چه تفاوتي ميان عرفان ايراني و عرفان هندي وجود دارد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

چه تفاوتي ميان عرفان ايراني و عرفان هندي وجود دارد؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

قبل از پرداختن به بحث بايستي چند نكته مقدمتا ذكر شود

اولا : ميان عرفان ايراني كه برخواسته از آيين ميترا و مهراست با عرفان اسلامي كه بر خواسته از بطن اسلام است و جزء آموزه­هايي ديني است و سرچشمه الهي دارد باید فرق گذاشت.

ثانيا : سه عرفان بوديسم ، هندوئيسم و ايراني (قبل از اسلام) شناخته شود .

- عرفان بوديسم: نهايت سير در عرفان بوديسم رهايي از رنج زنجيره­اي دارما و رسيدن به نيرواناست. فنا در آن يعني رسيدن به نيروانا و رهايي از وجود و زندگي و نابودي است و سعادت انسان در پوچي و نابودي و فنای محض در عدم است و به طور خلاصه ساقط شدن از هستي، از اين رو بعضي سالكان بوديسم دست به خود كشي ميزنند.[1]

- عرفان هندوئيسم: عرفان هندوئيسم انسان گرايي الهي است، همين ملاحظه به جنبه الهي براي غايت سير ، نه تنها غايت اين عرفان را مثل بوديسم از حصار طبيعت و نيروي پنهان آن فراتر مي­آورد، بلكه در عالم روشن وحدت و سرچشمه هستي و حقيقت، عرصه­اي را مي­گشايد كه به وسعت عظمت نفس انسان است.

مشكل اين عرفان اتمام سير در نفس است، يعني وقتي سالك به فنا در حقيقت نفس رسيد و همه حقايق را در آتمن – برهمن كشف كرد ، مجالي براي بالا رفتن از اين مقام ندارد بخلاف عرفان اسلامي كه حقيقت الهي غير از انسان است و همواره او مي­تواند به سير معنوي خود حتي بعد از مرگ ادامه دهد و هيچ گاه اين معرفت يابي تمام نمي­شود .[2]

- عرفان ايراني: از تاريخچه عرفان در ايران اطلاع دقيق در دست نيست و این تاریخچه­ها بسيار متناقض اند.  نظريه­ها در  اين وادي و قطعيت گفتار در باب اين موضوع بسيار بعيد به نظر مي­رسد.

به گفته بسياري از عرفان شناسان، تاريخچه عرفان ايراني به ساليان بسيار پيش از ظهور دين اسلام باز مي گردد به دوران مهر پرستي كه در اين ميان شكل امروزي عرفان، در دسترس عام از لحاظ زباني دستخوش تغييراتي شده است .اين تغييرات گاه بسيار عميق و گاه سطحي بوده كه باعث پوشيده ماندن اين مسئله شده است.

آما آنچه در مورد عرفان ايراني مي­توان گفت اين است كه از آنجا كه ايرانيان باستان «مهر» يا «ميترا» را خداي نور و راستي، مهرپرستي، دين رستگاري و اميد به نجات مي­دانند، قائلند كه در اين آيين، به خوشبختي دين و دنيا و زندگي جاويدان پس از مرگ بشارت داده شده است.

اساس اين کيش «اصالت نور» مي­باشد و همين امر، يعني تجلي نور كه در «کيش مهر» پايگاهي محکم دارد كه در اين عرفان سالك به همان نور و حقيقت متصل مي­گردد كه اين ديدگاه منطبق با ديدگاه ميترائيسم است كه همانطور كه در آن انسان به اين مقام مي­رسد ديگر سعودش متوقف مي­گردد. در عرفان ايراني نيز وقتي انسان به نور محض رسيد به كمال نهايي رسيده و ديگر سيري نخواهد داشت.[3]

با توجه به مطلب عنوان شده به دست مي­آيد كه غايت عرفانهاي بشري مشترك است كه در عرفان بودیسم غايت نابودي و عدم وجود است و در عرفان هندی و ايراني رسيدن به آتمن و نور محض. اما در عرفان ايراني اسلامي همواره او مي­تواند به سير معنوي خود حتي بعد از مرگ ادامه دهد و هيچ گاه اين معرفت يابي تمام نمي­شود.

نا گفته نماند که عرفان رایج بعد از گسترش اسلام در ایران در قالب گروه­های صوفیه، عرفان اسلامی خالص نمی­باشد بلکه مخلوط از عرفانهای آیین­های متعدد است که به وسیله بزرگان  تصوف مانند بایزید بسطامی ، شقیق بلخی، منصور حلاج و امثال آنان پایه گذاری شده است. و هیچ ربطی به آموزه­های قرآن و مکتب اهل بیت (ع) ندارد. و فرقه­های صوفیه­ای که در ایران به جود آمده، امروز به نام عرفان ایران یا تصوف ایرانی نامیده می­شود.

در اینجا ما عرفان هندی را با عرفان ایرانی(تصوف خراسان) مورد مقایسه قرار می­دهیم:

مقدمتا بایستی عنوان داشت که تصوف خراسان که عرفان ایرانی نامیده می­شود و در مقابل عرفان عراق عرض اندام نمود، از بلخ برخاسته که  قبل از اسلام مرکز آیین­های بودیسم و زرتشتی بوده است و لذا عرفان ایرانی متأثر از عرفانهای بودیسم و زردشتی و نیز هندی می­باشد و چون این عرفان در میان مسلمانان به وجود آمده، از آموزه­های دین اسلام نیز متأثر است.

در اصول اساسی و کیفیت سیر و سلوک  چندان تفاوتی بین عرفان هندی و ایرانی و سایر عرفانها وجود ندارد منتهی بعد از اینکه آموزه­های مکتب ابن عربی وارد تصوف شد تا حدودی در برخی فرقه­های صوفیه تحولی ایجاد کرده و به آن تغییر جهت داده و رنگ دیگری به آن داده است مانند برخی فرقه­های شیعی مذهب]. اما در نواحی پاکستان و هندوستان تصوف ایرانی به همان حالت اصلی خود باقی مانده­اند و طریقه­های مهم تصوف ایرانی امروز در آسیای مرکزی و افغانستان و هند که همان طریقه های اصیل و باستانی ایران است عبارت اند از طریقه های سهروردیه و نقشبندیه و کبرویه و چشتیه و طریقه مجددیه و طریقه جویباریه که در کشورهای هند و افغانستان و پاکستان و آسیای مرکزی فعال هستند.[4]

 دلیل اینکه بین مکاتب عرفانی اشتراکاتی وجود دارد اینست که مکاتب عرفانی همگی بر این مقوله متحد اند که عرفان یک نوع سیر و سلوک باطنی است که از درون انسان ناشی می شود و ربطی به دین و شریعت ندارد. علامه طباطبایی در این رابطه می فرماید:« مسئله ریاضت نفس و معرفت و اشتغال به آن امری نیست که مسلمانان آن را درقالب تصوّف و عرفان اختراع کرده باشند، بلکه این عمل در بین امم گذشته مثل بودائیان، هندیان، نصاری و... به خاطر آثار عجیب و غریبی که برآن مترتب می گردند مرسوم بوده است و امروز در میان ملت ها با عقاید و ادیان مختلف نیز رایج است.» و در جای دیگر می فرماید:«دین هر دینی می خواهد باشد به تصوف و عرفان ربطی ندارد. دین یک چیز است و تصوف و عرفان چیزدیگر است».[5] 

و روی همین وحدت مشرب بین عرفان هندی و ایرانی است که یکی از مشایخ بزرگ صوفیه قرن یازدهم میر ابوالقاسم فندرسکی یکی از معروف ترین کتاب ­های ریاضت هندوان را که آداب پرورش جوکیان یا یوگی های هند باشد و «یوگه بشسته» نام دارد به عنوان «جوک باشست» به زبان فارسی ترجمه و شرح کرده است. به همین جهت هم هست که اصول تصوف ایران از روزی که پدیدار شده همواره در هندوستان فوق العاده پسندیده بوده است و بسیاری از طرق تصوف ایران مانند طریقه چشتی و قادری و نقشبندی و سهروردی هنوز در زمان حاضر نه تنها در میان مسلمانان هندوستان و پاکستان کاملا زنده­اند، بلکه در میان هندوان و مخصوصا بودائیان رواج بسیار دارند و در آن سرزمین لازمه تصوف این نیست که حتما گروندة به آن مسلمان باشد.[6]

 تفاوتی که بین عرفان ایرانی و هندی می­تواند وجود داشته باشد در یک سلسله آداب و اذکار اسلامی و نیز تشکیلات فرقه­ای می­باشد. فرقه­های صوفیه که در سرزمین ایران به نام­های مختلف فعالیت دارند، همگی از سلسله اقطاب برخوردار اند و آن را تا امامان معصوم و سپس به پیامبر اسلام و یا ز طریق دیگر به پیامبر اسلام (ص) می­رسانند و مدعی­اند که طریقت سلوک و معنویت از طریق باطن از پیامبر اسلام به این اقطاب منتقل شده است و همین طور با انتقال باطنی در سلسله اقطاب جاری گردیده است. اما در عرفان هندی این گونه سلسله و قطب سازی وجود ندارد.

تفاوت دیگری که می­توان بین این دو عرفان مورد اشاره قرار داد رسم خرقه پوشی در عرفان ایرانی می­باشد که از طرف مرشد به جانشین او صورت می­گیرد و در عرفان هندی این رسم وجود ندارد.

البته تفاوتهای جزئی بین این دو عرفان چندان قابل توجه نمی­باشد بلکه اشتراکات بین آنها بیشتر خود را نشان می­دهند.  مثلا ریاضت ، سماع و موسیقی ، رقص و پایکوبی و عشق ورزی و امثال اینها در هر دو عرفان از ارکان سیر و سلوک به شمار می­آیند.

 


[1] .مظاهري سيف ، حميدرضا ، نقد عرفان پست مدرن ، فصلنامه كتاب نقد ، شماره 35، جريان شناسي ص 123

[2] . جریان شناسی انتقادی عرفانهای نوظهور، حمید رضا مظاهری سیف، ص 127، پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی، چهارم، 1389ش.

[3] . زرين کوب، عبدالحسين، ارزش ميراث صوفيه ،  چاپ سپهر، چاپ پنجم،ص6.

[4] . نفیسی، سعید ، سرچشمه تصوف در ایران، تهران، کتاب پارسه، اول،1388ش ص57،

[5] . طباطبایی، سید محمد حسین ، المیزان(ترجمه موسوی همدانی)، ،موسسه نشر اسلامی. ج6ص 305، 306، 379و391

[6] . نفیسی، سعید ، سرچشمه تصوف در ایران، ،تهران، کتاب پارسه، اول،1388ش. ص44.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
25 تیر 01
بازدید
۱۶۲
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.