آيا از طرف اهل سنت نقدي بر تصوف شده است يا نه؟
آيا از طرف اهل سنت نقدي بر تصوف شده است يا نه؟
پرسش
پاسخ
صوفيه در سير تاريخي خود مورد طعن و انکار و ملامت مخالفان بوده است.
سرسختترين مخالفان صوفيه را بايد در ميان فقيهان جستجو کرد. با آن که به ويژه تا قرن هفتم، بزرگترين صوفيان از ميان اهل سنت و جماعت برخاستهاند، و بيشترين حملات را علماي آنان بر صوفيه روا داشتهاند.
و آنان را به ترويج جهل و احتراز از دانش و اشاعه فساد متهم کردهاند در اينجا مطالبي از کتاب «تاريخ تصوف اسلامي» تأليف دکتر عبدالرحمن بدوي ارائه ميشود: در هجوم و حمله بر تصوف و صوفيان، سنّيان شديدترين و تندترين فرقههاي اسلامي بودهاند.
نخستين متوني که از يورش سنيان بر صوفيان در دست داريم، مطالبي است که در کتاب «التّنبيه و الرّد علي اهل الاهواء و البدع» نوشته ابو الحسين ملطي (م 377ق) آمده است. وي بر کساني که آنان را «روحانيّه» خوانده سخت تاخته و همه گرايشها و شاخههاي تصوف را مورد حمله قرار داده است: «و از فرقههاي بدعت گزار، فرقه «روحانيّه» است و اينها چند گروه هستند، و به اين دليل «روحانيه» ناميده شدهاند که پنداشتهاند ارواحشان در ملکوت آسمانها مي چرخند و بهشت را ميبينند و با حورالعين نزديکي ميکنند و در بهشت ميگردند. و «فکريّه» نيز ناميده شدهاند زيرا ميپندارند که در اين باره ميانديشند و فکر به اين معنا را غايت عبادت و نهايت آمالشان قرار دادهاند؛ با ارواح خويش بر آن خيال و اين غايت مينگرند و از اين بابت لذت ميبرند که مخاطب خداوند هستند و خداي با آنان مصافحه مي کند و آنان را مينگرند و از نزديکي با حورالعين و خوردن ميوههاي دست نخورده و تکيه بر تختهاي بهشتي بهره مي برند و غلام بچگان، سيني هاي خوارک و نوشيدنيهاي گوناگون و ميوههاي تازه و آبدار بر گردشان ميچرخند، و اگر به هنگام ارتکاب گناه در انديشه پشيماني بر گناه باشند و سپس از آن توبه و استغفار کنند، همين آنان را بس است.
بديهي است که اين خيال را شيطان در مخيلّهشان گذارده، چرا که کسي از لذات بهشتي کام نميگيرد مگر کساني که در قيامت به بهشت روند و همين است وعده خداوند به بندگان زن ومرد مؤمنش». «و از اين فرقههاي بدعت گزار، گروهي از «روحانيه» هستند که پنداشته اند، عشق خدا بر قلبها و هواها و اراده شان غالب آمده، تا آنجا که اين عشق بيش از هر چيز ديگري بر آنان غلبه دارد، و هر گاه چنين باشد پس آنان نيز نزد خداوند همين منزلت را دارند و خداوند هم آنان را خليل خويش يافته است، لذا دزدي و زنا و شرب خمر و همه موارد فحشاء را از روي دوستي ميان خود و آنان و نه از روي حليّت، بر ايشان مباح دانسته، آن گونه که مثلا بر دوست رو است که بدون اجازه از مال دوست بردارد. از جمله اينان «رباح» و «کليب» بودند که چنين عقيدهاي داشتند و به آن دعوت ميکردند».
با وجودي که «ملطي» در اينجا اسمي از صوفيان نبرده و پيروان اين گرايشها را مشخص نکرده و تنها از رباح و کليب نام برده، ميتوان از حرفهايش نتيجه گرفت که اين مطالب گرايشات برخي از غاليان صوفي است، همان کساني که «سراج» بزرگترين مدافع تصوف و صوفيان، آنان را ميکوبد چرا که آنان از صوفياني بودند که در فهم تصوف دچار اشتباه شدند، لذا آنان را صوفي حقيقي نميداند بلکه ميگويد آنان «صوفي نما» بودند.
ب) گستردهترين يورش عليه تصوف و صوفيان از سوي سنّيان، مطالبي است که «ابوالفرج عبدالرحمن بن جوزي» (م 597 ه) در کتاب مشهورش موسوم به «تلبيس ابليس» گفته است، و ما در اينجا با توجه به مطالب «ابن جوزي» انتقاد سنّيان از «تصوف و صوفيان» را خلاصه ميکنيم:
1. صوفيان از دانش بريده و به عمل پرداختهاند، از دانش قرآن و حديث دست برداشته به پند و اندرز روي آورده اند.
2. صوفيان قائل به حلول شدهاند.
3. صوفيان در عبادات (طهارت و نماز) پا از حد فراتر گذاشته و آن را ناديده انگاشتهاند.
4. آنان مردم را فرا ميخوانند تا دست از مال و دارائي کشيده بي چيز باشند.
5. آنان پوشاک ويژهاي دارند؛ مانند پوشيدن پشمينه، پوستين و پوشاک پينهدار.
6. آنان در خوراک وضع ويژهاي دارند.
7. آنان براي پيدا کردن «وجد» به سماع و رقص ميپردازند.
8. آنان به گفتگوي با نوجوانان و نگريستن به جوانان بيريش حريص هستند.
9. آنان به توکّل فرا ميخوانند و به ترک مداوا و علل و اسباب مادي و دوري از اموال دعوت ميکنند.
10. آنان تنهايي و گوشه نشيني و دوري از مردم را ترجيح ميدهند و مجرّد زيستن را بر ازدواج برتري ميدهند و اگر ازدواجي صورت گيرد، نداشتن فرزند را تشويق ميکنند.
11. آنان به گردش و سياحت دعوت ميکنند، امّا نه به جاي شناخته شده و معروفي و نه براي کسب دانش، بيشترشان به تنهايي و با دست خالي به سير و سياحت ميپردازند و مدعيند که توکل دارند.
12. روي آوردن به شطحيات و دعاوي ديگر و ادعاي کرامات و خوارق عادات و شعبده بازي.
ج) ابن تيميه يکي ديگر از علماء اهل سنت است که (م 728 هـ / 1328م ) مطالبي در باره صوفيان ميگويد که برخي معتدل و برخي ديگر تند است: «درست آن است که آنان (صوفيان) در طاعت خداوند ميکوشند؛ برخي شان گناهکارند و برخي شان پرهيزکار، صوفيان به سه دسته تقسيم ميشوند: صوفيان حقايق، صوفيان ارزاق، صوفيان رسوم؛ اما صوفيان حقايق همان کساني هستند که ما آنان را توصيف کرديم (کساني که طاعت خدا مي کنند)، و اما صوفيان ارزاق کساني هستند که به خانقاه خزيده و بست نشسته اند و لازم نيست که اينان از اهل حقايق باشند. امّا صوفيان رسوم کساني هستند که از تصوف فقط به شکل ظاهري آن که همان پوشاک و ادا و اطوار ظاهري باشد بسنده کردهاند اينان شبه صوفياني هستند که اداي صوفيان حقيقي را در ميآورند.
ابن تيميه نيز همان چيزهايي را ردّ ميکند که ابن جوزي ردّ ميکرد: سماع، رقص، حزن، وجد، حال و... و تا اينجا حملههاي ابن تيميه بر صوفيان سبک و معتدل بود، زيرا تصوفي که او در اينجا اراده کرده آن تصوفي نيست که حلاّج آغازگر آن بود و ابن عربي و صدر الدین قونوي و عفيف تلمساني نقطه اوج آن بودند. منظورم تصوفي است که قائل به وحدت وجود و حلول بود. اين نوع از تصوف است که ابن تيميه سخت بر آن تاخته و اصحاب آنرا به حلوليّه و اتحاديّه توصيف ميکند شديدترين حملههاي ابن تيميه بر اينان در رسالههاي است که به «شيخ نصر منبجي» نوشته است در اين رساله قائلين به اتحاد عام يا حلول مطلق را مورد حمله قرار داده و تأکيد ميکند که:
هيچ کس چنين حرفهايي نميزند مگر آن که وجود صانع را انکار کردهباشد، زيرا اينان معتقدند که «عين وجود حقّ، عين وجود خلق است و وجود ذات باري که آفريننده آسمان و زمين است، عين وجود مخلوقات است. پس نميتوان تصور کرد که غير خودش را خلق کردهباشد و نيز نميتوان تصور کرد که او پروردگار عالميان باشد و نه اين که بي نياز است و غير از او، همه نيازمندند» اين تيميه در حمله بر «ابن عربي» کتاب «فصوص الحکم» او را برگزيده و به مطالبي در ردّ او استناد ميکند که: قائل به وحدت وجود است، عقيده او مبتني بر دو اصل است: نخست آنکه: «معدوم» چيزي ثابت در «عدم» است. دوّم اين که؛ وجود پديدهها عين وجود خالق آنهاست و چيزي جز او (خدا) و غير او نيست «و اين همان چيزي است که ابن عربي از خود در آورده و بدين سان از همه مشايخ و علماء گذشته جدا شده و اين عقيده بقيه فرقه اتحاديه است، ولي در عين حال ابن عربي به اسلام از همه آنها (صدر رومي ـ تلمساني ـ ابن سبعين ـ ابن فارض) نزديکتر است و در موارد زيادي حرفهاي خوبي گفته است. او ميان ظاهر و پديد آورنده ظاهر (مظاهر) فرق گذاشته، به امر و نهي و شرايع ديني که باور داشته اعتراف و اقرار کرده و به سلوک نفساني و راه و رسم اخلاقي و عبادي که ديگر مشايخ فرمان ميداده اند، دستور داده است و....» امّا صدر رومي و خصوصا تلمساني را از دايره اسلام به دور مي داند و تلمساني را نابکارترين اين گروه و کافرترين شان ميداند. زيرا در نزد وي اصلا حقيقتي و وجودي و حد و مرزي به هيچ وجهي از وجوه وجود ندارد ميگويد که من در اينها چيزي جز کفر نديدم آن هم کفري مانند کفر تلمساني که احدي چنان کفر نورزيده است، و فرد ديگري از آنان که به وي «بلياني» گفته ميشود و از مشايخ شيراز است.خلاصه اين که ابن تيميّه تصوف را به خاطر خود تصوف مورد حمله قرار نميدهد، بلکه آنچه در نظرش انحرافات تصوف بوده، از طريق تصوف درست و برحق، مورد يورش قرار داده است.
و ميگويد: د) اگر به اندلس سري بزنيم ابراهيم بن موسي بن محمد لخمي شاطبي (م790هـ) را خواهيم يافت که در کتاب «الاعتصام» انتقاداتي از صوفيان دارد.
1. صوفيان در استخراج احکام شرعيه به رؤيا استناد ميکنند!
2. صوفيان براي گفتن ذکر دور هم جمع ميشوند و با صداي بلند ذکر ميگويند، بعد هم کارشان به موسيقي و رقص و گزافه گويي در حالات وجد ميرسد؛ ميرقصند و قره ني ميزنند و پيچ و تاب ميخورند و بر سينه ميکوبند! شاطبي تمامي حالات صوفيان را نفي ميکند، بلکه معتقد است بايد حالات روحي صوفيان مغاير با شرع نباشد و در حد شرع شود و حال داشته باشند وگرنه بدعت است و...[1] در ميان اهل سنت اگر چه تصوف معارضان ديگري چون ابن حزم، ابن قيم الجوزيه و ذهبي نيز داشته، امّا اساس نظريات اهل سنت را در نقد تصوف بايد در کتاب «تلبيس ابليس» ابن جوزي جستجو کرد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ تصوف در يکصد پرسش و پاسخ، عبدالباقي گريسنادي.
2ـ تاريخ تصوف در اسلام، قاسم غني.
[1]. گردآوري از کتاب: عبدالرحمن بدوي، تاريخ تصوف اسلامي، ترجمه دکتر محمود رضا افتخار زاده، دفتر نشر معارف اسلامي، 1375ش، از ص93 ـ 106.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 25 تیر 01
- بازدید
- ۷۹
آيا از طرف اهل سنت نقدي بر تصوف شده است يا نه؟
- نشان کردن
پرسش
آيا از طرف اهل سنت نقدي بر تصوف شده است يا نه؟
پاسخ
صوفيه در سير تاريخي خود مورد طعن و انکار و ملامت مخالفان بوده است.
سرسختترين مخالفان صوفيه را بايد در ميان فقيهان جستجو کرد. با آن که به ويژه تا قرن هفتم، بزرگترين صوفيان از ميان اهل سنت و جماعت برخاستهاند، و بيشترين حملات را علماي آنان بر صوفيه روا داشتهاند.
و آنان را به ترويج جهل و احتراز از دانش و اشاعه فساد متهم کردهاند در اينجا مطالبي از کتاب «تاريخ تصوف اسلامي» تأليف دکتر عبدالرحمن بدوي ارائه ميشود: در هجوم و حمله بر تصوف و صوفيان، سنّيان شديدترين و تندترين فرقههاي اسلامي بودهاند.
نخستين متوني که از يورش سنيان بر صوفيان در دست داريم، مطالبي است که در کتاب «التّنبيه و الرّد علي اهل الاهواء و البدع» نوشته ابو الحسين ملطي (م 377ق) آمده است. وي بر کساني که آنان را «روحانيّه» خوانده سخت تاخته و همه گرايشها و شاخههاي تصوف را مورد حمله قرار داده است: «و از فرقههاي بدعت گزار، فرقه «روحانيّه» است و اينها چند گروه هستند، و به اين دليل «روحانيه» ناميده شدهاند که پنداشتهاند ارواحشان در ملکوت آسمانها مي چرخند و بهشت را ميبينند و با حورالعين نزديکي ميکنند و در بهشت ميگردند. و «فکريّه» نيز ناميده شدهاند زيرا ميپندارند که در اين باره ميانديشند و فکر به اين معنا را غايت عبادت و نهايت آمالشان قرار دادهاند؛ با ارواح خويش بر آن خيال و اين غايت مينگرند و از اين بابت لذت ميبرند که مخاطب خداوند هستند و خداي با آنان مصافحه مي کند و آنان را مينگرند و از نزديکي با حورالعين و خوردن ميوههاي دست نخورده و تکيه بر تختهاي بهشتي بهره مي برند و غلام بچگان، سيني هاي خوارک و نوشيدنيهاي گوناگون و ميوههاي تازه و آبدار بر گردشان ميچرخند، و اگر به هنگام ارتکاب گناه در انديشه پشيماني بر گناه باشند و سپس از آن توبه و استغفار کنند، همين آنان را بس است.
بديهي است که اين خيال را شيطان در مخيلّهشان گذارده، چرا که کسي از لذات بهشتي کام نميگيرد مگر کساني که در قيامت به بهشت روند و همين است وعده خداوند به بندگان زن ومرد مؤمنش». «و از اين فرقههاي بدعت گزار، گروهي از «روحانيه» هستند که پنداشته اند، عشق خدا بر قلبها و هواها و اراده شان غالب آمده، تا آنجا که اين عشق بيش از هر چيز ديگري بر آنان غلبه دارد، و هر گاه چنين باشد پس آنان نيز نزد خداوند همين منزلت را دارند و خداوند هم آنان را خليل خويش يافته است، لذا دزدي و زنا و شرب خمر و همه موارد فحشاء را از روي دوستي ميان خود و آنان و نه از روي حليّت، بر ايشان مباح دانسته، آن گونه که مثلا بر دوست رو است که بدون اجازه از مال دوست بردارد. از جمله اينان «رباح» و «کليب» بودند که چنين عقيدهاي داشتند و به آن دعوت ميکردند».
با وجودي که «ملطي» در اينجا اسمي از صوفيان نبرده و پيروان اين گرايشها را مشخص نکرده و تنها از رباح و کليب نام برده، ميتوان از حرفهايش نتيجه گرفت که اين مطالب گرايشات برخي از غاليان صوفي است، همان کساني که «سراج» بزرگترين مدافع تصوف و صوفيان، آنان را ميکوبد چرا که آنان از صوفياني بودند که در فهم تصوف دچار اشتباه شدند، لذا آنان را صوفي حقيقي نميداند بلکه ميگويد آنان «صوفي نما» بودند.
ب) گستردهترين يورش عليه تصوف و صوفيان از سوي سنّيان، مطالبي است که «ابوالفرج عبدالرحمن بن جوزي» (م 597 ه) در کتاب مشهورش موسوم به «تلبيس ابليس» گفته است، و ما در اينجا با توجه به مطالب «ابن جوزي» انتقاد سنّيان از «تصوف و صوفيان» را خلاصه ميکنيم:
1. صوفيان از دانش بريده و به عمل پرداختهاند، از دانش قرآن و حديث دست برداشته به پند و اندرز روي آورده اند.
2. صوفيان قائل به حلول شدهاند.
3. صوفيان در عبادات (طهارت و نماز) پا از حد فراتر گذاشته و آن را ناديده انگاشتهاند.
4. آنان مردم را فرا ميخوانند تا دست از مال و دارائي کشيده بي چيز باشند.
5. آنان پوشاک ويژهاي دارند؛ مانند پوشيدن پشمينه، پوستين و پوشاک پينهدار.
6. آنان در خوراک وضع ويژهاي دارند.
7. آنان براي پيدا کردن «وجد» به سماع و رقص ميپردازند.
8. آنان به گفتگوي با نوجوانان و نگريستن به جوانان بيريش حريص هستند.
9. آنان به توکّل فرا ميخوانند و به ترک مداوا و علل و اسباب مادي و دوري از اموال دعوت ميکنند.
10. آنان تنهايي و گوشه نشيني و دوري از مردم را ترجيح ميدهند و مجرّد زيستن را بر ازدواج برتري ميدهند و اگر ازدواجي صورت گيرد، نداشتن فرزند را تشويق ميکنند.
11. آنان به گردش و سياحت دعوت ميکنند، امّا نه به جاي شناخته شده و معروفي و نه براي کسب دانش، بيشترشان به تنهايي و با دست خالي به سير و سياحت ميپردازند و مدعيند که توکل دارند.
12. روي آوردن به شطحيات و دعاوي ديگر و ادعاي کرامات و خوارق عادات و شعبده بازي.
ج) ابن تيميه يکي ديگر از علماء اهل سنت است که (م 728 هـ / 1328م ) مطالبي در باره صوفيان ميگويد که برخي معتدل و برخي ديگر تند است: «درست آن است که آنان (صوفيان) در طاعت خداوند ميکوشند؛ برخي شان گناهکارند و برخي شان پرهيزکار، صوفيان به سه دسته تقسيم ميشوند: صوفيان حقايق، صوفيان ارزاق، صوفيان رسوم؛ اما صوفيان حقايق همان کساني هستند که ما آنان را توصيف کرديم (کساني که طاعت خدا مي کنند)، و اما صوفيان ارزاق کساني هستند که به خانقاه خزيده و بست نشسته اند و لازم نيست که اينان از اهل حقايق باشند. امّا صوفيان رسوم کساني هستند که از تصوف فقط به شکل ظاهري آن که همان پوشاک و ادا و اطوار ظاهري باشد بسنده کردهاند اينان شبه صوفياني هستند که اداي صوفيان حقيقي را در ميآورند.
ابن تيميه نيز همان چيزهايي را ردّ ميکند که ابن جوزي ردّ ميکرد: سماع، رقص، حزن، وجد، حال و... و تا اينجا حملههاي ابن تيميه بر صوفيان سبک و معتدل بود، زيرا تصوفي که او در اينجا اراده کرده آن تصوفي نيست که حلاّج آغازگر آن بود و ابن عربي و صدر الدین قونوي و عفيف تلمساني نقطه اوج آن بودند. منظورم تصوفي است که قائل به وحدت وجود و حلول بود. اين نوع از تصوف است که ابن تيميه سخت بر آن تاخته و اصحاب آنرا به حلوليّه و اتحاديّه توصيف ميکند شديدترين حملههاي ابن تيميه بر اينان در رسالههاي است که به «شيخ نصر منبجي» نوشته است در اين رساله قائلين به اتحاد عام يا حلول مطلق را مورد حمله قرار داده و تأکيد ميکند که:
هيچ کس چنين حرفهايي نميزند مگر آن که وجود صانع را انکار کردهباشد، زيرا اينان معتقدند که «عين وجود حقّ، عين وجود خلق است و وجود ذات باري که آفريننده آسمان و زمين است، عين وجود مخلوقات است. پس نميتوان تصور کرد که غير خودش را خلق کردهباشد و نيز نميتوان تصور کرد که او پروردگار عالميان باشد و نه اين که بي نياز است و غير از او، همه نيازمندند» اين تيميه در حمله بر «ابن عربي» کتاب «فصوص الحکم» او را برگزيده و به مطالبي در ردّ او استناد ميکند که: قائل به وحدت وجود است، عقيده او مبتني بر دو اصل است: نخست آنکه: «معدوم» چيزي ثابت در «عدم» است. دوّم اين که؛ وجود پديدهها عين وجود خالق آنهاست و چيزي جز او (خدا) و غير او نيست «و اين همان چيزي است که ابن عربي از خود در آورده و بدين سان از همه مشايخ و علماء گذشته جدا شده و اين عقيده بقيه فرقه اتحاديه است، ولي در عين حال ابن عربي به اسلام از همه آنها (صدر رومي ـ تلمساني ـ ابن سبعين ـ ابن فارض) نزديکتر است و در موارد زيادي حرفهاي خوبي گفته است. او ميان ظاهر و پديد آورنده ظاهر (مظاهر) فرق گذاشته، به امر و نهي و شرايع ديني که باور داشته اعتراف و اقرار کرده و به سلوک نفساني و راه و رسم اخلاقي و عبادي که ديگر مشايخ فرمان ميداده اند، دستور داده است و....» امّا صدر رومي و خصوصا تلمساني را از دايره اسلام به دور مي داند و تلمساني را نابکارترين اين گروه و کافرترين شان ميداند. زيرا در نزد وي اصلا حقيقتي و وجودي و حد و مرزي به هيچ وجهي از وجوه وجود ندارد ميگويد که من در اينها چيزي جز کفر نديدم آن هم کفري مانند کفر تلمساني که احدي چنان کفر نورزيده است، و فرد ديگري از آنان که به وي «بلياني» گفته ميشود و از مشايخ شيراز است.خلاصه اين که ابن تيميّه تصوف را به خاطر خود تصوف مورد حمله قرار نميدهد، بلکه آنچه در نظرش انحرافات تصوف بوده، از طريق تصوف درست و برحق، مورد يورش قرار داده است.
و ميگويد: د) اگر به اندلس سري بزنيم ابراهيم بن موسي بن محمد لخمي شاطبي (م790هـ) را خواهيم يافت که در کتاب «الاعتصام» انتقاداتي از صوفيان دارد.
1. صوفيان در استخراج احکام شرعيه به رؤيا استناد ميکنند!
2. صوفيان براي گفتن ذکر دور هم جمع ميشوند و با صداي بلند ذکر ميگويند، بعد هم کارشان به موسيقي و رقص و گزافه گويي در حالات وجد ميرسد؛ ميرقصند و قره ني ميزنند و پيچ و تاب ميخورند و بر سينه ميکوبند! شاطبي تمامي حالات صوفيان را نفي ميکند، بلکه معتقد است بايد حالات روحي صوفيان مغاير با شرع نباشد و در حد شرع شود و حال داشته باشند وگرنه بدعت است و...[1] در ميان اهل سنت اگر چه تصوف معارضان ديگري چون ابن حزم، ابن قيم الجوزيه و ذهبي نيز داشته، امّا اساس نظريات اهل سنت را در نقد تصوف بايد در کتاب «تلبيس ابليس» ابن جوزي جستجو کرد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ تصوف در يکصد پرسش و پاسخ، عبدالباقي گريسنادي.
2ـ تاريخ تصوف در اسلام، قاسم غني.
[1]. گردآوري از کتاب: عبدالرحمن بدوي، تاريخ تصوف اسلامي، ترجمه دکتر محمود رضا افتخار زاده، دفتر نشر معارف اسلامي، 1375ش، از ص93 ـ 106.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 25 تیر 01
- بازدید
- ۷۹
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.