مباني دين شناختي انديشه هاي حلاج را توضيح دهيد؟

پرسش
پاسخ
حسين فرزند منصور معروف به حلاج سال 244هـ.ق در روستاي طور در شمال شرقي شهر بيضاء فارس به دنيا آمد و سپس با پدرش به واسط که بيشتر مردمش حنبلي بودند، رفت و در ايام جواني به تستر و از آن جا نيز به بغداد رفته و به شاگردي عمرو مکي در مدرسه حسن بصري در آمد و خرقه تصوف را از او گرفت و بعد راهي بصره گشت. وي به سير و سفر و موعظه مردم و رها کردن گوشه گيري، شاخصه مهم تصوف پرداخت و به اهواز، خراسان، طالقان، هند و چين و ... مسافرت کرد و در سال 294هـ.ق براي بار سوم به مکه رفت، اما پس از بازگشت از مکه به بغداد، در خانه خود کعبه کوچکي ساخت و چنين ادعا کردکه اگر کسي نتواند به مکه رود مي تواند شکل کعبه را ساخته و دور او طواف کند و اعمال مکه را بجا آورد.
منصور حلاج بالاخره به حکم علماي زمان و به دستور خليفه عباسي ـ مقتدر بالله ـ به اعدام محکوم شد که در 24 ذي حجه 309 هـ .ق اول تازيانه خورد، سپس دست و پايش قطع شد و بعد به دار آويخته شد و فردا سرش را بريده و بدنش را آتش زدند.[1]
حلاج سه استاد بارز داشت به نام هاي سهل تستري، عمرو مکي و جنيد بن محمد بغدادي که هر سه از اهل سنت و از صوفي هاي مشهور بودند. حلاج اول نزد سهل تستري و سپس نزد عمرو مکي و جنيد بغدادي در بغداد به يادگيري مباني و انديشه تصوف پرداخت و تنها فرقي که با بقيه صوفي ها داشت، گوشه گيري اختيار نکردن و مردم را موعظه کردن بود.[2]
با توجه به مقدمه اي که گذشت، بايد گفت مباني اي که انديشه هاي حلاج را شکل داد يعني شاخصه هاي اصلي انديشه هاي وي، برگرفته از مباني اهل تسنن با گرايش تصوف مي باشد که در کتاب هاي صوفيه به طور مشروح پياده گشته است و البته آن چه از گفته هاي نور بخش استفاده مي شود، حلاج به سبب نبوغ، بلند پروازي، بي پروائي و افراط در عشق الهي صوفيه، برخلاف سنت صوفيان معاصر خود بود و وي تفکرات گوناگون اهل تسنن و... را خواند و گلچيني از آن ها براي خود درست کرده بود يعني مشربي صوفيانه و متأثر از فلسفه يوناني، آئين هندو و بودا و با رنگ و بوي اهل تسنني.[3]
برخي پنداشته اند که حلاج با شيعه ارتباط داشته به خاطر اين که در مجامع شيعي ادعاي بابيت و نماينده حضرت بقيه الله الاعظم را مي کرد و مردم شيعه را با اين ترفند به سوي خود مي خواند، ولي بايد گفت که چنين ارتباطي درست نيست و حلاج فقط يک بار چنين ادعا را در قم و پيش پدر شيخ صدوق کرد که با واکنش منفي و تند پدر شيخ صدوق و بيرون انداختن حلاج از حجره پدر شيخ صدوق توسط غلامش و آن هم در انظار عمومي، ديگر براي حلاج مجال ماندن در قم را نداد[4] و بار ديگر نيز به ابوسهل نوبختي گفت که نائب امام زمان است و مي تواند معجزاتي بياورد، ابوسهل در جواب گفت: جواني ام را برايم برگردان و اين جا که حلاج فهميد نبايد سرّش را فاش مي کرد، ولي ابوسهل در بين مردم اين داستان را گفته و حلاج را رسوا نمود. بنابر اين وي نتوانست با تبليغات آميخته به تصوف دربين شيعه نفوذ کند.[5]
با اين که حلاج از اهل تسنن بود ولي حتي انديشه هاي وي در بين اهل تسنن نيز مورد قبول واقع نشد و علماي اهل تسنن نزد خليفه عباسي حکم به حلال بودن خون وي و کفرش کردند که به چند نمونه از اين انديشه ها اشاره مي شود:
1. وحدت وجود و حلول: تفکر وحدت وجود به اين معني که خداوند با ديگر مخلوقات متحد است و هر موجودي الله است و لذاست که حلاج گفت: «انا الحق» و نيز حلول يعني تجسم خداوند در برخي از انسان ها از عقايد باطلي است که مسلمانان قائل به اين انديشه را کافر مي دانند، چنان چه شيخ حر عاملي در مذمت صوفيه مي نويسد:
صوفيه قائل به وحدت وجود و حلول خدا در بدن برخي عرفا شده اند و گفته اند که هر موجودي خداست و پيروانش اين ها را اولياي الهي مي دانند، ولي بايد گفت: اين ها روساي کفار، فجار، زنادقه و از بزرگان ملحدان مي باشد.
سپس مي نويسد از بزرگان صوفيه حسين بن منصور حلاج وبايزيد بسطامي است.[6]
هر چند برخي صوفيه گفته اند که گفتن «انا الحق» حرف حقي است ولي برخي قدرت فهم آن را نداشتند و به حلاج اعتراض کردند.[7]
2. قرآن کريم چندين بار شکاکان را دعوت کرده که شما هم مثل قرآن، ده سوره مثل قرآن و حتي سوره اي همانند يک سوره قرآن بياوريد و سپس مي فرمايد اگر انس و جن را جمع کنيد تا مثل قرآني بياوريد هرگز نخواهيد توانست.[8]
ولي حلاج مي گفت قرآن کلام الهي است و در عين حال بر اين باور بود که خود او نيز مي تواند وسيله اي براي ابراز کلام خداوند باشد و مثل قرآني بياورد. [9]و اين با خود قرآن و اجماع علماي اهل تسنن و شيعه مخالفت دارد که کسي بتواند مثل قرآن بياورد و اين سخن حلاج را برخي نوعي ادعاي نبوت دانسته اند که مي گفت: مي توان وسيله اي براي ابراز کلام خداوند باشد.
3. تکثرگرائي: همه مسلمانان بر اين باورند که اسلام دين جهاني و جاويداني است و تنها دين براي هدايت و به سعادت رساندن بشريت مي باشد، اما حلاج مي گفت: يهوديت، مسيحيت و اسلام هيچ فرقي با هم ندارند و اين ها فقط نام و لقب هاي مختلف براي دين هستند، پس هيچ وقت کسي را به خاطر داشتن ديني ملامت نکن.[10]
4. جبر گرائي: در ميان انديشمندان اهل تسنن افرادي هستند که مي گويند، انسان در انجام دادن کارهاي خوب يا بد از خود هيچ اختياري نداشته و مجبور است و منصور حلاج نيز تحت تأثير اين انديشه قرار گرفته و نه تنها اعمال انساني را اجباري دانسته، خود ايمان آوردن نيز با اجبار خداست، براي همين نبايد يهودي را يا مسيحي را به قبول نکردن اسلام مذمت کرد چرا که اين خداوند است که آن ها را نمي گذارد تا مسلمان گردند. و اين خداوند است که براي هر کسي ديني برگزيده است.[11]
با توجه به مطالب ياد شده مي توان گفت: انديشه هاي حلاج متاثر از اهل سنت و با گرايش صوفيانه شکل گرفت که به خاطر تضاد آن با آموزه هاي اصيل اسلامي مورد مخالفت علماي اهل سنت و شيعه قرار گرفت و از سوي ديگر چون از منش صوفيه در گوشه گيري و دخالت نکردن در امور سياسي بيرون آمده بود، از سوي صوفيان خود نيز کنار زده شد هر چند صوفيه پس از اعدام وي از افکار او تبعيت کرده و تأييد نمودند. ولي شيعه هيچ وقت نه منصور را از خود دانسته و نه هيچ گاه انديشه هاي او را پذيرفته، بلکه علماي بزرگ با نوشتن کتاب هايي در رد انديشه هاي حلاج، مانند الرد علي اصحاب الحلاج شيخ مفيدو ... او را از جامعه شيعي دور ساخته و بطلان افکارش را بر همگان روشن کردند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. مجموعه آثار حلاج، قاسم مير آخوري.
2. شعله طور، عبدالحسين زرين کوب.
3. وضوي خون (سيري در زندگي حلاج)، ميشل فريد قرّيب، ترجمه بهمن رازاني.
پي نوشت ها:
[1] . نوربخش، جواد، حلاج (شهيد عشق الهي)، تهران، يلدا قلم، دوم، 1380هـ.ش، ص 13.
[2] . ر.ک: ماسينيون، لوئي، مصائب حلاج، ترجمه دهشيري، ضياء الدين، بي جا، بنياد علوم اسلامي، اول، 1362ش، ص 43 و حلاج (شهيد عشق الهي) ص15.
[3] . رک: حلاج، (شهيد عشق الهي)، ص97 و رک: يا شارنوري ئوزترک، شهيد راه حقيقت و عشق حسين بن منصور حلاج و آثار او،ترجمه توفيق هـ.سبحاني، تهران، روزنه، اول، 1382هـ ش، ص 15.
[4] . تربتي کربلائي، حيدر، مرتدي بدار آويخته، بي جا، بي نا، بي تا، ص 20.
[5] . حلاج، شهيد عشق الهي، ص61.
[6] . حر عاملي، الانثي عشريه، قم، دار الکتب العلميه، بي تا، ص 51.
[7] . شهيد راه حقيقت و عشق حسين بن منصور حلاج، ص 139.
[8] . رک: بقره / 23، هود/13، يونس/ 38.
[9] . حلاج، (شهيد عشق الهي) ، ص 97.
[10] . همان، ص 124.
[11] . حلاج شهيد عشق الهي، ص 124.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 31 تیر 93
- بازدید
- ۱٬۲۴۵
مباني دين شناختي انديشه هاي حلاج را توضيح دهيد؟
- نشان کردن
پرسش
پاسخ
حسين فرزند منصور معروف به حلاج سال 244هـ.ق در روستاي طور در شمال شرقي شهر بيضاء فارس به دنيا آمد و سپس با پدرش به واسط که بيشتر مردمش حنبلي بودند، رفت و در ايام جواني به تستر و از آن جا نيز به بغداد رفته و به شاگردي عمرو مکي در مدرسه حسن بصري در آمد و خرقه تصوف را از او گرفت و بعد راهي بصره گشت. وي به سير و سفر و موعظه مردم و رها کردن گوشه گيري، شاخصه مهم تصوف پرداخت و به اهواز، خراسان، طالقان، هند و چين و ... مسافرت کرد و در سال 294هـ.ق براي بار سوم به مکه رفت، اما پس از بازگشت از مکه به بغداد، در خانه خود کعبه کوچکي ساخت و چنين ادعا کردکه اگر کسي نتواند به مکه رود مي تواند شکل کعبه را ساخته و دور او طواف کند و اعمال مکه را بجا آورد.
منصور حلاج بالاخره به حکم علماي زمان و به دستور خليفه عباسي ـ مقتدر بالله ـ به اعدام محکوم شد که در 24 ذي حجه 309 هـ .ق اول تازيانه خورد، سپس دست و پايش قطع شد و بعد به دار آويخته شد و فردا سرش را بريده و بدنش را آتش زدند.[1]
حلاج سه استاد بارز داشت به نام هاي سهل تستري، عمرو مکي و جنيد بن محمد بغدادي که هر سه از اهل سنت و از صوفي هاي مشهور بودند. حلاج اول نزد سهل تستري و سپس نزد عمرو مکي و جنيد بغدادي در بغداد به يادگيري مباني و انديشه تصوف پرداخت و تنها فرقي که با بقيه صوفي ها داشت، گوشه گيري اختيار نکردن و مردم را موعظه کردن بود.[2]
با توجه به مقدمه اي که گذشت، بايد گفت مباني اي که انديشه هاي حلاج را شکل داد يعني شاخصه هاي اصلي انديشه هاي وي، برگرفته از مباني اهل تسنن با گرايش تصوف مي باشد که در کتاب هاي صوفيه به طور مشروح پياده گشته است و البته آن چه از گفته هاي نور بخش استفاده مي شود، حلاج به سبب نبوغ، بلند پروازي، بي پروائي و افراط در عشق الهي صوفيه، برخلاف سنت صوفيان معاصر خود بود و وي تفکرات گوناگون اهل تسنن و... را خواند و گلچيني از آن ها براي خود درست کرده بود يعني مشربي صوفيانه و متأثر از فلسفه يوناني، آئين هندو و بودا و با رنگ و بوي اهل تسنني.[3]
برخي پنداشته اند که حلاج با شيعه ارتباط داشته به خاطر اين که در مجامع شيعي ادعاي بابيت و نماينده حضرت بقيه الله الاعظم را مي کرد و مردم شيعه را با اين ترفند به سوي خود مي خواند، ولي بايد گفت که چنين ارتباطي درست نيست و حلاج فقط يک بار چنين ادعا را در قم و پيش پدر شيخ صدوق کرد که با واکنش منفي و تند پدر شيخ صدوق و بيرون انداختن حلاج از حجره پدر شيخ صدوق توسط غلامش و آن هم در انظار عمومي، ديگر براي حلاج مجال ماندن در قم را نداد[4] و بار ديگر نيز به ابوسهل نوبختي گفت که نائب امام زمان است و مي تواند معجزاتي بياورد، ابوسهل در جواب گفت: جواني ام را برايم برگردان و اين جا که حلاج فهميد نبايد سرّش را فاش مي کرد، ولي ابوسهل در بين مردم اين داستان را گفته و حلاج را رسوا نمود. بنابر اين وي نتوانست با تبليغات آميخته به تصوف دربين شيعه نفوذ کند.[5]
با اين که حلاج از اهل تسنن بود ولي حتي انديشه هاي وي در بين اهل تسنن نيز مورد قبول واقع نشد و علماي اهل تسنن نزد خليفه عباسي حکم به حلال بودن خون وي و کفرش کردند که به چند نمونه از اين انديشه ها اشاره مي شود:
1. وحدت وجود و حلول: تفکر وحدت وجود به اين معني که خداوند با ديگر مخلوقات متحد است و هر موجودي الله است و لذاست که حلاج گفت: «انا الحق» و نيز حلول يعني تجسم خداوند در برخي از انسان ها از عقايد باطلي است که مسلمانان قائل به اين انديشه را کافر مي دانند، چنان چه شيخ حر عاملي در مذمت صوفيه مي نويسد:
صوفيه قائل به وحدت وجود و حلول خدا در بدن برخي عرفا شده اند و گفته اند که هر موجودي خداست و پيروانش اين ها را اولياي الهي مي دانند، ولي بايد گفت: اين ها روساي کفار، فجار، زنادقه و از بزرگان ملحدان مي باشد.
سپس مي نويسد از بزرگان صوفيه حسين بن منصور حلاج وبايزيد بسطامي است.[6]
هر چند برخي صوفيه گفته اند که گفتن «انا الحق» حرف حقي است ولي برخي قدرت فهم آن را نداشتند و به حلاج اعتراض کردند.[7]
2. قرآن کريم چندين بار شکاکان را دعوت کرده که شما هم مثل قرآن، ده سوره مثل قرآن و حتي سوره اي همانند يک سوره قرآن بياوريد و سپس مي فرمايد اگر انس و جن را جمع کنيد تا مثل قرآني بياوريد هرگز نخواهيد توانست.[8]
ولي حلاج مي گفت قرآن کلام الهي است و در عين حال بر اين باور بود که خود او نيز مي تواند وسيله اي براي ابراز کلام خداوند باشد و مثل قرآني بياورد. [9]و اين با خود قرآن و اجماع علماي اهل تسنن و شيعه مخالفت دارد که کسي بتواند مثل قرآن بياورد و اين سخن حلاج را برخي نوعي ادعاي نبوت دانسته اند که مي گفت: مي توان وسيله اي براي ابراز کلام خداوند باشد.
3. تکثرگرائي: همه مسلمانان بر اين باورند که اسلام دين جهاني و جاويداني است و تنها دين براي هدايت و به سعادت رساندن بشريت مي باشد، اما حلاج مي گفت: يهوديت، مسيحيت و اسلام هيچ فرقي با هم ندارند و اين ها فقط نام و لقب هاي مختلف براي دين هستند، پس هيچ وقت کسي را به خاطر داشتن ديني ملامت نکن.[10]
4. جبر گرائي: در ميان انديشمندان اهل تسنن افرادي هستند که مي گويند، انسان در انجام دادن کارهاي خوب يا بد از خود هيچ اختياري نداشته و مجبور است و منصور حلاج نيز تحت تأثير اين انديشه قرار گرفته و نه تنها اعمال انساني را اجباري دانسته، خود ايمان آوردن نيز با اجبار خداست، براي همين نبايد يهودي را يا مسيحي را به قبول نکردن اسلام مذمت کرد چرا که اين خداوند است که آن ها را نمي گذارد تا مسلمان گردند. و اين خداوند است که براي هر کسي ديني برگزيده است.[11]
با توجه به مطالب ياد شده مي توان گفت: انديشه هاي حلاج متاثر از اهل سنت و با گرايش صوفيانه شکل گرفت که به خاطر تضاد آن با آموزه هاي اصيل اسلامي مورد مخالفت علماي اهل سنت و شيعه قرار گرفت و از سوي ديگر چون از منش صوفيه در گوشه گيري و دخالت نکردن در امور سياسي بيرون آمده بود، از سوي صوفيان خود نيز کنار زده شد هر چند صوفيه پس از اعدام وي از افکار او تبعيت کرده و تأييد نمودند. ولي شيعه هيچ وقت نه منصور را از خود دانسته و نه هيچ گاه انديشه هاي او را پذيرفته، بلکه علماي بزرگ با نوشتن کتاب هايي در رد انديشه هاي حلاج، مانند الرد علي اصحاب الحلاج شيخ مفيدو ... او را از جامعه شيعي دور ساخته و بطلان افکارش را بر همگان روشن کردند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. مجموعه آثار حلاج، قاسم مير آخوري.
2. شعله طور، عبدالحسين زرين کوب.
3. وضوي خون (سيري در زندگي حلاج)، ميشل فريد قرّيب، ترجمه بهمن رازاني.
پي نوشت ها:
[1] . نوربخش، جواد، حلاج (شهيد عشق الهي)، تهران، يلدا قلم، دوم، 1380هـ.ش، ص 13.
[2] . ر.ک: ماسينيون، لوئي، مصائب حلاج، ترجمه دهشيري، ضياء الدين، بي جا، بنياد علوم اسلامي، اول، 1362ش، ص 43 و حلاج (شهيد عشق الهي) ص15.
[3] . رک: حلاج، (شهيد عشق الهي)، ص97 و رک: يا شارنوري ئوزترک، شهيد راه حقيقت و عشق حسين بن منصور حلاج و آثار او،ترجمه توفيق هـ.سبحاني، تهران، روزنه، اول، 1382هـ ش، ص 15.
[4] . تربتي کربلائي، حيدر، مرتدي بدار آويخته، بي جا، بي نا، بي تا، ص 20.
[5] . حلاج، شهيد عشق الهي، ص61.
[6] . حر عاملي، الانثي عشريه، قم، دار الکتب العلميه، بي تا، ص 51.
[7] . شهيد راه حقيقت و عشق حسين بن منصور حلاج، ص 139.
[8] . رک: بقره / 23، هود/13، يونس/ 38.
[9] . حلاج، (شهيد عشق الهي) ، ص 97.
[10] . همان، ص 124.
[11] . حلاج شهيد عشق الهي، ص 124.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 31 تیر 93
- بازدید
- ۱٬۲۴۵
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.