آيا از طرف اهل سنت نقدي بر تصوف شده است يا نه؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

آيا از طرف اهل سنت نقدي بر تصوف شده است يا نه؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

صوفيه در سير تاريخي خود مورد طعن و انکار و ملامت مخالفان بوده است.

سرسخت­ترين مخالفان صوفيه را بايد در ميان فقيهان جستجو کرد. با آن که به ويژه تا قرن هفتم، بزرگترين صوفيان از ميان اهل سنت و جماعت برخاسته­اند، و بيشترين حملات را علماي آنان بر صوفيه روا داشته­اند.

و آنان را به ترويج جهل و احتراز از دانش و اشاعه فساد متهم کرده­اند در اينجا مطالبي از کتاب «تاريخ تصوف اسلامي» تأليف دکتر عبدالرحمن بدوي ارائه مي­شود: در هجوم و حمله بر تصوف و صوفيان، سنّيان شديدترين و تندترين فرقه­هاي اسلامي بوده­اند.

نخستين متوني که از يورش سنيان بر صوفيان در دست داريم، مطالبي است که در کتاب «التّنبيه و الرّد علي اهل الاهواء و البدع» نوشته ابو الحسين ملطي (م 377ق) آمده است. وي بر کساني که آنان را «روحانيّه» خوانده سخت تاخته و همه گرايش­ها و شاخه­هاي تصوف را مورد حمله قرار داده است: «و از فرقه­هاي بدعت گزار، فرقه «روحانيّه» است و اينها چند گروه هستند، و به اين دليل «روحانيه» ناميده شده­اند که پنداشته­اند ارواحشان در ملکوت آسمان­ها مي چرخند و بهشت را مي­بينند و با حورالعين نزديکي مي­کنند و در بهشت مي­گردند. و «فکريّه» نيز ناميده شده­اند زيرا مي­پندارند که در اين باره مي­انديشند و فکر به اين معنا را غايت عبادت و نهايت آمالشان قرار داده­اند؛ با ارواح خويش بر آن خيال و اين غايت مي­نگرند و از اين بابت لذت مي­برند که مخاطب خداوند هستند و خداي با آنان مصافحه مي کند و آنان را مي­نگرند و از نزديکي با حورالعين و خوردن ميوه­هاي دست نخورده و تکيه بر تخت­هاي بهشتي بهره مي برند و غلام بچگان، سيني هاي خوارک و نوشيدني­هاي گوناگون و ميوه­هاي تازه و آبدار بر گردشان مي­چرخند، و اگر به هنگام ارتکاب گناه در انديشه پشيماني بر گناه باشند و سپس از آن توبه و استغفار کنند، همين آنان را بس است.

بديهي است که اين خيال را شيطان در مخيلّه­شان گذارده، چرا که کسي از لذات بهشتي کام نمي­گيرد مگر کساني که در قيامت به بهشت روند و همين است وعده خداوند به بندگان زن ومرد مؤمنش». «و از اين فرقه­هاي بدعت گزار، گروهي از «روحانيه» هستند که پنداشته اند، عشق خدا بر قلب­ها و هواها و اراده شان غالب آمده، تا آنجا که اين عشق بيش از هر چيز ديگري بر آنان غلبه دارد، و هر گاه چنين باشد پس آنان نيز نزد خداوند همين منزلت را دارند و خداوند هم آنان را خليل خويش يافته است، لذا دزدي و زنا و شرب خمر و همه موارد فحشاء را از روي دوستي ميان خود و آنان و نه از روي حليّت، بر ايشان مباح دانسته، آن گونه که مثلا بر دوست رو است که بدون اجازه از مال دوست بردارد. از جمله اينان «رباح» و «کليب» بودند که چنين عقيده­اي داشتند و به آن دعوت مي­کردند».

با وجودي که «ملطي» در اينجا اسمي از صوفيان نبرده و پيروان اين گرايش­ها را مشخص نکرده و تنها از رباح و کليب نام برده، مي­توان از حرفهايش نتيجه گرفت که اين مطالب گرايشات برخي از غاليان صوفي است، همان کساني که «سراج» بزرگترين مدافع تصوف و صوفيان، آنان را مي­کوبد چرا که آنان از صوفياني بودند که در فهم تصوف دچار اشتباه شدند، لذا آنان را صوفي حقيقي نمي­داند بلکه مي­گويد آنان «صوفي نما» بودند.

ب) گسترده­ترين يورش عليه تصوف و صوفيان از سوي سنّيان، مطالبي است که «ابوالفرج عبدالرحمن بن جوزي» (م 597 ه) در کتاب مشهورش موسوم به «تلبيس ابليس» گفته است، و ما در اينجا با توجه به مطالب «ابن جوزي» انتقاد سنّيان از «تصوف و صوفيان» را خلاصه مي­کنيم:

1. صوفيان از دانش بريده و به عمل پرداخته­اند، از دانش قرآن و حديث دست برداشته به پند و اندرز روي آورده اند.

2. صوفيان قائل به حلول شده­اند.

3. صوفيان در عبادات (طهارت و نماز) پا از حد فراتر گذاشته و آن را ناديده انگاشته­اند.

4. آنان مردم را فرا مي­خوانند تا دست از مال و دارائي کشيده بي چيز باشند.

5. آنان پوشاک ويژه­اي دارند؛ مانند پوشيدن پشمينه، پوستين و پوشاک پينه­دار.

6. آنان در خوراک وضع ويژه­اي دارند.

7. آنان براي پيدا کردن «وجد» به سماع و رقص مي­پردازند.

8. آنان به گفتگوي با نوجوانان و نگريستن به جوانان بي­ريش حريص هستند.

9. آنان به توکّل فرا مي­خوانند و به ترک مداوا و علل و اسباب مادي و دوري از اموال دعوت مي­کنند.

10. آنان تنهايي و گوشه نشيني و دوري از مردم را ترجيح مي­دهند و مجرّد زيستن را بر ازدواج برتري مي­دهند و اگر ازدواجي صورت گيرد، نداشتن فرزند را تشويق مي­کنند.

11. آنان به گردش و سياحت دعوت مي­کنند، امّا نه به جاي شناخته شده و معروفي و نه براي کسب دانش، بيشترشان به تنهايي و با دست خالي به سير و سياحت مي­پردازند و مدعيند که توکل دارند.

12. روي آوردن به شطحيات و دعاوي ديگر و ادعاي کرامات و خوارق عادات و شعبده بازي.

ج) ابن تيميه يکي ديگر از علماء اهل سنت است که (م 728 هـ / 1328م ) مطالبي در باره صوفيان مي­گويد که برخي معتدل و برخي ديگر تند است: «درست آن است که آنان (صوفيان) در طاعت خداوند مي­کوشند؛ برخي شان گناهکارند و برخي شان پرهيزکار، صوفيان به سه دسته تقسيم مي­شوند: صوفيان حقايق، صوفيان ارزاق، صوفيان رسوم؛ اما صوفيان حقايق همان کساني هستند که ما آنان را توصيف کرديم (کساني که طاعت خدا مي کنند)، و اما صوفيان ارزاق کساني هستند که به خانقاه خزيده و بست نشسته اند و لازم نيست که اينان از اهل حقايق باشند. امّا صوفيان رسوم کساني هستند که از تصوف فقط به شکل ظاهري آن که همان پوشاک و ادا و اطوار ظاهري باشد بسنده کرده­اند اينان شبه صوفياني هستند که اداي صوفيان حقيقي را در مي­آورند.

ابن تيميه نيز همان چيزهايي را ردّ مي­کند که ابن جوزي ردّ مي­کرد: سماع، رقص، حزن، وجد، حال و... و تا اينجا حمله­هاي ابن تيميه بر صوفيان سبک و معتدل بود، زيرا تصوفي که او در اينجا اراده کرده آن تصوفي نيست که حلاّج آغازگر آن بود و ابن عربي و صدر الدین قونوي و عفيف تلمساني نقطه اوج آن بودند. منظورم تصوفي است که قائل به وحدت وجود و حلول بود. اين نوع از تصوف است که ابن تيميه سخت بر آن تاخته و اصحاب آنرا به حلوليّه و اتحاديّه توصيف مي­کند شديدترين حمله­هاي ابن تيميه بر اينان در رساله­هاي است که به «شيخ نصر منبجي» نوشته است در اين رساله قائلين به اتحاد عام يا حلول مطلق را مورد حمله قرار داده و تأکيد مي­کند که:

هيچ کس چنين حرف­هايي نمي­زند مگر آن که وجود صانع را انکار کرده­باشد، زيرا اينان معتقدند که «عين وجود حقّ، عين وجود خلق است و وجود ذات باري که آفريننده آسمان و زمين است، عين وجود مخلوقات است. پس نمي­توان تصور کرد که غير خودش را خلق کرده­باشد و نيز نمي­توان تصور کرد که او پروردگار عالميان باشد و نه اين که بي نياز است و غير از او، همه نيازمندند» اين تيميه در حمله بر «ابن عربي» کتاب «فصوص الحکم» او را برگزيده و به مطالبي در ردّ او استناد مي­کند که: قائل به وحدت وجود است، عقيده او مبتني بر دو اصل است: نخست آنکه: «معدوم» چيزي ثابت در «عدم» است. دوّم اين که؛ وجود پديده­ها عين وجود خالق آنهاست و چيزي جز او (خدا) و غير او نيست «و اين همان چيزي است که ابن عربي از خود در آورده و بدين سان از همه مشايخ و علماء گذشته جدا شده و اين عقيده بقيه فرقه اتحاديه است، ولي در عين حال ابن عربي به اسلام از همه آنها (صدر رومي ـ تلمساني ـ ابن سبعين ـ ابن فارض) نزديک­تر است و در موارد زيادي حرف­هاي خوبي گفته است. او ميان ظاهر و پديد آورنده ظاهر (مظاهر) فرق گذاشته، به امر و نهي و شرايع ديني که باور داشته اعتراف و اقرار کرده و به سلوک نفساني و راه و رسم اخلاقي و عبادي که ديگر مشايخ فرمان مي­داده اند، دستور داده است و....» امّا صدر رومي و خصوصا تلمساني را از دايره اسلام به دور مي داند و تلمساني را نابکارترين اين گروه و کافر­ترين شان مي­داند. زيرا در نزد وي اصلا حقيقتي و وجودي و حد و مرزي به هيچ وجهي از وجوه وجود ندارد مي­گويد که من در اينها چيزي جز کفر نديدم آن هم کفري مانند کفر تلمساني که احدي چنان کفر نورزيده است، و فرد ديگري از آنان که به وي «بلياني» گفته مي­شود و از مشايخ شيراز است.خلاصه اين که ابن تيميّه تصوف را به خاطر خود تصوف مورد حمله قرار نمي­دهد، بلکه آنچه در نظرش انحرافات تصوف بوده، از طريق تصوف درست و برحق، مورد يورش قرار داده است.

و مي­گويد: د) اگر به اندلس سري بزنيم ابراهيم بن موسي بن محمد لخمي شاطبي (م790هـ) را خواهيم يافت که در کتاب «الاعتصام» انتقاداتي از صوفيان دارد.

1. صوفيان در استخراج احکام شرعيه به رؤيا استناد مي­کنند!

2. صوفيان براي گفتن ذکر دور هم جمع مي­شوند و با صداي بلند ذکر مي­گويند، بعد هم کارشان به موسيقي و رقص و گزافه گويي در حالات وجد مي­رسد؛ مي­رقصند و قره ني مي­زنند و پيچ و تاب مي­خورند و بر سينه مي­کوبند! شاطبي تمامي حالات صوفيان را نفي مي­کند، بلکه معتقد است بايد حالات روحي صوفيان مغاير با شرع نباشد و در حد شرع شود و حال داشته باشند وگرنه بدعت است و...[1] در ميان اهل سنت اگر چه تصوف معارضان ديگري چون ابن حزم، ابن قيم الجوزيه و ذهبي نيز داشته، امّا اساس نظريات اهل سنت را در نقد تصوف بايد در کتاب «تلبيس ابليس» ابن جوزي جستجو کرد.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ تصوف در يکصد پرسش و پاسخ، عبدالباقي گريسنادي.

2ـ تاريخ تصوف در اسلام، قاسم غني.

 


[1]. گردآوري از کتاب: عبدالرحمن بدوي، تاريخ تصوف اسلامي، ترجمه دکتر محمود رضا افتخار زاده، دفتر نشر معارف اسلامي، 1375ش، از ص93 ـ 106.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
25 تیر 01
بازدید
۷۹
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.