ميان قول عرفا به وجود اعيان ثابته و قول معتزله مبني بر وجود حال چه اختلافاتي وجود دارد?

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

ميان قول عرفا به وجود اعيان ثابته و قول معتزله مبني بر وجود حال چه اختلافاتي وجود دارد?

پاسخ کارشناسی

پاسخ

اعيان ثابته از ديدگاه عرفا عبارت از صورت علمي اشياء نزد خداوند قبل از وجود خارجي است. وجود خارجي، آثار وجود علمي است. اين وجود علمي و بالذات مخصوص ذات باري تعالي است ،کسي ديگر از آن آگاهي پيدا نمي­کند، مگر برخی از انسان­ها، و آن هم با تعليم خداوند سبحان. امّا حال از ديدگاه معتزله، عبارت از واسطه ميان وجود و عدم است.

بنابراين، ميان اين دو ديدگاه، هيچ گونه نسبت و مشابهتي وجود ندارد، توضيح اين مطلب را در دو بخش زير مطرح مي­کنيم:

1. اعيان ثابته: از ديدگاه عرفا عين ثابت، حقيقت وجود، فرد فرد موجودات را پيش از وجود خارجي گويند که در علم ربوبي تحقق دارد، به عبارت ديگر اعيان ثابته، حقايق و ماهيات ممکنات را گويند که در علم حضرت حق ثابت است که ذره­اي از آن در آسمان و زمين از علم خداوند پوشيده نمي­باشد. همان­گونه که اشياء و موجودات ديگر حقيقت ثابت پيش از وجود خارج دارد، اسماء و صفات الهي نيز، پيش از آن که در خارج بر مظهري ظاهر گردد، صورت علمي در نزد خداوند است؛ زيرا، پيش از همه اشياء اسماء و صفات الهي وجود داشته است، خداوند نيز عالم بالذات به اسماء و صفات خود مي­باشد. صور معلوم باري تعالي از اسماء و صفات، که عين تجلي ذات باري، به خودش هست، اهل عرفان از آن به اعيان ثابته ياد مي­کند که اين اعيان ثابته، همان صور علمي خداوند از اسماء و صفات اوست. علم باري تعالي به اين اعيان، يا صورت علمي غير از اسماء و صفات خداوند، خواه کلّي باشد، يا جزئي فرق نمي­کند، همه همان صورت علمي اشياء نزد خداوند است. همين اعيان ثابته در نزد اهل حکمت و فلسفه عبارت از ماهيات است. ماهيات در فلسفه عبارت از همان وجودي است که در خارج تحقق نداشته و يک وجود ذهني است. اگر اين ماهيات در خارج وجود پيدا کند، بايد به وجود موجود تحقق خارجي پيدا کند. پس اعيان ثابته عبارت است از حقايق موجودات و صورت آنها در علم الهي پيش از وجود خارجي است. از آن به صورت علمي خداوند نيز ياد مي شود و اهل حکمت از آن به ماهيات ياد مي کند.

شيوه ظهور اعيان ثابته در خارج: از ديدگاه عرفا، تجلي خداوند بر موجودات دو گونه است: يک، تجلي علمي و غيبي ذات بر موجودات است که از آن به فيض اقدس ياد مي­کند. فيض اقدس عبارت از تجلي الهي بر اعيان و موجودات که صورت اشياء و حقيقت آن در علم الهي تحقق مي­گيرد، بدون اين که وجود خارجي داشته باشد، بلکه فقط همان حقيقت اشياء که عبارت از وجود علمي و عقلي باشد تحقق مي­گيرد.

تجلي دوم: فيض مقدس است. فيض مقدس عبارت از تجلي خداوند بر احکام و آثار اعيان ثابت است که در اين صورت، همان صورت علمي خداوند در خارج وجود پيدا مي­کنند، بنابراين فيض اقدس که تجلي ذات خداوند است، باعث ظهور اصل اعيان، يعني صورت علمي اشياء مي­گردد. فيض مقدس تجلي ديگر خداوند است که باعث ظهور وجود و احکام و آثار صورت علمي خداوند در خارج مي­گردد. در فيض اقدس که تجلي اول خداوند است، قابليت­ها و استعدادها نيز ظهور پيدا مي­کند و مشخص مي­شود. در خارج، هر موجودي با وجود همين استعداد وقابليت ظاهر مي­گردد. از اين جهت است که از عقل که عبارت اخراي وجود حضرت خاتم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است، فرد اکمل از استعداد و قابليت­ها در عالم تجلي کرده که واسطه در خلقت ديگر عالم شده است. نکته ديگر اين که، اعيان ثابته وجود علمي از ازل در علم حق تعالي ثابت و با وجود علمي وجود داشته است و تا ابد هم چنان مخفي و پوشيده خواهد ماند. يعني با تحقق و وجود خارجي صورت علمي اشياء، صورت علمي از ميان نمي­رود و بر کسي هم آشکار نمي­گردد. ماهيات در نزد حکما نيز اين گونه است که با وجود خارجي اشيائ ماهيات آن­ها باز هم وجود دارد.[1]

2. حال معتزله: پيش از بيان حال معتزله، لازم است اشاره­اي به وجود و عدم بشود، و آن اين که، وجود عبارت از همان هست و بود و عدم عبارت از نيست و نبود است.

ثبوت و وجود، نفي و عدم الفاظ مترادف هم ديگر است. بنابراين، بنا به عقيده صحيح، هيچ گونه واسطه ميان وجود و عدم و يا ميان وجود و ثابت، و هم چنين ميان نفي و عدم وجود ندارد. بحث وجود و ثابت از آن جهت اهميت دارد که مطرح بشود؛ چون دليل بر اثبات مبدأ و معاد است، زيرا مبدا و معاد در عين اين که ثابت هست و وجود دارد، ولي در خارج به عنوان يک وجود خارجي ديده نمي­شود، در عين اين که ثابت هست چه به وجود خارجي ديده شود، يا نشود، وجود دارد و معدوم و يا عدم نمي باشد. با اين وصف، نه واسطه ميان وجود و عدم، وجود دارد و نه ميان ثابت و وجود. اصل وجود. هم، با اين که در خارج وجود نداشته باشد، آثار خارجي دارد.

امّا عده­اي از معتزله که در ذهن آنها از لفظ موجود خاص همان چيزي است که داراي ماده مستقل باشد به آنچه که ماده نيست و لمس نمي­شود و فضا را اشغال نمي­کند، موجود نمي­گويند، و لو اين که هزاران آثار داشته باشد.

از اين موجود، به ثابت ياد مي­کنند. لذا قايل به اين هستند که بايد واسطه­اي ميان وجود ثابت باشد، همان گونه که واسطه ميان عدم و نفي وجود دارد. پس وقتي که واسطه ميان آنها وجود داشته باشد، واسطه ميان وجود وعدم نيز بايد وجود داشته باشد. اين واسطه در نزد معتزله حال ناميده شده است.

از کساني که به اين عقيده­اند، ابوهاشم معتزلي و پيروانشان، ابوبکر باقلاني وجوبيني از اشاعره مي­باشند. آنان مي­گويند: بسياري از معاني هست که به آن­ها نه معدوم مي­توان گفت و نه موجود، بلکه حالتي است ميان وجود و عدم که عبارت از همان حال باشد؛ چون وجود صفتي است براي اشياء همان طور که عالميت و قادريت صفت براي علم و قدرت است. اين صفت را نمي­توان موجود گفت و نه معدوم اگر بگوييم وجود موجود است، در حالي که وجود صفت براي موجود است. در اين صورت که وجود صفت است، براي اثبات اين صفت بايد صفت ديگري ثابت­کنيم، اين کار، سر از تسلسل و غير نهايت در مي­آورد. از طرف ديگر، وجود را معدوم هم نمي­توانيم بگوييم، چون تناقض لازم مي­آيد. لذا ناگزيريم رابطه­اي ميان آنها قايل بشويم، تا اين که از تسلسل و تناقض نجات پيدا کنيم. واسطه ميان وجود و عدم، و واسطه ميان وجود و ثابت يا عدم و نفي، همان حال است. در اين صورت نه تناقض پيش مي­آيد و نه تسلسل.[2]

نتيجه: با بيان اعيان ثابته در عرفان و حال در ديدگاه معتزله فرق ميان آن دو روشن گرديد اعيان ثابته وجود علمي اشياء نزد خداوند است، پيش از آن که در خارج تحقق بگيرد، در اين جا، سخن از عدم نيست، بلکه تنها سخن از وجود است امّا در حال معتزله سخن از وجود و عدم است که واسطه بودن ميان وجود و عدم را حال مي­گويند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ شرح تجريد الاعتقاد، ترجمه و شرح علامه شعراني.

2ـ شرح تجريد، ترجمه و شرح محمدي.

3ـ فرهنگ مذاهب اسلامي، ج1 و 2، جعفر سبحاني، و فرهنگ نور بخش، ج7.

 


[1]. حسن زاده آملي، حسن، دروس شرح فصوص الحکم قيصري، قم، بوستان کتاب، 1387ش، ج1، ص491؛ آشتياني، سيد جلال الدين، شرح بر مقدمه فصوص الحکم قيصري، قم، دفتر تبليغات اسلامي، 1365ش، ص334؛ سجادي، سيد جعفر، فرهنگ اصطلاحات عرفاني، کتابخانه طهوري، چاپ چهارم، 1378ش، ص115.

[2]. شعراني، ابوالحسن، شرح تجريد الاعتقاد، تهران، انتشارات کتابفروشي اسلاميه، بي تا، ص16 و 17؛ لاهيجي، عبدالرّزاق، شوارق الالهام، قم، موسسه امام صادق(ع)، 1428ق، ج1، ص245؛ شرح مقاصد، ج1، ص353 و ص355.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
25 تیر 01
بازدید
۱۰۰
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.