فرق اجتهاد ما با اجتهاد اهل سنت چيست؟ ما هم مي گوييم مجتهد اگر درست بگويد دو ثواب...

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

فرق اجتهاد ما با اجتهاد اهل سنت چيست؟ ما هم مي گوييم مجتهد اگر درست بگويد دو ثواب دارد و اگر اشتباه گويد (در صورتي كه رضاي خدا را در نظر داشته باشد) يک ثواب دارد و ممكن است مجتهدي از شیعه نيز با يك اجتهادش عده اي زيادي را گمراه كند؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

فرق اجتهاد اهل سنت با اجتهاد شيعه بعد از بيان مطالب زير روشن مي گردد:

1. يك نوع اجتهاد در مذهب اهل سنت مورد پذيرش قرار گرفته است كه به وسيله آن رفتار و اعمال برخي از صحابه را در صدر اسلام و در برخي موارد در برابر نصوص مورد توجيه قرار مي دهند. البته آنان اين نوع اجتهاد را فقط حق صحابه رسول خدا مي دانند و فقط خطاهاي آشكار و روشن آنان را از اين طريق مورد تاييد قرار داده و آنان را از جرم و جنايتي كه انجام داده اند تبرئه مي‌كنند و تازه براي آنان ثوابي هم در برابر كار خطا و حتي جنايت شان قائل هستند! آنان مي گويند صحابه در مسائل فقهي در زمان حيات رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اجتهاد مي كردند و پيامبر(ص) هم آنان را از اين كار منع نمي‌كرد[1] آنان مي‌گويند صحابه اجتهادهاي زيادي انجام داده به خصوص در باب تعيين خلافت و امامت مانند اجتهاد صحابه در باره ابوبكر كه او نسبت به ساير صحابه براي امامت سزاوارتر است و نيز اجتهاد ابوبكر درباره خلافت عمر كه او را به خلافت برگزيد.[2]

هر چند ممكن است برخي از مسائلي كه از طرف صحابه مورد اجتهاد قرار گرفته است از مسائل فقهي باشند لكن مسئله خلافت و امامت كه بيشتر در معرض اجتهاد برخي صحابه قرار گرفته، از مسائل فقهي به شمار نمي آيد و چون آنان براي تصاحب منصب امامت مرتكب اموري شده اند، اهل سنت امامت را از مسائل فقهي شمرده تا رفتار و گفتار آنان قابل توجيه گردد.

مهمترين مسئله اي كه اجتهاد صحابه را در برابر نص رسول خدا نشان مي دهد اجتهاد عمر است. اهل سنت به اين باوراند كه هنگامي كه پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ دستور دادند كه قلم و كاغذ بياورند تا چيزي بنويسند كه امتش را از گمراهي نجات دهد، اين سخن عمر را كه در برابر دستور رسول خدا گفت: «درد و مريضي بر رسول خدا غلبه كرده و كتاب خدا ما را كفايت مي كند»، يك نوع اجتهاد مي دانند و آن را دليل بر فقه و فضليت و دقت نظر عمر مي گيرند و مي‌گويند او با اجتهاد به دست آورد كه اگر پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ چيزي مي نوشت ممكن بود مردم از انجام آن عاجز بمانند و مستحق عقوبت گردند؛ زيرا چيزي كه نص باشد اجتهاد در آن راه ندارد و عمر با اين اجتهاد خود توانست مردم را از عقوبت نجات دهد و نگذاشت رسول خدا نامه اش را بنويسد و افزون بر آن قصد عمر در اين كار راحتي رسول خدا بود كه در حال مريضي نوشتن نامه او را به زحمت نياندازد.[3]

ملاحظه مي شود كه اين نوع اجتهاد جز براي پوشاندن خطاي عمر و تمرد او از دستور خدا هيچ توجيه ديگري ندارد. از طرف ديگر دستور روشن رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نمي تواند موضوع اجتهاد قرار بگيرد چون آن حضرت فرمود دوات و لوح برايم بياوريد كه نامه و وصيتي براي تان بنويسم كه شما را از گمراهي نجات دهد و اين سخن نيازي به اجتهاد ندارد بلكه بايد عمر مي گذاشت تا قلم و كاغذ را مي آوردند و پس از آن كه پيامبر چيزي می‌نوشت اگر در نامه‌اش ابهام وجود مي داشت، عمر در نوشته آن حضرت اجتهاد مي‌كرد. ثانيا اگر واقعا عمر به خاطر اين اجتهاد نمود كه ممكن بود پيامبر تكليفي به عهده امت بگذارد كه خارج از توان مردم باشد، اين يك توهين صريح به ساحت مقدس رسول خدا است و آن حضرت با اين سخن عمر العياذ بالله به ناداني محكوم شده است و عمر در فقه و فضيلت بر آن حضرت برتري داده شده است. اين حديث اشكالات متعددي را بر رفتار عمر در برابر رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ثابت مي كند كه در جاي خود مطرح شده و اهل سنت به همين علت مسئله اجتهاد را در كنار راههاي ديگر براي دفاع از عمر قرار داده اند.

در همين راستا اهل سنت در جريان جنگ صفين بين معاويه و امام علي ـ عليه السلام ـ كار معاويه را بر اجتهاد حمل مي‌كنند و در اين ميان علي ـ عليه السلام ـ را مصيب دانسته و معاويه را مجتهد مخطئ مي دانند و مي‌گويند معاويه به علت تاخير امام علي ـ عليه السلام ـ در امر قصاص قاتلين عثمان، به اين گمان بود كه او از خلافت خلع شده است و با همين اجتهاد با او جنگيد[4]

اهل سنت اين جنايت و كشتار مسلمين در جنگ صفين توسط معاويه را بر اجتهاد او حمل مي كنند و نه تنها او را مستحق عقوبت نمي دانند بلكه او را در اين كار به علت اجتهادي كه كرده مستحق ثواب مي دانند.

شيعه اماميه هيچگاه چنين اجتهادي را جايز ندانسته و خطاهاي هاي عمدي و جنايات صحابه را با اجتهاد توجيه نمي كند بلكه آنان را در صورت عدم توبه مستحق عقوبت مي داند.

2. در حوزه احكام فقهي اجتهاد از نظر علماي علم اصول بر دو نوع است. «اجتهاد مطلق» و «اجتهاد در مذهب خاص». مثلا هرگاه فردي در چارچوب مسلك فقهي ابوحنيفه اجتهاد كند و نظر او را در مسئله اي به دست آورد، اين عمل را اجتهاد در مذهب مي نامند. ولي هر گاه مجتهد به مسلك فرد معيني در فقه مقيد نبوده و سعي خود را معطوف به فهم حكم خدا از ادله شرعي (خواه با مسلكي موافق باشد يا مخالف) به آن اجتهاد مطلق مي‌گويند. متاسفانه باب اجتهاد مطلق از سال 665 هجري به روي علماي اهل سنت بسته شد و اجتهاد در چارچوب مذاهب فقهي معين (حنفي، شافعي، مالكي، و حنبلي) محصور ماند. اما اجتهاد فقهاي شيعه بر مبناي كتاب و سنت و اجماع و عقل به جز از ادله شرعي ، قيد و بندي ديگري ندارد و لذا علماي اين مذهب در پرتو اين اجتهاد زنده و مستمر، فقه جامع و سازگار با نيازهاي گوناگون و متحول بشري پديد آورده و گنجينه علمي عظيمي را فراهم ساخته اند.[5]

بنابراين فرق ديگر اجتهاد اهل سنت با شيعه روشن گرديد يعني اهل سنت در احكام فقهي فقط در حوزه مذهب شان اجتهاد مي كنند و نظر رئيس مذهب شان را به دست مي آورند اما شيعه هيچ قيدي را در اجتهاد احكام فقهي نمي پذيرد و برای به دست آوردن حکم خدا اجتهاد می کند.

3. فرق ديگر اجتهاد اهل سنت با اجتهاد شيعه در حوزه احكام فقهي در اين است كه اهل سنت تمام مجتهدين را مصيب مي دانند يعني هر حكمي را كه با اجتهاد به دست آورد آن حكم خدا خواهد بود و خطايي در اين ميان در كار نيست. پس بر اين مبنا يك ثواب و دو ثواب قابل تصور نخواهد بود. اما شيعه و برخي قليلي از اهل سنت مجتهد را مصيب نمي دانند بلكه حكمي را كه با اجتهاد به دست مي آورد ممكن است در واقع خطا باشد و حكم خدا نباشد و ممكن است صواب و حكم خدا باشد لكن در عين حال خطا بودن آن محرز نيست و الا حكم او باطل خواهد بود. و فقط در اين صورت است كه مجتهدي كه ممكن است حكم استنباطي او در واقع خطا باشد مستحق ثواب است و مجتهد مصيب داراي دو ثواب مي باشد.

بنابراين اهل سنت بر اجتهاد نوع اول كه در مسائل اعتقادي و انتخاب خلافت و اعمال و كردار ناشايست و مخالف دستورات اسلامي از طرف صحابه صادر شده است بيشتر توجه دارد و يك ثواب را براي آن عده از صحابه اي كه اشتباه شان محرز و اعمال شان جنايت آميز بوده قائل هستند.

اما گمراه شدن مردم به وسيله اجتهاد علما در حوزه فقه و احكام قابل تحقق نمي باشد. بلي اگر بر طبق شرايطي كه در اجتهاد لازم مي باشد انجام نگرفته باشد و مردم بر طبق چنين اجتهادي عمل بكند فقط موجب ابطال عمل آنان گرديده و حداكثر كار او گناه محسوب خواهد شد ولي اسلام پيروي از اين نوع مجتهد را جايز نمي داند. آنچه كه موجب گمراهي مي شود اجتهاد نوع اول است كه خطاي آن هميشه محرز بوده و در برابر حق قد علم مي كند چنانچه كه معاويه بنا به گفته اهل سنت بر اساس اجتهاد با علي ـ عليه السلام ـ جنگيد و باعث كشته شدن بسياري از مسلمين گرديد و با وجود اينكه او در اين كارش به باطل رفته اهل سنت از او حمايت مي كنند و او را گناهكار نمي دانند بلكه حتي امروز از او پيروي مي كنند و او را اميرالمؤمنين مي پندارند. و بالاتر از اين، اجتهاد عمر در برابر سخن روشن پيامبر خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ كه باعث انحراف امامت از مسير اصلي گرديد موجب گمراهي عده اي زيادي از مسلمانان شده و باعث گرديده مسلمانان به فرقه هاي متعدد تقسيم شوند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ آنگاه هدايت شدم، سيد محمد تيجاني.

2ـ النص و الاجتهاد، سيد شرف الدين.

 


[1]. شنقيطي، محمد الامين بن محمد، اضواءالبيان، بيروت، دارالفكر للطباعه و النشر، 1415ق، ج4، ص194.

[2]. همان، ص195.

[3]. ر.ك: نووي، ابو ذكريا بن شرف، شرح النووي علي صحيح مسلم، بيروت، دار احياء التراث العربي، چاپ دوم، 1392ق، ج11، ص90.

[4]. غزنوي، جمال الدين احمد بن محمد، اصول الدين، بيروت، دارالبشاير الاسلاميه، چاپ اول، 1419ق، ص294 و 295.

[5]. سبحاني، جعفر، منشور عقايد اماميه، قم، موسسه امام صادق(ع)، چاپ پنجم، 1388ش، ص265 و 266.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
23 تیر 01
بازدید
۲۳۰
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.