اگر ولايت شرط وصول به عرفان است، پس چرا خيلي از عرفا اهل سنت هستند و به عرفان رسيده اند؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

اگر ولايت شرط وصول به عرفان است، پس چرا خيلي از عرفا اهل سنت هستند و به عرفان رسيده اند؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

در مقام جواب از اين سؤال دو مطلب زير قابل توجه مي­باشد:

مطلب اول اينکه بستر و خاستگاه تصوف اهل سنت است، بزرگان اين مکتب به نام عارفان مشهور گرديده­اند و کليت تصوف از نظر مذهب اهل بيت ـ عليهم السلام ـ مورد تأييد نمي­باشد. روي اين جهت تمام کساني که به عنوان عارف مطرح مي­باشند، مذهب اهل سنت دارند و هيچ گاه در مکتب تصوف ولايت ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ شرط وصول به عرفان نمي­باشد، بلکه ولايتي که در تصوف مطرح است. ولايت اقطاب و مرشدان اين مکتب است که خودشان آن را اختراع کرده­اند و هيچ اتصالي به ولايت خداوند ندارد.

مطلب دوم اين است که در مسئله ولايت و اعتقاد به آن بين تصوف و تشيع تفاوت عميقي وجود دارد و براي روشن شدن اين تفاوت و افتراق بيان امور زير لازم است:

امر اول معناي لغوي ولايت

در لغت ولايت معناي متعددي از قبيل قرب، محبّت، نصرت، ربوبيت، حق تصرف و امثال اينها ذکر شده است، لکن معنايي که راغب در مفردات براي ولايت ذکر نموده است جامع­ترين معني مي­باشد و مي­گويد: «الولاء و التوالي» به اين معنا است که دو چيز يا بيشتر از آن طوري در کنار هم قرار بگيرند که چيز ديگري بين آنها فاصله نباشد»[1] و اين معنا در تمام معاني ديگري که براي ولاء و ولايت ذکر شده­اند به نحوي وجود دارد.

امر دوم، ولايت در اصطلاح شيعه: در اصطلاح شيعه از ولايت معاني مختلفي اراده مي­شود که نياز به توضيح دارد.

شهيد مطهري(ره) براي ولاء و ولايت در کتاب «ولاء­ها و ولايت­ها» اقسامي ذکر کرده است و ما هم بحث را براساس همين تقسيمات مطرح مي­کنيم.

1. ولاء منفي

در دين اسلام يکي از ولايت­ها ولايت منفي است، يعني در اسلام ترک آن ولايت از مسلمانان­ها خواسته شده است. در اسلام خواسته شده است که مسلمانان نبايد دوستي و سرپرستي غيرمسلمان را بپذيرند.[2] احسان و نيکي با آنان، بدون دوستي و سرپرستي، از نظر اسلام مانعي ندارد، چون اسلام به بشر دوستي اهميت خاصي مي­دهد.[3] اين ولايت اختصاص به شيعه ندارد و همه مسلمين در اين مسئله با هم متحدند.

2. ولاء اثباتي:

ولاء اثباتي بر دو قسم است: 1- ولاء اثباتي عام 2- ولاء اثباتي خاص.

ولاء اثباتي عام به ولائي گفته مي­شود که به همه افراد جامعه اسلامي هم تعلق مي­گيرد و اختصاص به فرد و يا طبقه­ي خاصي ندارد. و آن به اين معنا است که براي همه افراد جامعه اسلامي ولاء دوستي و قرابت ثابت است و همه ولايت بر همديگر در مورد امر به معروف و نهي از منکر دارند.[4] اين قسم ولايت نيز اختصاص به شيعه ندارد. و همه مسلمين آن را قبول دارند.

اما ولاء خاص اثباتي با تمام اقسام خودش اختصاص به پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ و اهل بيت او دارد، يعني اين ولاء­ها براي پيامبر و ائمه طاهرين در دين مبين اسلام ثابت بوده و مسلمانان مکلف­اند که از حيث اعتقاد و عمل آنها را در رابطه با آنان رعايت کنند. و ولاء اثباتي خاص داراي اقسام زير مي­باشند:

الف) ولاء محبّت يا ولاء قرابت: مراد از اين ولاء دوستي و محبّت اهل بيت رسول الله مي­باشد و در قرآن کريم آيه مودّت دلالت صريحي بر وجوب اين محبت و دوستي دارد «بگو بر رسالتم چيزي از شما نمي­خواهم جز دوستي اقرباء و اهل بيتم»[5] در اين قسم ولاء همة مسلمين با هم اتحاد دارند و محبّت اهل بيت پيامبر را واجب مي­دانند. شافعي در اين رابطه مي­گويد: «اگر محبّ اهل بيت رفض است، پس اي جن و انس شهادت بدهيد که من رافضي هستم»[6] و نيز در شعر معروف خودش وجوب دوستي اهل بيت را به صراحت مطرح کرده است.[7] و زمخشري در ذيل آيه مودّت روايات متعددي از پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ در رابطه با دوستي و محبّت اهل بيت ذکر کرده است.[8]

ب) ولاء امامت: اين ولاء عبارت از آن ولائي است که اگر از طرف خداوند به هر کسي داده شود، پيروي مردم در امور ديني از او واجب مي­گردد. به عقيده شيعه اين ولايت بعد از پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ از طرف خداوند به امامان معصوم دوازده گانه ـ عليهم السّلام ـ اعطاء شده است. و مرجعيت ديني بعد از پيامبر اسلام در امامان معصوم منحصر شده است، مگر اينکه از طرف آنان نائبي در اين مسئله معين گردد و حديث ثقلين[9] و آيه تطهير[10] و آيات و روايات متعدد ديگر به عقيده شيعه بر اين مطلب دلالت دارند.

ج) ولاء زعامت: ولاء زعامت عبارت از رهبري اجتماعي و سياسي جامعه اسلامي مي­باشد، که بعد از پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ به عقيده شيعه از طرف خداوند به ائمه معصومين اعطاء گرديده است. و با آيات متعددي از قبيل آيه اطاعت[11] و آيه ولايت[12] بر مدعا استدلال شده است.

د) ولاء تصرف: اين ولاء برخلاف ولايت هاي سه گانه فوق که تشريعي و قراردادي هستند ولاء تکويني و بالاترين مرحله ولايت مي باشد. در نظر شيعه بعد از پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ حامل اين ولايت فقط نفس پاک انسان کامل است و انسان کامل هم منحصر در حجج الله و ائمه معصومين مي­باشد. پس حامل اين ولايت که انسان کامل و معصوم است داراي نفوذ غيبي بر جهان و انسان و ناظر بر ارواح، نفوس، قلب­ها و اعمال مي­باشد. حالا اين ولايت اکتسابي است يا خدادادي در اينجا مجالي براي بيان آن نيست.

تشيع در بين مسلمين از نظر عقيده اختصاص به ولاء امامت، زعامت و تصرف دارد. و ساير مسلمين به اين ولايت­ها نسبت به ائمه دوازده گانه که اهل بيت پيامبراند اعتقاد ندارند. و در نظر تشيع اين ولايت­هاي سه گانه از ستون دين بشمار مي­آيد. از امام صادق ـ عليه السلام ـ نقل شده است که: «اسلام بر پنج چيز استوار شده است: نماز، زکات، روزه، حج و ولايت. و به هيچ کدام از اينها آن قدر ندا داده نشده است که به ولايت داده شده است».[13]

پس در مذهب تشيع ولايت ائمه طاهرين در سه جهت مرجعيت ديني، رهبري سياسي و تصرف و نفوذ غيبي بر جهان و انسانها از اصول عقايد ديني بشمار مي­آيد.

امر سوم، ولايت در اصطلاح صوفيه: ولايتي که در نزد صوفيه مطرح است و آن را شرط وصول به عرفان پنداشته اند، هم از نظر مفهومي و تقسيمات آن و هم از نظر صغروي و مصداقي با ولايتي که در عقايد شيعي مطرح است تفاوت دارد. صوفيه تعريف­هاي مختلف و مخصوص به خودشان براي ولايت دارند. بعضي از صوفيه مي­گويد که ولايت قيام عبد است به حق در مقام فنا از نفس خود. و ولايت خاص را اختصاص به سالکان واصل که در حق فنا يافته و به او بقاء يافته مي­دهند.

بعضي از صوفيه مي­گويند: وليّ کسي است که از حال خود فاني و در مشاهدة حق باقي است و خود از نفس خود خبر ندارد و اگر با غير حق باشد عهد و قراري ندارد. ملاصدرا مي­گويد: ولي کسي است که کامل و فاني و مضمحل در حق باشد.[14]

صوفيه ولايت را بر چهار قسم تقسيم مي­نند:

1. ولايت عظمي، که ولايت لاهوتي است و مخصوص خاتم انبياء مي­باشد.

2. ولايت کبري، که ولايت جبروتي است و اختصاص به ساير انبياء دارد.

3. ولايت وسطي که ولايت ملکوتي است و مختص به همه اولياء است.

4. ولايت صغري که ولايت ناسوتي است و مؤمنان و عارفان به آن متصف مي­گردند.[15]

صوفيه از نظر مصداق نيز اولياء الله را بر چند قسم تقسيم مي­کنند که عبارتند از: اقطاب، افراد، اوتاد، بدلاء، تجباء و نقباء، و اعتقادات خاصي را در اين رابط ابراز داشته­اند که هيچ کدام پايه و اساس ديني و قرآني ندارد. بنابراين ولايت در نزد صوفيه اولاً از نظر معنا و مفهوم و نه از جهت اقسام ولايت و نه از حيث مصداق و تشکيلات مراتب ولايت هيچ کدام منشأ شرعي نداشته و هر چه هست از امور ابداعي خودشان مي­باشد. ثانياً صوفيه نسبت به ولايت سه گانه تشريعي يا ساکت­اند و هيچ رأي و نظري ندارند و يا اکثراً آنها را قبول ندارند.

بعد از بيان اين مطالب چنين نتيجه گيري مي­شود که ولايتي که در نزد صوفيه مطرح است هيچ سنخيتي با ولايتي که شيعه به آن معتقد است ندارد، و چنين ولايتي که منقطع از ولايت خداوند و امامت معصومين ـ عليهم السلام ـ باشد نه تنها کمترين نقش هدايتگري ندارد، بلکه باعث گمراه شدن انسان مي­شود و مجرد عارض شدن حالات عجيب و غريب روحي و رواني و صدور کارهاي خارق العاده که از آنان گزارش شده، دليل بر حقانيت آورنده آن نمي–باشد، زيرا مرتاضان هندي و چيني و ساحران نيز داراي چنين حالات غير معمول و خارق العاده هستندکه از راه­هايي مختلف قابل آموزش و کسب مي­باشد. افزون بر آن اکثر کساني که خودشان را درويش و عارف معرفي مي­کنند از خدعه و نيرنگ براي به دام انداختن جاهلان و ساده لوحان استفاده مي­کنند تا به اهداف مادي خود برسند. امام رضا ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «هيچ کس قائل به تصوف نمي­شود، مگر براي خدعه يا گمراه کردن مردم و يا به خاطر حماقت».[16]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ ولاءها و ولايتها، شهيد مطهري.

2ـ نيروي معنوي پيامبران، آيت الله جعفر سبحاني.

3ـ ولاية الفقيه في حکومة الاسلامية، سيدمحمدحسين حسيني تهراني.

 


[1]. طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان، قم، انتشارات جامعه مدرسين حوزه علميه، بي تا، ج6، ص11؛ تهراني، سيد محمد حسين، ولاية الفقيه في حكومة الاسلاميه، دارالمحجة البيضاء، چاپ اول، 1418ق، ج1، ص22 (به نقل از مفردات راغب).

[2]. ممتحنه / 1ـ3.

[3]. ممتحنه / 8.

[4]. توبه / 71.

[5]. شوري / 23.

[6]. فخر رازي، تفسير كبير، تهران، دارالكتب العلميه، چاپ دوم، بي تا، ج27، ص166.

[7]. هيثمي، احمد بن حجر، الصواعق المحرقه، قاهره، مكتبة القاهرة، 1385ق، ص148.

[8]. زمخشري، محمد بن عمر، كشاف، قم، دفتر تبليغات اسلامي، چاپ اول، 1416ق، ج4، ص220.

[9]. هندي، علاءالدين بن حسام، كنزل العمال، بيروت، مؤسسة الرسالة، چتپ پنجم، 1401ق، ج1، ص381.

[10]. احزاب / 33.

[11]. نساء / 59.

[12]. مائده / 55.

[13]. كليني، محمدبن يعقوب، اصول كافي، بيروت، دارالاضواء، چاپ اول، 1413ق، باب دعائم الاسلام. ج2، ص21.

[14]. سجادي، سيدجعفر، فرهنگ اصطلاحات و تعبيرات عرفاني، انتشارات كتابخانة طهوري، چاپ چهارم، 1378ش، ص791 و 792.

[15]. همان، ص792.

[16]. قمي، شيخ عباس، سفينة البحار، دارالاسوة للطباعة و النشر، چاپ اول، 1414ق، ج5، ص200.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
25 تیر 01
بازدید
۲۰۱
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.