آيا عطار نيشابوري درويش بوده است؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

آيا عطار نيشابوري درويش بوده است؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

با توجه به زندگي­نامه و آثار عطار نيشابوري، مسلم است که ايشان درويش يا صوفي بوده است؛

شيخ فريد الدين ابو حامد محمد، عطار نيشابوري، از مشايخ بزرگ و از شاعران نامدار در حدود سال 540ق در کدکن نيشابور به دنيا آمد و در سال 618ق در حمله مغولان به نيشابور به شهادت رسيد. شهرت او به «عطار» هم به اين دليل بود که عطاري داشت و به اصطلاح آن زمان، به شغل داروفروشي و طبابت مشغول بود.[1]

عطار در طريقه تصوف، مريد شيخ مجد الدين بغدادي (مقتول به سال 613ق) بود و مجد الدين از مشايخ نجم الدين کبري بود. بنابراين عطار به طريقه کبراويه سلوک مي­کرد که صوفيه ذهبي در حال حاضر به آن طريق منتسب هستند، اما مرحوم استاد فروزانفر با ذکر دلايل بسيار، از مدت عمر و مسافرت­هاي نجم الدين کبري و کيفيت طريقه او و نيز عدم ذکر نام نجم الدين در آثار عطار و ذکر نام مجد الدين بغدادي فقط در يک مورد، در پيروي عطار از طريقه کبراويه شک مي­کند، ولي قول دولتشاه را که مي­گويد «شيخ فريدالدين عطار خرقه تبرک از دست سلطان العاشقين، فخر الشهدا مجد الدين بغدادي دارد» به واقع نزديک مي­داند.[2]

جامي در نفحات الانس نوشته است که بعضي گفته­اند او اويسي بوده است، پس عطار در ظاهر خدمت هيچ پيري نکرده و دست ارادت به مرشدي نداده است. قصيده­اي که عطار در وصف حال خود دارد و در آن خود را مستفيد از روحانيت شيخ ابو سعيد ابو الخير (متوفي 440ق) مي­داند، نيز اين قول را تأييد مي­کند.[3]

عطار در تمام علوم زمان، از ادب و حکمت و کلام و نجوم و علوم ديني از تفسير و روايت حديث و فقه و طب و گياه شناسي به کمال رسيده و در نيشابور آن زمان که مرکز دانش و بحث علمي فرقه هاي مختلف بود، مرجعيت داشت، ولي مانند همه صوفيه، بحث و استدلال علمي و فلسفي را انکار مي کرد، با آن که خود در فلسفه و علوم عقلي و برهاني تبحر داشت.

او مذهب اهل سنت داشت و اين اعتقاد در آثارش آشکار است، اما مانند همه صوفيه اهل سنت، از حضرت علي بن ابي طالب ـ عليه السلام ـ با خلوص و اعتقاد و اقرار به فضايل آن امام بزرگوار سخت ستايش مي­کند و همين ستايش و احترام سبب شد که قاضي نورالله شوشتري او را شيعه به شمار آورد.

عطار آثار منظوم بسياري دارد که از جمله آن­ها: الهي نامه، اسرار نامه، خسرو نامه، مصيبت نامه، مقامات طيور يا منطق الطير، ديوان قصايد و غزليات و مختار نامه را مي توان نام برد و نيز «تذکرة الاولياء» او به نثر، در شرح حال و اقوال صوفيه و عرفا است.[4]

بنابراين هم در زندگي نامه و هم در آثار عطار نيشابوري، پيروي ايشان از آيين تصوف کاملاً مشهود و قطعي است.

اعتقاد به وحدت وجود با تقريرهاي مختلف هم در بين عرفاي اهل سنت، هم بين عرفاي شيعه؛ هم در فلسفه اسلامي و هم در فلسفه­هاي شرقي و غربي رايج بوده است و از جمله برهمنان (در آيين هندو) و رواقيان و نوافلاطونيان (در مغرب زمين) و صوفيان و عرفا (در جهان اسلام) بدان معتقد بوده اند، اما نکته اي که در مورد وحدت وجود، توجه به آن ضروري است اين است که وحدت وجود، تقريرهاي متفاوتي دارد که برخي از آن ها قطعاً شرک است، ولي برخي ديگر مستلزم شرک نيست؛ يکي از تقريرهاي وحدت وجود که به «همه خدايي»[5] معروف است اين است که چيزي غير از خدا موجود نيست و همه موجودات خدا هستند يا تقرير ديگر آن که همه موجودات غير خدا، وهم و خيال اند.[6] يا وحدت وجود طبيعي که خدا همان مجموع جهان يا روح حاکم بر مجموع جهان است. اين نوع تقريرها از وحدت وجود شرک آميز است و مخالف دلايل عقلي و نقلي است، اما تقريري از وحدت وجود که وجود حقيقي فقط خداست و ديگر موجودات جلوه يا نمود خدا هستند يا تقرير فلسفي آن که وجود مستقل فقط خداست و ديگر موجودات، ربط و تعلق به او هستند که از آن به «تشکيک وجود» يا «وحدت در عين کثرت و کثرت در عين وحدت» تعبير مي شود،[7] شرک آميز نيست و بزرگاني مثل امام خميني(ره) و مرحوم علامه طباطبائي به آن معتقد بوده اند.

وحدت وجودي که در شعر شيخ عطار بيان گرديد، ظاهر آن از وحدت وجودهاي شرک آميز مي باشد. ولي اين که منظور واقعي عطار چه بوده بر ما روشن نيست.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ عارفان بزرگ ايران در بلنداي فکر انساني، عبدالرفيع حقيقت.

 


[1]. سجادي، سيد ضياءالدين، مقدمه اي بر عرفان و تصوف، تهران، سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انساني دانشگاه ها (سمت)، 1380ش، ص125.

[2]. فروزان‌فر، بديع الزمان، شرح احوال و تحليل آثار عطار، انتشارات انجمن آثار ملي، 1340ـ1339ش، ص28ـ30.

[3]. همان، ص32.

[4]. مقدمه اي بر مباني عرفان و تصوف، همان، ص127.

[5]. Pantheism.

[6]. Panentheism.

[7]. در مورد تقريرهاي وحدت وجود مي توانيد به لغت نامه دهخدا، ماده وحدت يا به اين آدرس مراجعه کنيد: ر.ک: صليبا، جميل و صانعي دره بيدي، منوچهر، فرهنگ فلسفي، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول: 1366ش، (مذهب) وحدة الوجود، ص664.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
25 تیر 01
بازدید
۱۳۵
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.