ميان قول عرفا به وجود اعيان ثابته و قول معتزله مبني بر وجود حال چه اختلافاتي وجود دارد?
ميان قول عرفا به وجود اعيان ثابته و قول معتزله مبني بر وجود حال چه اختلافاتي وجود دارد?
پرسش
پاسخ
اعيان ثابته از ديدگاه عرفا عبارت از صورت علمي اشياء نزد خداوند قبل از وجود خارجي است. وجود خارجي، آثار وجود علمي است. اين وجود علمي و بالذات مخصوص ذات باري تعالي است ،کسي ديگر از آن آگاهي پيدا نميکند، مگر برخی از انسانها، و آن هم با تعليم خداوند سبحان. امّا حال از ديدگاه معتزله، عبارت از واسطه ميان وجود و عدم است.
بنابراين، ميان اين دو ديدگاه، هيچ گونه نسبت و مشابهتي وجود ندارد، توضيح اين مطلب را در دو بخش زير مطرح ميکنيم:
1. اعيان ثابته: از ديدگاه عرفا عين ثابت، حقيقت وجود، فرد فرد موجودات را پيش از وجود خارجي گويند که در علم ربوبي تحقق دارد، به عبارت ديگر اعيان ثابته، حقايق و ماهيات ممکنات را گويند که در علم حضرت حق ثابت است که ذرهاي از آن در آسمان و زمين از علم خداوند پوشيده نميباشد. همانگونه که اشياء و موجودات ديگر حقيقت ثابت پيش از وجود خارج دارد، اسماء و صفات الهي نيز، پيش از آن که در خارج بر مظهري ظاهر گردد، صورت علمي در نزد خداوند است؛ زيرا، پيش از همه اشياء اسماء و صفات الهي وجود داشته است، خداوند نيز عالم بالذات به اسماء و صفات خود ميباشد. صور معلوم باري تعالي از اسماء و صفات، که عين تجلي ذات باري، به خودش هست، اهل عرفان از آن به اعيان ثابته ياد ميکند که اين اعيان ثابته، همان صور علمي خداوند از اسماء و صفات اوست. علم باري تعالي به اين اعيان، يا صورت علمي غير از اسماء و صفات خداوند، خواه کلّي باشد، يا جزئي فرق نميکند، همه همان صورت علمي اشياء نزد خداوند است. همين اعيان ثابته در نزد اهل حکمت و فلسفه عبارت از ماهيات است. ماهيات در فلسفه عبارت از همان وجودي است که در خارج تحقق نداشته و يک وجود ذهني است. اگر اين ماهيات در خارج وجود پيدا کند، بايد به وجود موجود تحقق خارجي پيدا کند. پس اعيان ثابته عبارت است از حقايق موجودات و صورت آنها در علم الهي پيش از وجود خارجي است. از آن به صورت علمي خداوند نيز ياد مي شود و اهل حکمت از آن به ماهيات ياد مي کند.
شيوه ظهور اعيان ثابته در خارج: از ديدگاه عرفا، تجلي خداوند بر موجودات دو گونه است: يک، تجلي علمي و غيبي ذات بر موجودات است که از آن به فيض اقدس ياد ميکند. فيض اقدس عبارت از تجلي الهي بر اعيان و موجودات که صورت اشياء و حقيقت آن در علم الهي تحقق ميگيرد، بدون اين که وجود خارجي داشته باشد، بلکه فقط همان حقيقت اشياء که عبارت از وجود علمي و عقلي باشد تحقق ميگيرد.
تجلي دوم: فيض مقدس است. فيض مقدس عبارت از تجلي خداوند بر احکام و آثار اعيان ثابت است که در اين صورت، همان صورت علمي خداوند در خارج وجود پيدا ميکنند، بنابراين فيض اقدس که تجلي ذات خداوند است، باعث ظهور اصل اعيان، يعني صورت علمي اشياء ميگردد. فيض مقدس تجلي ديگر خداوند است که باعث ظهور وجود و احکام و آثار صورت علمي خداوند در خارج ميگردد. در فيض اقدس که تجلي اول خداوند است، قابليتها و استعدادها نيز ظهور پيدا ميکند و مشخص ميشود. در خارج، هر موجودي با وجود همين استعداد وقابليت ظاهر ميگردد. از اين جهت است که از عقل که عبارت اخراي وجود حضرت خاتم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است، فرد اکمل از استعداد و قابليتها در عالم تجلي کرده که واسطه در خلقت ديگر عالم شده است. نکته ديگر اين که، اعيان ثابته وجود علمي از ازل در علم حق تعالي ثابت و با وجود علمي وجود داشته است و تا ابد هم چنان مخفي و پوشيده خواهد ماند. يعني با تحقق و وجود خارجي صورت علمي اشياء، صورت علمي از ميان نميرود و بر کسي هم آشکار نميگردد. ماهيات در نزد حکما نيز اين گونه است که با وجود خارجي اشيائ ماهيات آنها باز هم وجود دارد.[1]
2. حال معتزله: پيش از بيان حال معتزله، لازم است اشارهاي به وجود و عدم بشود، و آن اين که، وجود عبارت از همان هست و بود و عدم عبارت از نيست و نبود است.
ثبوت و وجود، نفي و عدم الفاظ مترادف هم ديگر است. بنابراين، بنا به عقيده صحيح، هيچ گونه واسطه ميان وجود و عدم و يا ميان وجود و ثابت، و هم چنين ميان نفي و عدم وجود ندارد. بحث وجود و ثابت از آن جهت اهميت دارد که مطرح بشود؛ چون دليل بر اثبات مبدأ و معاد است، زيرا مبدا و معاد در عين اين که ثابت هست و وجود دارد، ولي در خارج به عنوان يک وجود خارجي ديده نميشود، در عين اين که ثابت هست چه به وجود خارجي ديده شود، يا نشود، وجود دارد و معدوم و يا عدم نمي باشد. با اين وصف، نه واسطه ميان وجود و عدم، وجود دارد و نه ميان ثابت و وجود. اصل وجود. هم، با اين که در خارج وجود نداشته باشد، آثار خارجي دارد.
امّا عدهاي از معتزله که در ذهن آنها از لفظ موجود خاص همان چيزي است که داراي ماده مستقل باشد به آنچه که ماده نيست و لمس نميشود و فضا را اشغال نميکند، موجود نميگويند، و لو اين که هزاران آثار داشته باشد.
از اين موجود، به ثابت ياد ميکنند. لذا قايل به اين هستند که بايد واسطهاي ميان وجود ثابت باشد، همان گونه که واسطه ميان عدم و نفي وجود دارد. پس وقتي که واسطه ميان آنها وجود داشته باشد، واسطه ميان وجود وعدم نيز بايد وجود داشته باشد. اين واسطه در نزد معتزله حال ناميده شده است.
از کساني که به اين عقيدهاند، ابوهاشم معتزلي و پيروانشان، ابوبکر باقلاني وجوبيني از اشاعره ميباشند. آنان ميگويند: بسياري از معاني هست که به آنها نه معدوم ميتوان گفت و نه موجود، بلکه حالتي است ميان وجود و عدم که عبارت از همان حال باشد؛ چون وجود صفتي است براي اشياء همان طور که عالميت و قادريت صفت براي علم و قدرت است. اين صفت را نميتوان موجود گفت و نه معدوم اگر بگوييم وجود موجود است، در حالي که وجود صفت براي موجود است. در اين صورت که وجود صفت است، براي اثبات اين صفت بايد صفت ديگري ثابتکنيم، اين کار، سر از تسلسل و غير نهايت در ميآورد. از طرف ديگر، وجود را معدوم هم نميتوانيم بگوييم، چون تناقض لازم ميآيد. لذا ناگزيريم رابطهاي ميان آنها قايل بشويم، تا اين که از تسلسل و تناقض نجات پيدا کنيم. واسطه ميان وجود و عدم، و واسطه ميان وجود و ثابت يا عدم و نفي، همان حال است. در اين صورت نه تناقض پيش ميآيد و نه تسلسل.[2]
نتيجه: با بيان اعيان ثابته در عرفان و حال در ديدگاه معتزله فرق ميان آن دو روشن گرديد اعيان ثابته وجود علمي اشياء نزد خداوند است، پيش از آن که در خارج تحقق بگيرد، در اين جا، سخن از عدم نيست، بلکه تنها سخن از وجود است امّا در حال معتزله سخن از وجود و عدم است که واسطه بودن ميان وجود و عدم را حال ميگويند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ شرح تجريد الاعتقاد، ترجمه و شرح علامه شعراني.
2ـ شرح تجريد، ترجمه و شرح محمدي.
3ـ فرهنگ مذاهب اسلامي، ج1 و 2، جعفر سبحاني، و فرهنگ نور بخش، ج7.
[1]. حسن زاده آملي، حسن، دروس شرح فصوص الحکم قيصري، قم، بوستان کتاب، 1387ش، ج1، ص491؛ آشتياني، سيد جلال الدين، شرح بر مقدمه فصوص الحکم قيصري، قم، دفتر تبليغات اسلامي، 1365ش، ص334؛ سجادي، سيد جعفر، فرهنگ اصطلاحات عرفاني، کتابخانه طهوري، چاپ چهارم، 1378ش، ص115.
[2]. شعراني، ابوالحسن، شرح تجريد الاعتقاد، تهران، انتشارات کتابفروشي اسلاميه، بي تا، ص16 و 17؛ لاهيجي، عبدالرّزاق، شوارق الالهام، قم، موسسه امام صادق(ع)، 1428ق، ج1، ص245؛ شرح مقاصد، ج1، ص353 و ص355.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 25 تیر 01
- بازدید
- ۱۰۰
ميان قول عرفا به وجود اعيان ثابته و قول معتزله مبني بر وجود حال چه اختلافاتي وجود دارد?
- نشان کردن
پرسش
ميان قول عرفا به وجود اعيان ثابته و قول معتزله مبني بر وجود حال چه اختلافاتي وجود دارد?
پاسخ
اعيان ثابته از ديدگاه عرفا عبارت از صورت علمي اشياء نزد خداوند قبل از وجود خارجي است. وجود خارجي، آثار وجود علمي است. اين وجود علمي و بالذات مخصوص ذات باري تعالي است ،کسي ديگر از آن آگاهي پيدا نميکند، مگر برخی از انسانها، و آن هم با تعليم خداوند سبحان. امّا حال از ديدگاه معتزله، عبارت از واسطه ميان وجود و عدم است.
بنابراين، ميان اين دو ديدگاه، هيچ گونه نسبت و مشابهتي وجود ندارد، توضيح اين مطلب را در دو بخش زير مطرح ميکنيم:
1. اعيان ثابته: از ديدگاه عرفا عين ثابت، حقيقت وجود، فرد فرد موجودات را پيش از وجود خارجي گويند که در علم ربوبي تحقق دارد، به عبارت ديگر اعيان ثابته، حقايق و ماهيات ممکنات را گويند که در علم حضرت حق ثابت است که ذرهاي از آن در آسمان و زمين از علم خداوند پوشيده نميباشد. همانگونه که اشياء و موجودات ديگر حقيقت ثابت پيش از وجود خارج دارد، اسماء و صفات الهي نيز، پيش از آن که در خارج بر مظهري ظاهر گردد، صورت علمي در نزد خداوند است؛ زيرا، پيش از همه اشياء اسماء و صفات الهي وجود داشته است، خداوند نيز عالم بالذات به اسماء و صفات خود ميباشد. صور معلوم باري تعالي از اسماء و صفات، که عين تجلي ذات باري، به خودش هست، اهل عرفان از آن به اعيان ثابته ياد ميکند که اين اعيان ثابته، همان صور علمي خداوند از اسماء و صفات اوست. علم باري تعالي به اين اعيان، يا صورت علمي غير از اسماء و صفات خداوند، خواه کلّي باشد، يا جزئي فرق نميکند، همه همان صورت علمي اشياء نزد خداوند است. همين اعيان ثابته در نزد اهل حکمت و فلسفه عبارت از ماهيات است. ماهيات در فلسفه عبارت از همان وجودي است که در خارج تحقق نداشته و يک وجود ذهني است. اگر اين ماهيات در خارج وجود پيدا کند، بايد به وجود موجود تحقق خارجي پيدا کند. پس اعيان ثابته عبارت است از حقايق موجودات و صورت آنها در علم الهي پيش از وجود خارجي است. از آن به صورت علمي خداوند نيز ياد مي شود و اهل حکمت از آن به ماهيات ياد مي کند.
شيوه ظهور اعيان ثابته در خارج: از ديدگاه عرفا، تجلي خداوند بر موجودات دو گونه است: يک، تجلي علمي و غيبي ذات بر موجودات است که از آن به فيض اقدس ياد ميکند. فيض اقدس عبارت از تجلي الهي بر اعيان و موجودات که صورت اشياء و حقيقت آن در علم الهي تحقق ميگيرد، بدون اين که وجود خارجي داشته باشد، بلکه فقط همان حقيقت اشياء که عبارت از وجود علمي و عقلي باشد تحقق ميگيرد.
تجلي دوم: فيض مقدس است. فيض مقدس عبارت از تجلي خداوند بر احکام و آثار اعيان ثابت است که در اين صورت، همان صورت علمي خداوند در خارج وجود پيدا ميکنند، بنابراين فيض اقدس که تجلي ذات خداوند است، باعث ظهور اصل اعيان، يعني صورت علمي اشياء ميگردد. فيض مقدس تجلي ديگر خداوند است که باعث ظهور وجود و احکام و آثار صورت علمي خداوند در خارج ميگردد. در فيض اقدس که تجلي اول خداوند است، قابليتها و استعدادها نيز ظهور پيدا ميکند و مشخص ميشود. در خارج، هر موجودي با وجود همين استعداد وقابليت ظاهر ميگردد. از اين جهت است که از عقل که عبارت اخراي وجود حضرت خاتم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است، فرد اکمل از استعداد و قابليتها در عالم تجلي کرده که واسطه در خلقت ديگر عالم شده است. نکته ديگر اين که، اعيان ثابته وجود علمي از ازل در علم حق تعالي ثابت و با وجود علمي وجود داشته است و تا ابد هم چنان مخفي و پوشيده خواهد ماند. يعني با تحقق و وجود خارجي صورت علمي اشياء، صورت علمي از ميان نميرود و بر کسي هم آشکار نميگردد. ماهيات در نزد حکما نيز اين گونه است که با وجود خارجي اشيائ ماهيات آنها باز هم وجود دارد.[1]
2. حال معتزله: پيش از بيان حال معتزله، لازم است اشارهاي به وجود و عدم بشود، و آن اين که، وجود عبارت از همان هست و بود و عدم عبارت از نيست و نبود است.
ثبوت و وجود، نفي و عدم الفاظ مترادف هم ديگر است. بنابراين، بنا به عقيده صحيح، هيچ گونه واسطه ميان وجود و عدم و يا ميان وجود و ثابت، و هم چنين ميان نفي و عدم وجود ندارد. بحث وجود و ثابت از آن جهت اهميت دارد که مطرح بشود؛ چون دليل بر اثبات مبدأ و معاد است، زيرا مبدا و معاد در عين اين که ثابت هست و وجود دارد، ولي در خارج به عنوان يک وجود خارجي ديده نميشود، در عين اين که ثابت هست چه به وجود خارجي ديده شود، يا نشود، وجود دارد و معدوم و يا عدم نمي باشد. با اين وصف، نه واسطه ميان وجود و عدم، وجود دارد و نه ميان ثابت و وجود. اصل وجود. هم، با اين که در خارج وجود نداشته باشد، آثار خارجي دارد.
امّا عدهاي از معتزله که در ذهن آنها از لفظ موجود خاص همان چيزي است که داراي ماده مستقل باشد به آنچه که ماده نيست و لمس نميشود و فضا را اشغال نميکند، موجود نميگويند، و لو اين که هزاران آثار داشته باشد.
از اين موجود، به ثابت ياد ميکنند. لذا قايل به اين هستند که بايد واسطهاي ميان وجود ثابت باشد، همان گونه که واسطه ميان عدم و نفي وجود دارد. پس وقتي که واسطه ميان آنها وجود داشته باشد، واسطه ميان وجود وعدم نيز بايد وجود داشته باشد. اين واسطه در نزد معتزله حال ناميده شده است.
از کساني که به اين عقيدهاند، ابوهاشم معتزلي و پيروانشان، ابوبکر باقلاني وجوبيني از اشاعره ميباشند. آنان ميگويند: بسياري از معاني هست که به آنها نه معدوم ميتوان گفت و نه موجود، بلکه حالتي است ميان وجود و عدم که عبارت از همان حال باشد؛ چون وجود صفتي است براي اشياء همان طور که عالميت و قادريت صفت براي علم و قدرت است. اين صفت را نميتوان موجود گفت و نه معدوم اگر بگوييم وجود موجود است، در حالي که وجود صفت براي موجود است. در اين صورت که وجود صفت است، براي اثبات اين صفت بايد صفت ديگري ثابتکنيم، اين کار، سر از تسلسل و غير نهايت در ميآورد. از طرف ديگر، وجود را معدوم هم نميتوانيم بگوييم، چون تناقض لازم ميآيد. لذا ناگزيريم رابطهاي ميان آنها قايل بشويم، تا اين که از تسلسل و تناقض نجات پيدا کنيم. واسطه ميان وجود و عدم، و واسطه ميان وجود و ثابت يا عدم و نفي، همان حال است. در اين صورت نه تناقض پيش ميآيد و نه تسلسل.[2]
نتيجه: با بيان اعيان ثابته در عرفان و حال در ديدگاه معتزله فرق ميان آن دو روشن گرديد اعيان ثابته وجود علمي اشياء نزد خداوند است، پيش از آن که در خارج تحقق بگيرد، در اين جا، سخن از عدم نيست، بلکه تنها سخن از وجود است امّا در حال معتزله سخن از وجود و عدم است که واسطه بودن ميان وجود و عدم را حال ميگويند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ شرح تجريد الاعتقاد، ترجمه و شرح علامه شعراني.
2ـ شرح تجريد، ترجمه و شرح محمدي.
3ـ فرهنگ مذاهب اسلامي، ج1 و 2، جعفر سبحاني، و فرهنگ نور بخش، ج7.
[1]. حسن زاده آملي، حسن، دروس شرح فصوص الحکم قيصري، قم، بوستان کتاب، 1387ش، ج1، ص491؛ آشتياني، سيد جلال الدين، شرح بر مقدمه فصوص الحکم قيصري، قم، دفتر تبليغات اسلامي، 1365ش، ص334؛ سجادي، سيد جعفر، فرهنگ اصطلاحات عرفاني، کتابخانه طهوري، چاپ چهارم، 1378ش، ص115.
[2]. شعراني، ابوالحسن، شرح تجريد الاعتقاد، تهران، انتشارات کتابفروشي اسلاميه، بي تا، ص16 و 17؛ لاهيجي، عبدالرّزاق، شوارق الالهام، قم، موسسه امام صادق(ع)، 1428ق، ج1، ص245؛ شرح مقاصد، ج1، ص353 و ص355.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 25 تیر 01
- بازدید
- ۱۰۰
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.