انديشة ارجاء چه تأثيري بر تصوف داشته است؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

انديشة ارجاء چه تأثيري بر تصوف داشته است؟
پاسخ کارشناسی

پاسخ

براي روشن شدن تأثير انديشه ارجاء بر تصوف لازم است به خصوصيات انديشة مرجئه اشاره شود.
مرجئه: مرجئه از مادة «ارجاء» به دو معني استعمال شده است.
ارجاء به معناي تأخير: مرجئه عقيده داشتند كه حكم درباره خصوص گناهان كبيره يك فرد مسلمان را بايد تا روز قيامت به تأخير اندازيم زيرا تا روز قيامت صاحب گناهان كبيره حكم مخصوص ندارد.[1]
دوم ارجاء به معناي اميدوار ساختن: بر اساس اين معنا مرجئه معتقد بودند كه به رحمت خداوند بايد اميد داشت و لو بدترين گناهان را انجام بدهيم.[2] اساس انديشة مرجئه اين بود كه صرفا اعتقاد به يگانگي خداوند و نبوت پيامبر اسلام و روز قيامت كافي است. و هيچ گناهي ديگر به ايمان انسان ضرر نمي‌رساند و عقيده صرف براي سعادت انسان در دنيا و آخرت كافي است.[3] از نتايج اين نگرش انحرافي ترويج فساد اخلاقي و نابودي ارزشها در جامعه اسلامي است. در نتيجه چنين انديشه موردپسند مستبدان مفسد و خودكامه است. لذا بني اميه به اين انديشه روي خوش نشان مي‌دادند و در مقابل مصلحان امت اسلامي به ويژه اهل بيت ـ عليهم السلام ـ به شدت با مرجئه مخالفت مي‌كردند.[4]
رابطه ارجاء و تصوف: تصوف از ابتدا يك رويكرد زاهدانه و رياضت‌كشي‌هاي سخت و طاقت فرسا داشت. امّا در مرور زمان بي‌بند وباري‌هاي برخي از تصوف شباهت زيادي به عملكرد مرجئه داشته است. وجود شباهت ميان صوفيه و مرجئه بدين معنا نيست كه انديشة ارجاء در تكوين و تأسيس تصوف نقش داشته است. بلكه بدين معنا است كه تصوف در مرور زمان به انحرافات اخلاقي مبتلا گرديده‌اند. ابن جوزي، در كتاب مصرع التصوف يكي از عوامل انحراف، بي‌بند و باري و فساد اخلاقي صوفيه را، وسعت رحمت حق شمرده است، گفته است صوفيه مي‌پنداشتند كه چون خداوند رحمت خود را بر همه چيز گسترش مي‌دهد، پس گناه و بي‌بند و باري مانع از سعه رحمت حق نيست.[5]
پيداست كه اين نگرش نادرست صوفيه از سعه رحمت حق، با نگرش جهم بن صفوان در اين كه بيش از حد مردم را به رحمت و مغفرت خداوند اميدواري مي‌داد، بسيار نزديك و مشابه هم مي‌باشند.[6]
ثانياً بر اساس برخي از كتب ملل و نحل، جهم بن صفوان كه از پيشوايان مرجئه هست، معتقد به جبر بوده است.[7] يكي از عوامل اصلي بي‌بند و باري صوفيه نيز اعتقاد به جبر است. حافظ مي‌گويد:
در كار گلاب و گل حكم ازلي اين بود                   كان شاهد بازاري وين پرده نشين باشد[8]
بر اساس سخنان «ابن جوزي» مي‌توان گفت كه انديشه ارجاء در انحراف صوفيه به سوي رقص و سماع و وجود تمايل به زيبارويان از زنان و مردان و افراط در عيش و نوش و استعمال مواد مخدر و معاشرت با بدنامان و رندان و رفت و آمد در اماكن مورد اتهام، بي‌تأثير نبوده است.[9]
قلندران صوفيه تا آنجا پيش رفتند كه دست به ارتكاب محرمات مي‌شدند، و براي اين كه از نظر مردم بيافتند بي مهابا بنگ و حشيش و شراب و... مي‌نوشيدند، و سر و روي خود را مي‌تراشيدند و پوست پلنگ مي‌پوشيدند. و عجيب اين است كه قلندران مورد عنايت مولوي هم بوده است. فخر الدين عراقي با شركت در سماع و بزم قلندران خرمن عقلش را آتش زد و مرغ دلش در دام عشق افتاد و هاي و هوي زنان عراق، عجم را با قلندران زير قوم آورد و به هندوستان رفت.[10]
يكي از مسائل مهم در تصوف مسئله رفع تكليف است كه آنان معتقدند بعد از وصول به حق تكليف برطرف مي‌شود. و رفع تكليف ازنگاه صوفيه براي واصل به حق منجر به اين معنا مي‌شود كه واصل علاوه بر ترك واجبات و ارتكاب محرمات شرعي، ‌به استغنا مي‌رسد. و اين معنا با سخنان مرجئه كه مي‌گويد عمل صالح و طالح در افزايش و كاهش ايمان تأثيري ندارد،‌ بي‌شباهت نمي‌باشد.
نتيجه اين كه تصوف تشابه‌هاي زيادي در كم اعتنايي به عمل و تكليف با مرجئه دارد و مي‌توان گفت كه مرجئه با تفكيك عمل از ايمان بستر مناسبي براي تصوف و تبيين طريقت از شريعت فراهم ساختند و بي‌بند و باريهاي متصوفه را توجيه و غيرمخلّ به ايمان دانستند.

معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. طباطبايي علامه، سيد محمد حسين، الميزان، ج 5، ص 281 تا 283، ط دوم، 1390، دار الكتب الاسلامي.
2. سبحاني،‌ آيت الله شيخ جعفر، بحوث في الملل و النحل، ج 3، ص 73 ـ 109، نشر الاسلامي، طبع سوم، 1416 هـ . ق، قم.

پي نوشت ها:
[1] . شهرستاني، محمد بن عبدالكريم، الملل و النحل، ج 1 ـ 2، ص 150، چاپخانه علمي بي‌تا، با تحقيق و تصحيح سيد محمد رضا جلالي.
[2] . رباني گلپايگاني، فرق و مذاهب كلامي, مركز جهاني علوم اسلامي، اول، سال 1377، ص 275.
[3] . مدرك شماره 1، ضمائم كتاب، ص 46.
[4] . مراجعه شود به مدرك شماره 2، از ص 275 ـ 278.
[5] . دكتر يثربي، سيد يحيي، فلسفه عرفان، چ دوم، دفتر تبليغات اسلامي، قم، 1370، ص 186 ـ 187.
[6] . ملل و نحل شهرستاني، پيشين، ضمائم، كتاب، ص 461.
[7] . مراجعه شود به فرق و مذاهب كلامي، درس چهل دوم، از ص 291 ـ 296.
[8] . فلسفه عرفان، همان.
[9] . همان، ص 186.
[10] . همان، ص 159 و 343.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
31 تیر 93
بازدید
۹۶۸
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.