شمسي در شهر تهران متولد گرديد و در سن 75 سالگي در سال 1341 شمسي وفات نموده، چهلمين قطب اين سلسله مي­باشد. بعد از مير قطب الدين عنقا پسرش شاه مقصود صادق عنقا که در 31 شهريور سال 1341 رسماً عنوان قطب سلسله اويسيه از طرف پدرش به او اعطا مي­گردد، رهبري اين سلسله را به عهده مي­گيرد. شاه مقصود در سال 1297 شمسي در تهران متولد گرديده و در سال 1359 شمسي در آمريکا از دنيا رفته است.

صلاح الدين علي نادرشاه چهل دومين قطب اين سلسله در سال 1324ش در تهران متولد گرديده است. او در سال 1349ش با انجام يک مجلس صوفيانه از طرف پدرش رسما به عنوان قطب معرفي مي­گردد و پدرش خرقه خود را به او تقويض نموده و او اين خرقه فقر را از دست پدر گرفته و در زمان حيات پدرش رهبري سلسله شاه مقصوديه را به عهده مي­گيرد.[12] خانقاه و کتابخانه شاه مقصودي در کرج که معروف به صوفي آباد مي­باشد به همّت اين پير شاه مقصوديه ايجاد و سازماندهي شده است.

صلاح الدين با همراهي پدرش در سال 1979 ميلادي (به احتمال قوي بعد از پيروزي انقلاب اسلامي ايران) خاک ايران را ترک گفته و به سوي آمريکا رهسپار مي­شود.[13]

6. خاکساريه: فرقه خاکساريه به درويشي به نام سيد جلال الدين حيدر منسوب است فقراي اين طايفه بيشتر سائل و طالب هستند و به مناقب خواني روزگار به سر مي برند، خاکساريه در تهران، خراسان، فارس، همدان، لرستان و کرمانشاه پراکنده اند.[14] آداب و رسوم اين فرقه از جلاليه هاي هندوستان نشأت گرفته و داراي چهار گروه (خانواده) است.

الف) خاکسار جلالي غلام عليشاهي؛ ب) سلسله معصوم عليشاه؛ ج) سلسله نوراني؛ د) سلسله عجم.

از بين گروه هاي فوق فقط خاکسار جلالي غلام عليشاهي در ايران و در مناطق ياد شده پيرواني دارد. پس از مرگ بهار عليشاه رئيس خاکساري غلامعليشاهي که جانشيني براي خود تعيين نکرده بود ميان مريدان وي اختلاف شديدي افتاد (بيش از 40 نفر ادعاي رياست داشتند) اما در اين جمع حاج مطهر علي شاه به اعتبار فرمان جانشيني که به خط مستور علي کرماني و امضاء بهار عليشاه بود بر ديگر رقيبان چيرگي يافت پس از غلبه حاج مطهر بر همه رقيبان ناگهان شخصي به نام مير طاهر که متصدي خانقاه خاکسار در کوفه بود با هماهنگي استخبارات عراق به ايران آمده و در کرمانشاه بساط رياست گسترانيد، پس از مرگ حاج مطهر نيز از آنجا که جانشيني براي خود تعيين نکرده بود ميان پيروان او نزاع در گرفت و افراد ذيل الذکر ادعاي قطبيت کردند:

رحمت عليشاه در خراسان و ناصر عليشاه در تهران که هر دو از حاج مطهر اجازه ارشاد داشتند (و نه قطبيت) سيد حسن ميرافضل در اهواز سيد غفار مير باغي در دزفول، امير عزيزي مست عليشاه در کرج و... اما کارگردانان خانقاه خاکساريه شخصي به نام ميرمصباح را که گفته مي­شد فرزند خوانده حاج مطهر است به رياست رساندند!

پس از مير طاهر نيز شخصي به نام کلک عليشاه و نيز فرزندان مير طاهر ادعاي رياست داشتند که به مطلوب خود رسيدند و هر کدام طرفداران اندکي جمع کردند.

قدر مسلم اين است که پس از فوت احسان عليشاه که در ميان اجازه داران بهار عليشاه بعنوان ريش سفيد داراي موقعيتي بود و نيز مرگ ميرطاهر، فرقه خاکسار سحلقه نشيني که بتواند همه افراد را بپذيرد ندارد و همه مدعيان قطبيت و عاشقان حکومت همه و همه خود سرانه خيال مي کنند و به جائي بند نيستند.[15]

اصل و ريشه آنها چندان از نظر تاريخي مشخص نيست و از ميان فرقه­هاي چهارگانه آنان فقط سلسله غلامعلي شاهي در ايران فعاليت مي­کنند و در تهران، کرج، بروجرد، اراک و دزفول و برخي نقاط ديگر پراکنده­اند و هم اکنون عده بسيار زيادي ادعاي قطبيت بر اين فرقه را دارند.

فرقه­هاي درويشي سني مذهب

1. فرقه قادريه: فرقه قادريه که يکي از فرقه­هاي صوفية اهل سنت مي­باشد. توسط محي الدين شيخ عبدالقادر گيلاني تأسيس گرديده است. تولد وي در سال 470 يا 471 ق در قريه «بشتير» يک از توابع گيلان اتفاق افتاده و بعد در سن هجده سالگي به بغداد رفته و در سال 561 ق در همانجا دارفاني را وداع گفته و در مدرسه­اي که مشغول تعليم و ارشاد بوده است دفن گرديده است.[16]

اين فرقه سلسله خود را از طريق معروف کرخي به امام رضا ـ عليه السّلام ـ چسبانده است که براين اساس اولين قطب آنان معروف کرخي و چهلمين قطب شان ابوالخير عبدالله فاروقي است و خود عبدالقادر گيلاني هجدهمين قطب مي­باشد که خرقه شيخيت را از دست ابوسعيد مخزومي پوشيده است[17] اين فرقه در عراق، مراکش اندلس، افغانستان، پاکستان، هند و آسياي مرکزي داراي پيرو مي­باشد و عبدالقادر گيلاني در ميان پيروان خود به «غوث الاعظم دستگير» معروف است. خود او حنفي مذهب بوده اما در مقام فتوي از مذاهب شافعي و حنبلي نيز استفاده مي­کرده است[18]. در افغانستان پير و مرشد اين طريقه سيد احمد گيلاني معروف به «افندي جان آغا» است که از خلف شيخ عبدالقادر گيلاني به شمار مي­آيد.[19]

2. کسنزانيه: کسنزانيه يکي از شعبه هاي فرقه قادريه است که پيروان آن در عراق بيشتر در مناطق کردنشين متمرکز هستند و قطب آن شخصي بنام شيخ محمد کسنزاني حسيني است[20]. اين فرقه در کردستان ايران توسط «ميرزا آغه غوثي» که در سال 1370ق در سنندج متولد گرديده رهبري مي­شود. وي مريد شيخ عبدالکريم کسنزاني بوده و حکم خليفه گري را از او گرفته است.[21]

3. فرقة نقشبنديه: اين فرقه درويشي توسط خواجه بهاء الدين محمد بن محمد بخاري در قرن هشتم هجري قمري تأسيس گرديده است. او در سال 718[22] يا 728 ق در بخارا متولد گرديده و در سال 791 ق وفات يافته است.[23]

در مورد اسم نقشبند و وجه تسميه نقشبنديه چند وجه ذکر شده است:

1. نقشبند در بخارا اسم قريه­اي است که شيخ بهاء الدين منسوب به آن شده است.

2. بعضي­ها مي گويند که ذکر خداوند متعال در اثر گفتن زياد در قلب او نقش بسته بود به اين دليل به او نقشبندي گفته اند.

3. برخي گفته اند که او مانند پدرش بافندة پارچه اي بنام کيمخا [کيمخاف] بوده و بر اين پارچه­ها نقش­هاي گل مي­زده است بدين سبب به شاه نقشبند معروف گشته و به نقشبندي ملقب گرديده است.[24]

فرقه نقشبنديه از طريق سلمان فارسي و بعد از آن از طريق ابوبکر خليفه اول، سلسله و شجره نامه اقطاب شان را به پيامبر خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ رسانده است.

آنان در ميان سلسله شان امام صادق ـ عليه السّلام ـ را به عنوان قطب پنجم قرار داده و معتقدند، بعد از آن حضرت، خرقه درويشي به بايزيد بسطامي منتقل شده و از او به قطب هاي بعدي انتقال پيدا کرده است.[25] عجيب اين است که اسم خود بهاء الدين نقشبند با اينکه شاگرد خواجه عبدالخالق عجدواني قطب دهم اين فرقه بوده است،[26] در ميان سلسله اقطاب ديده نمي­شود.

اين فرقه در مناطق مختلف مانند ايالت هانسوي چين، ترکيه، آسياي ميانه، هند، افغانستان و ايران داراي پيرو مي باشد که معمولاً پيروان آن منسوب به اهل سنت هستند و در ميان شيعيان پيروان اندک دارد.[27]

4. فرقه چشتيه: موسس اين فرقه خواجه معين الدين حسن سکجزي چشتي فرزند غياث الدين حسن مي باشد که درسال 537 ق. در سکجز سيستان متولد شده و در سال 632 ق. در هند وفات نموده و در منطقه اجمير اين کشور به خاک سپرده شده است. وجه تسميه آن به چشتيه اين است که سلسله طريقت او به ابو اسحق شامي چشتي مي­رسد. و چشت منطقه­اي است که در هرات افغانستان قرار دارد. اين فرقه سلسله اقطاب خود را از طريق حسن بصري به حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي رساند. از خصوصيات اين فرقه اين است که سماع و موسيقي در اين فرقه بسيار اعتبار دارد و از رسومات اساسي آن به شمار مي­آيد.[28]

5. فرقه سهرورديه: موسس اين فرقه شيخ بهاءالدين سهروردي فرزند شيخ محمد عمر است. سهروردي در سال 538ق. در سهرورد زنجان به دنيا آمده و در سال 622ق. در بغداد از دنيا رفته و همانجا به خاک سپرده شده است. اسم او به صوابديد شيخ عبدالقادر گيلاني به شهاب الدين عمر تبديل شده است. برخي به اين باور اند که موسس اين طريقه شيخ عبدالقادر سهروردي مي باشد که معروف به شيخ ابو نجيب سهروردي است.

پيروان اين طريقه به اين باور اند که سلسله سند اقطاب آن از طريق معروف کرخي داود طايي و حبيب عجمي و حسن بصري و امام حسن (ع) به امام علي (ع) و سپس به پيامبر اسلام (ص) مي­رسد.[29]

6. فرقه رفاعيه: اين فرقه در برخي کشورهاي بالکان از جمله آلباني و کوزوو ديده مي­شود. ، طريقت رفاعيه يا احمديه به دست پير سيداحمد رفاعي (۵۷۸ـ۵۱۲ق) در شهرستان لاديق ايالت آماسيه در آناتولي ترکيه تاسيس شد. پير سيداحمد رفاعي، در اين شهر خانقاهي داشته است. به نقل از برخي منابع، اين شخص با ابن عربي ملاقات داشته و مريد او شده بوده است.

مردم مناطق بالکان پيش از آن، مذهبي آميخته از مزداپرستي و مسيحيت داشتند که آن را بوگوميلي مي­خواندند؛ و اين باعث شد که ايشان به دست دراويش سياح، که ساختار توحيد در اسلام را برايشان بيان مي­کردند، به آساني اسلام بياورند. پس از فتح اسکوب (اسکوپيه) در ۷۹۵، و بوسني در ۸۶۴، به دست عثماني­ها، و در نتيجه، تکميل حاکميت ايشان در منطقه، حاکمان عثماني براي مسلمان کردن مردم مناطق جديد از درويشان بهره مي بردند. با تثبيت حاکميت عثماني­ها در سرزمينهاي بالکان، به مرور طريقه­هاي ترک از قبيل خلوتيه، بکتاشيه و نقشبنديه و سپس طريقه هايي مانند قادريه، رفاعيه در آنجا شروع به گسترش کردند. در اين بين، خوي ملايم مردمان نواحي بالکان به گسترش اسلام در آن مناطق به وسيله طريقه ها کمک کرد.[30]

7. فرقه خلوتيه: اين فرقه توسط عمر خلوتى در گذشته در سال 800ق / 1397م، در تبريز، بنيان نهاد. دومين رهبر اين فرقه، يحيى شيروانى، کار گسترش اين فرقه را در آناتولى ادامه داد. بعد از وفات شيروانى در سال 869ق / 1464م، در باکو، شاخه هاى فرعى اين فرقه از قبيل گلشنيه و دميرداشيه، در کشور مصر گسترش يافت و از آن به بعد تاکنون در آنجا پابرجا مانده است. اين فرقه رشد قابل توجهى را در قرن سيزدهم هجرى / نوزدهم ميلادى، به ويژه، در نتيجه تعاليم کمال الدين البکرى، مؤسس شاخه «بکريه» خلوتيه، کسب کرد. علاوه بر اين، در قرن دوازدهم هجرى / هجدهم ميلادى، ديگر شاخه­هاى فرقه خلوتيه؛ نظير کماليه، در ديگر مناطق مشرق عربى، مانند فلسطين گسترش يافت. فرقه سمانيه خلوتيه از يک سو در آفريقاى سياه، و از سوى ديگر، از طريق مکه، در جنوب شرق آسيا گسترش يافت. سوريه نيز يکى از مهمترين عرصه هاى فعاليت خلوتيه بود و تا زمانهاى اخير، شاخه­هاى همين فرقه؛ از قبيل جماليه و بخشيه، در اين منطقه، فعال بودند. پيروان فرقه خلوتيه خود را وارث تعاليم جنيد مى­دانند و فرقه خود را به حسن بصري نسبت مي­دهد. و معمولا از ديدگاههاى ابن عربى به ويژه در خصوص آموزه وحدت وجود، حمايت و پيروى کرده اند.

يکى از مهمترين فرقه­هاى صوفى در ترکيه امروز که از فرقه خلوتيه ـ به ترکى حلوتيه ـ انشعاب يافته است، فرقه خلوتيه جراحيه است که در سال­هاى اخير، در غرب نيز گسترش يافته است. بنيان گذار فرقه، خلوتيه جراحيه، پير نورالدين جراحى، در سال 1089ق / 1679م، زاده شد. تبار وى از طريق پدرش، سيد عبدالله بن محمد حسام الدين به امام حسين [عليه السلام ] و از طريق مادرش به عبيد بن جراح مى­رسيد؛ عبيد يکى از ده صحابه­اى است که بنا به سنت، پيامبر اکرم (ص)، در اين جهان، به بهشتى بودنشان بشارت داد.[31]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1. تاريخ سلسله هاي نعمت اللهيه در ايران.

2. تاريخ تصوف در کردستان.

3. طرايق الحقايق.

4. ذهبیه عرفان یا تصوف؛ حمیدالله رفیعی

 


[1]. سميعي، کيوان، مقدمه مفاتيح الاعجاز، تهران، انتشارات سعيدي، چاپ پنجم، 1371ش، ص 70 و 71.

[2]. قاسم غني، تاريخ تصوف در اسلام، تهران، زوار، چاپ هشتم1380ش، ج2، ص 45 و 50.

[3]. ابن الجوزي عبدالرحمن، تلبيس ابليس، بي جا و بي تا، ص199.

[4]. ابن خلدون، تاريخ ابن خلدون، بيروت، دار احياء التراث العربي، چاپ چهارم، بي تا، ج1، ص467.

[5]. خاوري، سيد اسدالله، ذهبيه تصوف علمي، آثار ادبي، تهران، دانشگاه تهران، چاپ دوم، 1383ش، ص12.

[6]. جامي، ملا عبدالرحمن، نفحات الانس، کتابفروشي محمودي، بي تا، ص15.

[7]. طباطبائي، سيد محمد حسين، الميزان، قم، دفتر نشر اسلامي، بي تا، ج1، ص25.

[8]. همان، ج5، ص281 و 282.

[9]. اين روايات در رساله اثنا عشريه شيخ و عاملي جمع آوري شده است.

[10]. الاثنى عشريه، ص32؛ سفينة البحار، ج2، ص57؛ حديقه الشيعه، ص562 و 563؛ شرح نهج البلاغه خوئى، ج6، ص304.

[11]. مدرسي چهاردهي، نورالدين، سيري در تصوف، تهران، اشراقي، چاپ دوم، 1361ش، ص273.

[12]. سايت: WWW.mtoshahmaghsoudi.org/old_mto_languages/fa/book.html به نقل از: محمد تا محمد، نوشته طلعت خانم مادر پير.

[13]. همان سايت.

[14]. ارزش ميراث صوفيه، ص262.

[15]. ر.ک: زرين کوب، عبدالحسين، جستجو در تصوف ايران، تهران، امير کبير، چاپ هفتم، 1385ش، ص379 ـ 359.

[16]. روند مياخيل، پوهنوال محمد عمر، شجره ها و اماکن قبايل پشتون ها، کابل، ميوند، 1383ش، ص156.

http://www.farhangsara.com/ferfaniran-gilani/htm

[17]. همان ص158 و همان سايت.

[18]. شجره ها و اماکن قبايل پشتون ها، ص156.

[19]. همان ص158.

[20]. http://www.balagh.com/mosoa/tarbiah/qgoq5pz/htm.

[21]. http://beethovenmc.com/htmls/frstit/htm.

[22]. شجره ها و اماکن قبايل پشتون، همان، ص153.

[23]. حقيقت، عبدالرفيع، عارفان بزرگ ايراني، تهران، کومش، 1383ش، ص619.

[24]. شجره ها و اماکن قبايل پشتون، ص153 و 154.

[25]. همان، ص154.

[26]. عارفان بزرگ ايران، ص617.

[27]. همان.

[28]. شجره ها و اماکن قبايل پشتون، همان، ص158ـ160.

[29]. همان، ص162.

[30]. سايت ويکي پديا.

[31]. سايت حوزه نت.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
24 تیر 01
بازدید
۷۳۶
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.