نظر شيعه امامي در باره توحيد افعالي چيست؟
نظر شيعه امامي در باره توحيد افعالي چيست؟
پرسش
پاسخ
براي توحيد اقسامي ذکر شده است و يکي از اقسام آن، توحيد افعالي است. در نگاه فلاسفه و متکلمين اسلامي توحيد افعالي به اين معناست که خداي متعال در انجام کارهاي خودش نيازي به هيچ کس و هيچ چيز ندارد و هيچ موجودي نمي تواند هيچ گونه کمکي به او بکند.[1]
توحيد افعالي يعني درک و شناختن اينکه جهان با همة نظام و سنن و علل و معلولات و اسباب و مسببات، فعل خداست و همگي تحت علم و اراده و قدرت الهي هستند، موجودات عالم همچنانکه در ذات خويش هيچ استقلالي ندارند و همه قائم به او و وابسته به او هستند ـ و او به تعبير قرآن «قيوم» همة عالم است- در مقام تأثير و عليت نيزاستقلال ندارند و در نتيجه خداوند همچنانکه در ذات شريک ندارد در فعليت نيز شريک ندارد. هر فاعل و سببي، حقيقت خود، وجود خود و تأثير و فعاليت خود را از او دارد و قائم به اوست.[2] همة حولها و قوه ها «به او» است. «ماشاء الله و لاقُوَّة الّا به، لاحول و لاقوة الا بالله».
بنابراين توحيد افعالي عبارت است از اعتقاد به دو اصل زير:
الف) خداوند در انجام افعال خود يکتاست و هيچ گونه شريک و ياوري ندارد، بلکه وجود شريک براي او در انجام افعال محال است.
ب) هيچ موجودي غيرخداوند، در فعل خود و در تأثيرگذاري مستقل نيست و هيچ فعلي در عالم واقع نمي شود مگر آنکه با اراده و خواست او باشد[3]. به قول حکما و عرفا «لا مُؤثرً في الوجود الا الله».
از باب مثال ما در جهان آفرينش به يک رشته علل طبيعي برميخوريم که داراي آثار ويژهاي مي باشند مانند درخشندگي خورشيد، سوزندگي آتش و... همان طور که اصل وجود آنها مربوط به خداست، همچنين آثار و تأثيرگذاري آنها نيز از جانب خداست و هرگز نبايد تصور کرد که اين آثار، مربوط به خود آنهاست و آنها از خود استقلالي دارند زيبايي گل، تأثير درماني گياه و حتي کارهايي که خود انسان انجام مي دهد همگي از جانب خداست و هيچ پديده اي از خود چيزي ندارد.[4]
سؤال مهمي که در اينجا مي تواند مطرح شود اين است که ما واقعاً در عالم خارج هم اثر و تأثيرگذاري برخي افعال و علل طبيعي را مشاهده مي کنيم و هم تأثيرگذاري برخي افعال خود انسانها را ميبينيم؛ حال با اين وجود جايگاه و قلمرو فعل و قدرت و ارادة الهي در اينگونه علل طبيعي و غير آن چگونه است؟ به تعبير ديگر ما با اين مشکل و تناقض روبرو هستيم اگر توحيد افعالي را بپذيريم و تأثيرگذاري همه چيز را از جانب خدا بدانيم، هم آثار و تأثيرگذاري اسباب و علل را منکر شده ايم و هم اختيار را از انسان در افعال اختياريش سلب کرده ايم.
در پاسخ به چنين ايرادي، معمولاً فيلسوفان و متکلمان از طرح «فاعليت طولي» بهره جسته اند. با اين توضيح که هرگاه دو يا چند شئ در وقوع فعلي مؤثر باشند، نسبت بين فاعليت آنها، از دو حال خارج نيست:
1. فاعليت عَرضي: گاه چند فاعل بر انجام کاري مشارکت مي کنند به گونه اي که رابطة آنها با فعل و نيز رابطه آنها با يکديگر همسان و مشابه يکديگر است و هر کدام نقش خاصي در پيدايش يا شکل دادن به آن پديده ايفا مي کنند و در اصطلاح مجموع آن را علت تامة آن پديده مي گويند. اگر يکي از آنها نباشد، آن پديده تحقق پيدا نمي کند. مثلاً گلي که در باغچه مي رويد نتيجة مجموعه عواملي چون آب، خاک، نور، بذر و باغبان و... است. که دست به دست هم داده اند تا اين گل خوش بو و زيبا برويد. همه اينها در پيدايش گل به نحوي تأثير دارد اما تأثير يکي جانشين تأثير ديگري نمي شود نه نور آفتاب جاي باران را مي گيرد و نه باران جاي بذر را و... .
2. فاعليت طولي: اين فاعليت در جايي است که چند شئ در انجام فعلي تأثير دارند، اما تأثير برخي از آنها وابسته به برخي ديگر است يعني هم به يکي از عامل ها نسبت داده مي شود و هم به عامل ديگر؛ اما نه به صورت مجموعه که در کنار هم قرار بگيرند و هر کدام يک بعدي از ابعاد آن را تأمين کنند. دو عامل در طول هم قرار مي گيرند، يکي در ديگري اثر مي کند و دومي واسطه مي شود تا اثر اولي را به شکل خاصي به معلول منتقل کند. در اين موارد آن فاعلي که مستقيماً در انجام فعل مؤثر است «فاعل مباشر» است و آن فاعلي که مي تواند معلول و مسبب فاعل ديگري باشد آنرا «فاعل بالتسبيب» يا فاعل غير مباشر گويند. مثلاً فرماندة يک ارتش جنايتکار به سرباز خود دستور مي دهد تا فلان جنايت را مرتکب شود. حال اين جنايت که واقع شده دو تا عامل و فاعل دارد يکي فاعل مباشر که سرباز باشد و ديگري فاعل غير مباشر که فرمانده است؛ و او سبب اقوي است چون اين جرم بيشتر مستند به فرمانده است و سرباز واسطه است.[5]
با توجه به اقسام دو گانه فاعليت، روشن مي شود که فاعليت خداوند در مقايسه با فاعليت مخلوقاتش، فاعليت طولي است براي مثال وقتي شخصي مي نشيند يا راه مي رود، او فاعل مباشر نشستن يا راه رفتن است، ولي چنين نيست که فعل او يکسره از حوزة قدرت و ارادة خداوند خارج باشد، بلکه قدرت و ارادة الهي به اين تعلق گرفته است که فعل مزبور از سوي آن شخص انجام پذيرد، به گونه اي که اگر ارادة خدا در کار نباشد، فعلي صورت نمي پذيرد.[6]
پس پذيرفتن توحيد افعالي به معناي نفي فاعليت اسباب و وسائط و افعال انساني نيست چه اينکه موجب سلب اختيار از انسان و قبول جبر نيست؛ بلکه تأثير اشياء و افعال ارادي انسان در واقع، بسط فاعليت خدا و لذا عين تأثير و فاعليت اوست. خداوند چيزهاي ديگري را واسطه و سبب قرار مي دهد تا از راه آنها تأثيرات در عالم تحقق پيدا کند، و اين تأثيرات، تأثيرات حقيقي است مانند سوزاندن آتش و سيراب کردن آب و... اما هيچ کدام از اين وسائط در وجود و در فاعليت و تأثير، از خود استقلالي ندارند و مؤثر واقعي و استقلالي، تنها خداوند تبارک و تعالي است. اشياء ديگر در شعاع تأثير او به اندازه اي که ارادة او تعلق گرفته و از او فيض دريافت داشته اند، اثر خود را ظاهر مي سازند وگرنه از خود هيچ ندارند به طوري که اگر ارادة او برداشته شود همة آنها معدومند.[7]
براي تقريب به ذهن به اين مثال توجه کنيد: اگر تعدادي لامپ مختلف را در حال نورافشاني ببينيم در برخورد اول تصور ميکنيم که اين روشني ها از آنِ خود لامپهاست و اين خود لامپها هستند که منطقة وسيعي را روشن کرده اند ولي پس از دقت کوتاهي به اين داوري مي رسيم که اين نورافشاني ها مربوط به خود آنها نيست و همگي مربوط به نيروگاه و دستگاه هاي مولد برق است و اگر يک لحظه ارتباط اين لامپ ها با مرکز برق قطع گردد، همگي خاموش مي شوند و نوري نخواهند داشت. بنابراين نور لامپ ها از خود آنها نيست، ولي در عين حال دستگاه لامپ ها و نمرة مخصوص آنها در نحوة درخشندگي آنها کاملاً موثر است.[8]
رابطة خدا با عوامل طبيعي و فوق طبيعي، بصورت طولي است نه عرضي؛ چرا که هيچ عاملي در عرض ارادة خدا فاعليت او نيست از اين رو در قرآن کريم، خداوند پاره اي از امور را گاهي به خود و گاهي به عامل ديگري از قبيل انسان يا فرشته نسبت مي دهد که در تمام اين موارد رابطه طولي است.[9] مثلاً گاهي رازقيت را از آن خدا دانسته[10] و گاهي آن را به خود انسان.[11] گاهي گرفتن جان هاي مردم را به خود نسبت مي دهد[12] و گاهي به ملائکه.[13]
بنابراين توحيد افعالي و پذيرفتن فاعليت در عالي ترين سطح براي خدا به معناي نفي فاعليت در سطح نازلتري براي موجودات ديگر نيست چه اينکه موجب سلب اختيار از انسان هم نمي شود آنچه نفي مي شود داشتن استقلال در تأثير و فاعليت است. چرا که استناد فعل واحد به ارادة دو فاعل يکي اشياء و انسان و ديگري خداوند در صورتي محال است که هر دو فاعل در عرض يکديگر مؤثر در انجام آن، فرض شوند اما اگر دو فاعل در طول يکديگر باشند استناد فعل به هردوي آنها اشکالي ندارد و اين به اين معنا نيست که اصلِ وجودِ فاعلي بي واسطه، مستند به فاعل با واسطه است بلکه علاوه بر اين تمام شؤون وجود او هم مستند به فاعل هستي بخش مي باشد و حتي در انجام کارهاي اختياري هم بي نياز از او نمي باشد و هر لحظه وجود و شؤون وجودش را از او دريافت مي دارد و اين است معناي صحيح «لاجبر و لاتفويض، بل امر بين الامرين».[14]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ آموزش کلام اسلامي، محمد سعيدي مهر، ج1، انتشارات طه.
2ـ معارف قرآن 3ـ1، آيت الله مصباح يزدي، انتشارات مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره).
[1] . مصباح يزدي، محمد تقي،آموزش عقايد، سازمان تبليغات اسلامي، چاپ سوم، 1366ش، ج1، ص164.
[2] . جمعي از نويسندگان، معارف اسلامي، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، چاپ چهارم، 1369ش، ج1و2، ص89.
[3] . سعيدي مهر، محمد، آموزش كلام اسلامي، قم، انتشارات طه، چاپ دوم، 1380ش، ج1، ص101.
[4] . ر.ك: سبحاني، جعفر، الهيات و معارف اسلامي، قم، نشرامام صادق، 1372ش، ص118 و 119.
[5] . ر.ك: معارف قرآن، همان، ج3ـ1، ص106ـ110.
[6] . سعيدي مهر، محمد، آموزش كلام اسلامي، ج1، ص102.
[7] . جمعي از نويسندگان، معارف اسلامي، ج1و2، ص89.
[8] . جعفر سبحاني، الهيات و معارف اسلامي، ص119.
[9] . ر.ك: رباني گلپايگاني، علي، جبر و اختيار، قم، انتشارات مؤسسه امام صادق، چاپ سوم، 1381ش، ص70ـ79.
[10] . ذاريات / 58.
[11] . نساء / 5.
[12] . زمر / 42.
[13] . سجده / 11؛ انعام / 61.
[14] . ر.ك: مصباح يزدي، محمد تقي، آموزش فلسفه، قم، سازمان تبليغات اسلامي، چاپ اول، 1365ش، ج2، ص362.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 23 تیر 01
- بازدید
- ۹۷
نظر شيعه امامي در باره توحيد افعالي چيست؟
- نشان کردن
پرسش
نظر شيعه امامي در باره توحيد افعالي چيست؟
پاسخ
براي توحيد اقسامي ذکر شده است و يکي از اقسام آن، توحيد افعالي است. در نگاه فلاسفه و متکلمين اسلامي توحيد افعالي به اين معناست که خداي متعال در انجام کارهاي خودش نيازي به هيچ کس و هيچ چيز ندارد و هيچ موجودي نمي تواند هيچ گونه کمکي به او بکند.[1]
توحيد افعالي يعني درک و شناختن اينکه جهان با همة نظام و سنن و علل و معلولات و اسباب و مسببات، فعل خداست و همگي تحت علم و اراده و قدرت الهي هستند، موجودات عالم همچنانکه در ذات خويش هيچ استقلالي ندارند و همه قائم به او و وابسته به او هستند ـ و او به تعبير قرآن «قيوم» همة عالم است- در مقام تأثير و عليت نيزاستقلال ندارند و در نتيجه خداوند همچنانکه در ذات شريک ندارد در فعليت نيز شريک ندارد. هر فاعل و سببي، حقيقت خود، وجود خود و تأثير و فعاليت خود را از او دارد و قائم به اوست.[2] همة حولها و قوه ها «به او» است. «ماشاء الله و لاقُوَّة الّا به، لاحول و لاقوة الا بالله».
بنابراين توحيد افعالي عبارت است از اعتقاد به دو اصل زير:
الف) خداوند در انجام افعال خود يکتاست و هيچ گونه شريک و ياوري ندارد، بلکه وجود شريک براي او در انجام افعال محال است.
ب) هيچ موجودي غيرخداوند، در فعل خود و در تأثيرگذاري مستقل نيست و هيچ فعلي در عالم واقع نمي شود مگر آنکه با اراده و خواست او باشد[3]. به قول حکما و عرفا «لا مُؤثرً في الوجود الا الله».
از باب مثال ما در جهان آفرينش به يک رشته علل طبيعي برميخوريم که داراي آثار ويژهاي مي باشند مانند درخشندگي خورشيد، سوزندگي آتش و... همان طور که اصل وجود آنها مربوط به خداست، همچنين آثار و تأثيرگذاري آنها نيز از جانب خداست و هرگز نبايد تصور کرد که اين آثار، مربوط به خود آنهاست و آنها از خود استقلالي دارند زيبايي گل، تأثير درماني گياه و حتي کارهايي که خود انسان انجام مي دهد همگي از جانب خداست و هيچ پديده اي از خود چيزي ندارد.[4]
سؤال مهمي که در اينجا مي تواند مطرح شود اين است که ما واقعاً در عالم خارج هم اثر و تأثيرگذاري برخي افعال و علل طبيعي را مشاهده مي کنيم و هم تأثيرگذاري برخي افعال خود انسانها را ميبينيم؛ حال با اين وجود جايگاه و قلمرو فعل و قدرت و ارادة الهي در اينگونه علل طبيعي و غير آن چگونه است؟ به تعبير ديگر ما با اين مشکل و تناقض روبرو هستيم اگر توحيد افعالي را بپذيريم و تأثيرگذاري همه چيز را از جانب خدا بدانيم، هم آثار و تأثيرگذاري اسباب و علل را منکر شده ايم و هم اختيار را از انسان در افعال اختياريش سلب کرده ايم.
در پاسخ به چنين ايرادي، معمولاً فيلسوفان و متکلمان از طرح «فاعليت طولي» بهره جسته اند. با اين توضيح که هرگاه دو يا چند شئ در وقوع فعلي مؤثر باشند، نسبت بين فاعليت آنها، از دو حال خارج نيست:
1. فاعليت عَرضي: گاه چند فاعل بر انجام کاري مشارکت مي کنند به گونه اي که رابطة آنها با فعل و نيز رابطه آنها با يکديگر همسان و مشابه يکديگر است و هر کدام نقش خاصي در پيدايش يا شکل دادن به آن پديده ايفا مي کنند و در اصطلاح مجموع آن را علت تامة آن پديده مي گويند. اگر يکي از آنها نباشد، آن پديده تحقق پيدا نمي کند. مثلاً گلي که در باغچه مي رويد نتيجة مجموعه عواملي چون آب، خاک، نور، بذر و باغبان و... است. که دست به دست هم داده اند تا اين گل خوش بو و زيبا برويد. همه اينها در پيدايش گل به نحوي تأثير دارد اما تأثير يکي جانشين تأثير ديگري نمي شود نه نور آفتاب جاي باران را مي گيرد و نه باران جاي بذر را و... .
2. فاعليت طولي: اين فاعليت در جايي است که چند شئ در انجام فعلي تأثير دارند، اما تأثير برخي از آنها وابسته به برخي ديگر است يعني هم به يکي از عامل ها نسبت داده مي شود و هم به عامل ديگر؛ اما نه به صورت مجموعه که در کنار هم قرار بگيرند و هر کدام يک بعدي از ابعاد آن را تأمين کنند. دو عامل در طول هم قرار مي گيرند، يکي در ديگري اثر مي کند و دومي واسطه مي شود تا اثر اولي را به شکل خاصي به معلول منتقل کند. در اين موارد آن فاعلي که مستقيماً در انجام فعل مؤثر است «فاعل مباشر» است و آن فاعلي که مي تواند معلول و مسبب فاعل ديگري باشد آنرا «فاعل بالتسبيب» يا فاعل غير مباشر گويند. مثلاً فرماندة يک ارتش جنايتکار به سرباز خود دستور مي دهد تا فلان جنايت را مرتکب شود. حال اين جنايت که واقع شده دو تا عامل و فاعل دارد يکي فاعل مباشر که سرباز باشد و ديگري فاعل غير مباشر که فرمانده است؛ و او سبب اقوي است چون اين جرم بيشتر مستند به فرمانده است و سرباز واسطه است.[5]
با توجه به اقسام دو گانه فاعليت، روشن مي شود که فاعليت خداوند در مقايسه با فاعليت مخلوقاتش، فاعليت طولي است براي مثال وقتي شخصي مي نشيند يا راه مي رود، او فاعل مباشر نشستن يا راه رفتن است، ولي چنين نيست که فعل او يکسره از حوزة قدرت و ارادة خداوند خارج باشد، بلکه قدرت و ارادة الهي به اين تعلق گرفته است که فعل مزبور از سوي آن شخص انجام پذيرد، به گونه اي که اگر ارادة خدا در کار نباشد، فعلي صورت نمي پذيرد.[6]
پس پذيرفتن توحيد افعالي به معناي نفي فاعليت اسباب و وسائط و افعال انساني نيست چه اينکه موجب سلب اختيار از انسان و قبول جبر نيست؛ بلکه تأثير اشياء و افعال ارادي انسان در واقع، بسط فاعليت خدا و لذا عين تأثير و فاعليت اوست. خداوند چيزهاي ديگري را واسطه و سبب قرار مي دهد تا از راه آنها تأثيرات در عالم تحقق پيدا کند، و اين تأثيرات، تأثيرات حقيقي است مانند سوزاندن آتش و سيراب کردن آب و... اما هيچ کدام از اين وسائط در وجود و در فاعليت و تأثير، از خود استقلالي ندارند و مؤثر واقعي و استقلالي، تنها خداوند تبارک و تعالي است. اشياء ديگر در شعاع تأثير او به اندازه اي که ارادة او تعلق گرفته و از او فيض دريافت داشته اند، اثر خود را ظاهر مي سازند وگرنه از خود هيچ ندارند به طوري که اگر ارادة او برداشته شود همة آنها معدومند.[7]
براي تقريب به ذهن به اين مثال توجه کنيد: اگر تعدادي لامپ مختلف را در حال نورافشاني ببينيم در برخورد اول تصور ميکنيم که اين روشني ها از آنِ خود لامپهاست و اين خود لامپها هستند که منطقة وسيعي را روشن کرده اند ولي پس از دقت کوتاهي به اين داوري مي رسيم که اين نورافشاني ها مربوط به خود آنها نيست و همگي مربوط به نيروگاه و دستگاه هاي مولد برق است و اگر يک لحظه ارتباط اين لامپ ها با مرکز برق قطع گردد، همگي خاموش مي شوند و نوري نخواهند داشت. بنابراين نور لامپ ها از خود آنها نيست، ولي در عين حال دستگاه لامپ ها و نمرة مخصوص آنها در نحوة درخشندگي آنها کاملاً موثر است.[8]
رابطة خدا با عوامل طبيعي و فوق طبيعي، بصورت طولي است نه عرضي؛ چرا که هيچ عاملي در عرض ارادة خدا فاعليت او نيست از اين رو در قرآن کريم، خداوند پاره اي از امور را گاهي به خود و گاهي به عامل ديگري از قبيل انسان يا فرشته نسبت مي دهد که در تمام اين موارد رابطه طولي است.[9] مثلاً گاهي رازقيت را از آن خدا دانسته[10] و گاهي آن را به خود انسان.[11] گاهي گرفتن جان هاي مردم را به خود نسبت مي دهد[12] و گاهي به ملائکه.[13]
بنابراين توحيد افعالي و پذيرفتن فاعليت در عالي ترين سطح براي خدا به معناي نفي فاعليت در سطح نازلتري براي موجودات ديگر نيست چه اينکه موجب سلب اختيار از انسان هم نمي شود آنچه نفي مي شود داشتن استقلال در تأثير و فاعليت است. چرا که استناد فعل واحد به ارادة دو فاعل يکي اشياء و انسان و ديگري خداوند در صورتي محال است که هر دو فاعل در عرض يکديگر مؤثر در انجام آن، فرض شوند اما اگر دو فاعل در طول يکديگر باشند استناد فعل به هردوي آنها اشکالي ندارد و اين به اين معنا نيست که اصلِ وجودِ فاعلي بي واسطه، مستند به فاعل با واسطه است بلکه علاوه بر اين تمام شؤون وجود او هم مستند به فاعل هستي بخش مي باشد و حتي در انجام کارهاي اختياري هم بي نياز از او نمي باشد و هر لحظه وجود و شؤون وجودش را از او دريافت مي دارد و اين است معناي صحيح «لاجبر و لاتفويض، بل امر بين الامرين».[14]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ آموزش کلام اسلامي، محمد سعيدي مهر، ج1، انتشارات طه.
2ـ معارف قرآن 3ـ1، آيت الله مصباح يزدي، انتشارات مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره).
[1] . مصباح يزدي، محمد تقي،آموزش عقايد، سازمان تبليغات اسلامي، چاپ سوم، 1366ش، ج1، ص164.
[2] . جمعي از نويسندگان، معارف اسلامي، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، چاپ چهارم، 1369ش، ج1و2، ص89.
[3] . سعيدي مهر، محمد، آموزش كلام اسلامي، قم، انتشارات طه، چاپ دوم، 1380ش، ج1، ص101.
[4] . ر.ك: سبحاني، جعفر، الهيات و معارف اسلامي، قم، نشرامام صادق، 1372ش، ص118 و 119.
[5] . ر.ك: معارف قرآن، همان، ج3ـ1، ص106ـ110.
[6] . سعيدي مهر، محمد، آموزش كلام اسلامي، ج1، ص102.
[7] . جمعي از نويسندگان، معارف اسلامي، ج1و2، ص89.
[8] . جعفر سبحاني، الهيات و معارف اسلامي، ص119.
[9] . ر.ك: رباني گلپايگاني، علي، جبر و اختيار، قم، انتشارات مؤسسه امام صادق، چاپ سوم، 1381ش، ص70ـ79.
[10] . ذاريات / 58.
[11] . نساء / 5.
[12] . زمر / 42.
[13] . سجده / 11؛ انعام / 61.
[14] . ر.ك: مصباح يزدي، محمد تقي، آموزش فلسفه، قم، سازمان تبليغات اسلامي، چاپ اول، 1365ش، ج2، ص362.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 23 تیر 01
- بازدید
- ۹۷
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.