آیا در جايي که امام معصوم حکم داده عقل جايگاهي دارد که شیعه بر خلاف اهل سنت میگويد قرآن و سنت و عقل؟
آیا در جايي که امام معصوم حکم داده عقل جايگاهي دارد که شیعه بر خلاف اهل سنت میگويد قرآن و سنت و عقل؟
پرسش
پاسخ
عقل در لغت: عقل در لغت عرب به معناي حبس و ضبط و منع و امساک است. عقل همان عقال کردن و بستن هواي نفس است[1] تا انسان به تمييز حق از باطل و فهم صحيح نايل آيد. هم چنين عقل در لغت به معناي علمي است که توسط قوه عقل به دست مي آيد؛ يعني مدرکات قوه عاقله.[2] معناي ديگر آن، کاري است که قوه نفس انجام مي دهد؛ يعني ادراک.[3] اين واژه به معناي قوه نفس که وظيفه ادراک را به عهده دارد، نيز استعمال شده است. هم چنين در معناي عملي که مقدمه انجام خيرات و اجتناب از بدي ها است، به کار رفته است.[4]
عقل در اصطلاح حکيمان و متکلمان داراي معاني بسياري است که ما در اين بحث به دو مورد که مد نظر است اشاره مي کنيم.
عقل نظري: عقل نظري در مقابل عقل عملي، قوه اي است از قواي ادراکي نفس که هست ها و حقايقي را که مربوط به افعال آدمي نيستند، درک مي کند[5] عقل نظري انسان از مراتب چهارگانه عقل هيولاني، عقل بالملکه، عقل بالفعل و عقل مستفاد تشکيل شده است.[6] کارکردهاي عقل نظري عبارتند از: استدلال و استنباط، تعريف و تحديد شيء، ادراک کليات اعم از تصورات و تصديقات کلي، تطبيق مفاهيم بر مصاديق، تطبيق کبري بر صغري و تقسيم و تحليل.[7]
عقل عملي: قوه اي از قواي نفس آدمي که بايدها و حقايقي را که مربوط به افعال آدمي است، درک ميکند.[8]
در نهايت بايد گفت که عقل نظري علاوه بر شناخت ملاک تام احکام و ايفاي نقش در کار استنباط از اين طريق، از طريق شناخت لوازم احکام نيز مي تواند نقش مؤثري ايفا کند. عقل نظري همان گونه که مي تواند ملازمه ميان واقعيات و اشياي خارجي (در عالم تکوين، مانند ملازمه ميان آتش و حرارت) را کشف کند و از يکي به ديگري پي مي برد، مي تواند در اعتباريات و امور تشريعي نيز چنين ملازمهاي را دريابد؛ مانند ادراک ملازمه بين وجوب چيزي و وجوب مقدّمه آن يا حرمت ضدّ آن يا محال بودن اجتماع امر و نهي و يا خطاب ترتّبي. توضيح آن که، مثلاً اگر وجوب کاري، به هر دليلي (عقلي يا شرعي) ثابت شود، عقل حکم مي کند که مقدّمات آن کار نيز واجب است.[9]
عقل عملي با حکم به حسن و قبح افعال و انضمام حکم عقل نظري به ملازمه ميان حکم عقل و شرع، حکم شرعي را کشف مي کند. و چون هر دو مقدّمه استدلال براي کشف حکم شرعي، حکم عقلي هستند، آن را «مستقلات عقليه» مي نامند. براي تبيين نقش عقل در اين حوزه، بايد مباحث چهارگانه ذيل را بيان کرد:
1. حسن و قبح ذاتي امور.
2. امکان دستيابي و تشخيص حسن و قبح امور به وسيله عقل.
3. تلازم بين حکم عقل و شرع و در نتيجه، اثبات حسن و قبح شرعي کارها با اثبات حسن و قبح آن کارها نزد عقل.
4. لازم الاتباع بودن اينگونه احکام شرعي که از طريق ملازمه اثبات شده اند.
عقل از منظر آيات و روايات
آيات و روايات[10] براي عقل ارزش و جايگاه ويژه اي قائل هستند که از آن جمله مي توان به اين موارد اشاره نمود.
1. معرفت خداوند در گرو عقل
امام کاظم ـ عليه السلام ـ فرمودند: يا هِشَامُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَک وَ تَعَالَي أَکمَلَ لِلنَّاسِ الْحُجَجَ بِالْعُقُولِ...؛ اي هشام همانا خداي متعال بواسطه عقل حجت را براي مردم تمام کرده و پيغمبران را بوسيله بيان ياري کرده و بسبب برهان ها بربوبيت خويش دلالتشان نموده و فرموده است.[11] خداي شما خدائيست يگانه که جز او خدائي نيست و رحمان و رحيم است. در آفرينش آسمانها و زمين و تفاوت شب و روز و کشتي هايي که بسود مردم در دريا روانست و آبي که خدا از آسمان فروآورد که زمين را بعد از موات شدنش زنده گرداند و از همه جنبندگان در آن پراکند و گردش بادها و ابري که بين آسمان و زمين زير فرمانست نشانه هائيست بر ربوبيت ما براي مردمي که تعقل کنند.[12]
2. عقل حجت الهي بر مردم
امام کاظم ـ عليه السلام ـ فرمودند: اي هشام! خدا بر مردم دو حجت دارد: حجت آشکار و حجت پنهان، حجت آشکار رسولان و پيغمبران و امامانند و حجت پنهان عقل مردم است.[13]
3. اثبات حجيت پيامبران به عقل
ابن سکيت گويد به امام دهم ـ عليه السلام ـ عرض کردم به خدا هرگز مانند ترا نديدم، بفرمائيد در اين زمان حجت خدا بر مردم چيست فرمود: عقل است که به وسيله آن امام راستگو را مي شناسند و تصديقش مي کنند و دروغگو را مي شناسند و تکذيبش مي نمايند. ابن سکيت گفت بخدا جواب درست همين است.[14]
4. امر و نهي و ثواب و عقاب به عقل
امام باقر ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: چون خدا عقل را آفريد از او بازپرسي کرده به او گفت پيش آي پيش آمد، گفت بازگرد، بازگشت، فرمود بعزت و جلالم سوگند مخلوقي که از تو به پيشم محبوبتر باشد نيافريدم و ترا تنها به کساني که دوستشان دارم بطور کامل دادم. همانا امر و نهي، کيفر و پاداشم متوجه تو است.[15]
5. دين در گرو عقل
اصبغ بن نباته از علي ـ عليه السلام ـ روايت مي کند که جبرئيل بر آدم نازل شد و گفت: اي آدم من مأمور شده ام که ترا در انتخاب يکي از سه چيز مخير سازم پس يکي را برگزين و دوتا را واگذار. آدم گفت چيست آن سه چيز؟ گفت: عقل و حياء و دين. آدم گفت عقل را برگزيدم، جبرئيل بحياء و دين گفت شما بازگرديد و او را واگذاريد، آن دو گفتند اي جبرئيل ما مأموريم هرجا که عقل باشد با او باشيم. گفت خود دانيد و بالا رفت. (خداوند به هر کس عقل عنايت کند حياء و دين هم عنايت کرده است).[16]
6. خداوند به عقل عبادت مي شود
شخصي از امام ششم ـ عليه السلام ـ پرسيد عقل چيست؟ فرمود چيزيست که بوسيله آن خدا پرستش شود و بهشت بدست آيد.[17]
7. عقل از شيطان فرمان نمي برد، عقل برترين موهبت خداوند، عاقل مخاطب تذکر مي باشد، ارزش عبادات متناسب با عقل است، عقل راهنماي مومن است، عقل سودبخش ترين مال است، عقل منبع هوش و فهم و حافظه و... .
با تأمل در تعاليم اسلام به ويژه قرآن کريم و روايات پيشوايان دين، اهميت و منزلت عقل نمايان مي شود. در دين اسلام، تعقل مبناي ايمان قرار گرفته و قرآن، همواره انسان را به تفکر و تدبر و پرهيز از تقليد کورکورانه فرا مي خواند و پليدي را از آنِ غير اهل تعقل مي داند عقل در روايات، محبوب ترين مخلوق نزد خداوند و معيار پاداش و کيفر آدميان و حجت و رسول باطن معرفي شده است.
با توجه به اين همه آيات روايات درباره جايگاه عقل و اهميت آن، اهل حديث از اهل سنت و اخباريون از شيعه با دخالت عقل و استدلال عقلاني در دين مخالفت کرده و حتّي مردم را از تحصيل علم کلام و منطق و فلسفه بر حذر مي داشتند؛ با اين تفاوت که اهل حديث به جهت بيگانگي از مدرسه اهل بيت، به ظواهر کتاب و سنت تمسک جسته و به تجسم و تشبيه گرفتار شدند.
متکلمان شيعه، نه گرفتار افراط گرايي معتزله شدند و نه از حجيت عقل غافل ماندند و با توجه به احاديث اهل بيت عصمت و طهارت ـ عليهم السلام ـ به مشکل تعارض عقل و وحي برنخوردند تا به ترجيح عقل بر وحي يا وحي بر عقل فتوا دهند، بر اين اساس، کتاب هاي کلامي شيخ مفيد، شيخ طوسي، سيد مرتضي، خواجه نصير الدين طوسي و علامه حلي، صبغه عقلي و برهاني داشت.
بعد از روشن شدن جايگاه عقل در منظر آيات و روايات مي توان عنوان داشت که در نگاه تشيع در صورتي که ما منبعي براي استنباط احکام شرعي از کتاب و سنت نداشته باشيم با توجه به مطالبي که بيان شد براي جلوگيري از تفويت منفعت و عدم ارتکاب مفسده به سراغ عقل مي رويم به خلاف اهل سنت که آنها به سراغ قياس و استحسان مي روند.
شيعه در هيچ موردي که دليل از قرآن و روايات وجود داشته باشد به طور مستقل از عقل استفاده نمي کند بلکه تابع آيات و روايات قرآن و امامان معصوم عليهم السلام مي باشد و در مواردي که آيه و روايتي نداشته باشيم و منطقه فراغ و آزاد باشد، البته مي توان به عقل رجوع کرد. عمده اين است که عقلي که در کنار کتاب و سنت جزو منابع فقه شمرده شده، احکام مستقل و قطعي عقل است مانند حکم به حسن عدل و قبح ظلم که بر مبناي حسن و قبح عقلي شکل مي گيرد و اين موارد بسيار محدود است و حجيت عقل هم از باب کاشفيت و اعتباري است که خداوند خالق عقل و حکيم به آن بخشيده است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ عبداللّه جوادي آملي، فلسفه حقوق بشر.
2ـ سيدمحمدباقر صدر، علم اصول.
3ـ مرتضي مطهري، آشنايي با علوم اسلامي، اصول فقه و فقه.
[1]. مصطفوي، حسن، التحقيق في کلمات القرآن الکريم، نشر بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360ش، ج8، ص196.
[2]. ابن منظور، لسان العرب، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1408ق ـ 1988م، ج9، ص326.
[3]. التحقيق في کلمات القرآن الکريم، همان، ج8، ص196.
[4]. طريحي، فخرالدين، مجمع البحرين، قم، کتابخانه نشر فرهنگ اسلامي، چاپ دوم، 1408ق، ج5، ص426.
[5]. شرح اصول کافي، ص30، مقدمه.
[6]. همان، ص32.
[7]. همان.
[8]. همان، ص34.
[9]. صدر، سيد محمدباقر، علم اصول (مرحله اول و دوم)، ترجمه نصرالله حکمت، تهران، اميرکبير، چاپ دوم، 1364ش، ج4، ص120 و 121.
[10]. تمام مواردي که بر شمرده مي شود بر گرفته از کتاب اصول کافي باب العقل و الجهل مي باشد.
[11]. آل عمران / 160.
[12]. محمد بن يعقوب کليني، اصول کافي، ج1، ص19.
[13]. همان.
[14]. همان.
[15]. همان.
[16]. همان.
[17]. اصول کافي، همان، ج1، ص11.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 23 تیر 01
- بازدید
- ۷۱
آیا در جايي که امام معصوم حکم داده عقل جايگاهي دارد که شیعه بر خلاف اهل سنت میگويد قرآن و سنت و عقل؟
- نشان کردن
پرسش
آیا در جايي که امام معصوم حکم داده عقل جايگاهي دارد که شیعه بر خلاف اهل سنت میگويد قرآن و سنت و عقل؟
پاسخ
عقل در لغت: عقل در لغت عرب به معناي حبس و ضبط و منع و امساک است. عقل همان عقال کردن و بستن هواي نفس است[1] تا انسان به تمييز حق از باطل و فهم صحيح نايل آيد. هم چنين عقل در لغت به معناي علمي است که توسط قوه عقل به دست مي آيد؛ يعني مدرکات قوه عاقله.[2] معناي ديگر آن، کاري است که قوه نفس انجام مي دهد؛ يعني ادراک.[3] اين واژه به معناي قوه نفس که وظيفه ادراک را به عهده دارد، نيز استعمال شده است. هم چنين در معناي عملي که مقدمه انجام خيرات و اجتناب از بدي ها است، به کار رفته است.[4]
عقل در اصطلاح حکيمان و متکلمان داراي معاني بسياري است که ما در اين بحث به دو مورد که مد نظر است اشاره مي کنيم.
عقل نظري: عقل نظري در مقابل عقل عملي، قوه اي است از قواي ادراکي نفس که هست ها و حقايقي را که مربوط به افعال آدمي نيستند، درک مي کند[5] عقل نظري انسان از مراتب چهارگانه عقل هيولاني، عقل بالملکه، عقل بالفعل و عقل مستفاد تشکيل شده است.[6] کارکردهاي عقل نظري عبارتند از: استدلال و استنباط، تعريف و تحديد شيء، ادراک کليات اعم از تصورات و تصديقات کلي، تطبيق مفاهيم بر مصاديق، تطبيق کبري بر صغري و تقسيم و تحليل.[7]
عقل عملي: قوه اي از قواي نفس آدمي که بايدها و حقايقي را که مربوط به افعال آدمي است، درک ميکند.[8]
در نهايت بايد گفت که عقل نظري علاوه بر شناخت ملاک تام احکام و ايفاي نقش در کار استنباط از اين طريق، از طريق شناخت لوازم احکام نيز مي تواند نقش مؤثري ايفا کند. عقل نظري همان گونه که مي تواند ملازمه ميان واقعيات و اشياي خارجي (در عالم تکوين، مانند ملازمه ميان آتش و حرارت) را کشف کند و از يکي به ديگري پي مي برد، مي تواند در اعتباريات و امور تشريعي نيز چنين ملازمهاي را دريابد؛ مانند ادراک ملازمه بين وجوب چيزي و وجوب مقدّمه آن يا حرمت ضدّ آن يا محال بودن اجتماع امر و نهي و يا خطاب ترتّبي. توضيح آن که، مثلاً اگر وجوب کاري، به هر دليلي (عقلي يا شرعي) ثابت شود، عقل حکم مي کند که مقدّمات آن کار نيز واجب است.[9]
عقل عملي با حکم به حسن و قبح افعال و انضمام حکم عقل نظري به ملازمه ميان حکم عقل و شرع، حکم شرعي را کشف مي کند. و چون هر دو مقدّمه استدلال براي کشف حکم شرعي، حکم عقلي هستند، آن را «مستقلات عقليه» مي نامند. براي تبيين نقش عقل در اين حوزه، بايد مباحث چهارگانه ذيل را بيان کرد:
1. حسن و قبح ذاتي امور.
2. امکان دستيابي و تشخيص حسن و قبح امور به وسيله عقل.
3. تلازم بين حکم عقل و شرع و در نتيجه، اثبات حسن و قبح شرعي کارها با اثبات حسن و قبح آن کارها نزد عقل.
4. لازم الاتباع بودن اينگونه احکام شرعي که از طريق ملازمه اثبات شده اند.
عقل از منظر آيات و روايات
آيات و روايات[10] براي عقل ارزش و جايگاه ويژه اي قائل هستند که از آن جمله مي توان به اين موارد اشاره نمود.
1. معرفت خداوند در گرو عقل
امام کاظم ـ عليه السلام ـ فرمودند: يا هِشَامُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَک وَ تَعَالَي أَکمَلَ لِلنَّاسِ الْحُجَجَ بِالْعُقُولِ...؛ اي هشام همانا خداي متعال بواسطه عقل حجت را براي مردم تمام کرده و پيغمبران را بوسيله بيان ياري کرده و بسبب برهان ها بربوبيت خويش دلالتشان نموده و فرموده است.[11] خداي شما خدائيست يگانه که جز او خدائي نيست و رحمان و رحيم است. در آفرينش آسمانها و زمين و تفاوت شب و روز و کشتي هايي که بسود مردم در دريا روانست و آبي که خدا از آسمان فروآورد که زمين را بعد از موات شدنش زنده گرداند و از همه جنبندگان در آن پراکند و گردش بادها و ابري که بين آسمان و زمين زير فرمانست نشانه هائيست بر ربوبيت ما براي مردمي که تعقل کنند.[12]
2. عقل حجت الهي بر مردم
امام کاظم ـ عليه السلام ـ فرمودند: اي هشام! خدا بر مردم دو حجت دارد: حجت آشکار و حجت پنهان، حجت آشکار رسولان و پيغمبران و امامانند و حجت پنهان عقل مردم است.[13]
3. اثبات حجيت پيامبران به عقل
ابن سکيت گويد به امام دهم ـ عليه السلام ـ عرض کردم به خدا هرگز مانند ترا نديدم، بفرمائيد در اين زمان حجت خدا بر مردم چيست فرمود: عقل است که به وسيله آن امام راستگو را مي شناسند و تصديقش مي کنند و دروغگو را مي شناسند و تکذيبش مي نمايند. ابن سکيت گفت بخدا جواب درست همين است.[14]
4. امر و نهي و ثواب و عقاب به عقل
امام باقر ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: چون خدا عقل را آفريد از او بازپرسي کرده به او گفت پيش آي پيش آمد، گفت بازگرد، بازگشت، فرمود بعزت و جلالم سوگند مخلوقي که از تو به پيشم محبوبتر باشد نيافريدم و ترا تنها به کساني که دوستشان دارم بطور کامل دادم. همانا امر و نهي، کيفر و پاداشم متوجه تو است.[15]
5. دين در گرو عقل
اصبغ بن نباته از علي ـ عليه السلام ـ روايت مي کند که جبرئيل بر آدم نازل شد و گفت: اي آدم من مأمور شده ام که ترا در انتخاب يکي از سه چيز مخير سازم پس يکي را برگزين و دوتا را واگذار. آدم گفت چيست آن سه چيز؟ گفت: عقل و حياء و دين. آدم گفت عقل را برگزيدم، جبرئيل بحياء و دين گفت شما بازگرديد و او را واگذاريد، آن دو گفتند اي جبرئيل ما مأموريم هرجا که عقل باشد با او باشيم. گفت خود دانيد و بالا رفت. (خداوند به هر کس عقل عنايت کند حياء و دين هم عنايت کرده است).[16]
6. خداوند به عقل عبادت مي شود
شخصي از امام ششم ـ عليه السلام ـ پرسيد عقل چيست؟ فرمود چيزيست که بوسيله آن خدا پرستش شود و بهشت بدست آيد.[17]
7. عقل از شيطان فرمان نمي برد، عقل برترين موهبت خداوند، عاقل مخاطب تذکر مي باشد، ارزش عبادات متناسب با عقل است، عقل راهنماي مومن است، عقل سودبخش ترين مال است، عقل منبع هوش و فهم و حافظه و... .
با تأمل در تعاليم اسلام به ويژه قرآن کريم و روايات پيشوايان دين، اهميت و منزلت عقل نمايان مي شود. در دين اسلام، تعقل مبناي ايمان قرار گرفته و قرآن، همواره انسان را به تفکر و تدبر و پرهيز از تقليد کورکورانه فرا مي خواند و پليدي را از آنِ غير اهل تعقل مي داند عقل در روايات، محبوب ترين مخلوق نزد خداوند و معيار پاداش و کيفر آدميان و حجت و رسول باطن معرفي شده است.
با توجه به اين همه آيات روايات درباره جايگاه عقل و اهميت آن، اهل حديث از اهل سنت و اخباريون از شيعه با دخالت عقل و استدلال عقلاني در دين مخالفت کرده و حتّي مردم را از تحصيل علم کلام و منطق و فلسفه بر حذر مي داشتند؛ با اين تفاوت که اهل حديث به جهت بيگانگي از مدرسه اهل بيت، به ظواهر کتاب و سنت تمسک جسته و به تجسم و تشبيه گرفتار شدند.
متکلمان شيعه، نه گرفتار افراط گرايي معتزله شدند و نه از حجيت عقل غافل ماندند و با توجه به احاديث اهل بيت عصمت و طهارت ـ عليهم السلام ـ به مشکل تعارض عقل و وحي برنخوردند تا به ترجيح عقل بر وحي يا وحي بر عقل فتوا دهند، بر اين اساس، کتاب هاي کلامي شيخ مفيد، شيخ طوسي، سيد مرتضي، خواجه نصير الدين طوسي و علامه حلي، صبغه عقلي و برهاني داشت.
بعد از روشن شدن جايگاه عقل در منظر آيات و روايات مي توان عنوان داشت که در نگاه تشيع در صورتي که ما منبعي براي استنباط احکام شرعي از کتاب و سنت نداشته باشيم با توجه به مطالبي که بيان شد براي جلوگيري از تفويت منفعت و عدم ارتکاب مفسده به سراغ عقل مي رويم به خلاف اهل سنت که آنها به سراغ قياس و استحسان مي روند.
شيعه در هيچ موردي که دليل از قرآن و روايات وجود داشته باشد به طور مستقل از عقل استفاده نمي کند بلکه تابع آيات و روايات قرآن و امامان معصوم عليهم السلام مي باشد و در مواردي که آيه و روايتي نداشته باشيم و منطقه فراغ و آزاد باشد، البته مي توان به عقل رجوع کرد. عمده اين است که عقلي که در کنار کتاب و سنت جزو منابع فقه شمرده شده، احکام مستقل و قطعي عقل است مانند حکم به حسن عدل و قبح ظلم که بر مبناي حسن و قبح عقلي شکل مي گيرد و اين موارد بسيار محدود است و حجيت عقل هم از باب کاشفيت و اعتباري است که خداوند خالق عقل و حکيم به آن بخشيده است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ عبداللّه جوادي آملي، فلسفه حقوق بشر.
2ـ سيدمحمدباقر صدر، علم اصول.
3ـ مرتضي مطهري، آشنايي با علوم اسلامي، اصول فقه و فقه.
[1]. مصطفوي، حسن، التحقيق في کلمات القرآن الکريم، نشر بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360ش، ج8، ص196.
[2]. ابن منظور، لسان العرب، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1408ق ـ 1988م، ج9، ص326.
[3]. التحقيق في کلمات القرآن الکريم، همان، ج8، ص196.
[4]. طريحي، فخرالدين، مجمع البحرين، قم، کتابخانه نشر فرهنگ اسلامي، چاپ دوم، 1408ق، ج5، ص426.
[5]. شرح اصول کافي، ص30، مقدمه.
[6]. همان، ص32.
[7]. همان.
[8]. همان، ص34.
[9]. صدر، سيد محمدباقر، علم اصول (مرحله اول و دوم)، ترجمه نصرالله حکمت، تهران، اميرکبير، چاپ دوم، 1364ش، ج4، ص120 و 121.
[10]. تمام مواردي که بر شمرده مي شود بر گرفته از کتاب اصول کافي باب العقل و الجهل مي باشد.
[11]. آل عمران / 160.
[12]. محمد بن يعقوب کليني، اصول کافي، ج1، ص19.
[13]. همان.
[14]. همان.
[15]. همان.
[16]. همان.
[17]. اصول کافي، همان، ج1، ص11.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 23 تیر 01
- بازدید
- ۷۱
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.