با توجه به اینکه ائمه کمتر در ایران حضور داشته اند علت بيشتر بودن تعداد شيعيان در ايران نسبت به کل جهان چيست؟
با توجه به اینکه ائمه کمتر در ایران حضور داشته اند علت بيشتر بودن تعداد شيعيان در ايران نسبت به کل جهان چيست؟
پرسش
پاسخ
نفوذ تشيع در ايران و گرايش ايراني ها به مذهب تشيع به طور تدريجي صورت گرفته است. شهيد مطهري ضمن اذعان به اين مطلب ميگويد: در صدر اسلام اکثر بلاد ايران سني نشين و علماء مسلمان ايراني نژاد در تفسير، حديث، کلام، ادب و... سني بوده اند و بعضي از آن ها تعصب شديدي عليه شيعه داشته اند و اين جريان تا قبل از ظهور صفويه ادامه داشته است.
لذا بايد گفت نفوذ و گسترش تشيع در ايران در طول تاريخ مراحلي را طي نموده و اين گسترش معلول عواملي بوده که برخي از آن ها عبارتند از:
1. گرويدن مواليان و ايرانيان مقيم عراق به تشيع.
2. نفوذ تشيع در برخي از مناطق مرکزي ايران مثل قم.
3. توسعه گرايش به تشيع به موجب روي کار آمدن بني عباس و شعارهاي شيعي آنان.
4. حضور امام رضا ـ عليه السلام ـ در خراسان.
5. مهاجرت سادات علوي به دنبال امام رضا ـ عليه السلام ـ و يحيي بن عبدالله بن حسن بن حسن.
6. بر پايي حکومت شيعي آل بويه.
7. فعاليت هاي شيعي شخصيت هايي مثل علامه حلي در دوره ايلخانان مغول و شيعه شدن محمد خدا بنده از شاهان مغول به دست علامه حلي و به تبع او شيعه شدن درباريانش.
8. روي کار آمدن دولت صفويه و رسميت بخشيدن به مذهب شيعه.
اين عوامل و نظائر آن در گسترش تشيع در ايران نقش بسزايي داشته که هر يک در جاي خود بايد بررسي شود.
و اينک به نحو اجمال و خلاصه هر يکي از اين عوامل تبيين مي گردد شايد مفيد افتد.
1. مواليان، ايرانياني بودند که در اواخر قرن اول هجري و بيشتر در قرن دوم يا به اجبار و يا به دلخواه خودشان به عراق برده شدند و بعدها درصد عظيمي از جمعيت کوفه را که از زمان خلافت امام علي ـ عليه السلام ـ مرکز تشيع به شمار مي رفت؛ تشکيل مي دادند و از وابستگان و هم پيمانان قبايل شيعي عراق نظير همدان، ربيعه و... بودند. اينان به دلايل پرورش شان ميان شيعيان، دشمني شيعيان با امويان و تحقير موالي توسط دستگاه خلافت، شيعه شدند و شيعيان اصيل کوفه که عرب بودند توانستند عقايد شيعي را ميان ايرانيان مهاجر منتشر سازند. ايراني ها پس از بازگشت به وطن مباني اعتقادي شيعه را ميان مردم گسترش داده و منتشر نمودند.[1]
تبعيض و تحقير از ناحيه خلفای اموي و لطف و صميميت از ناحيه امام علي ـ عليه السلام ـ و خاندان رسالت، بغض اموي و حب علي ـ عليه السلام ـ را در دل موالي پديد مي آورد و آنان اين پيام را به ايران منتقل نمودند.
2. مهاجرت عرب هاي مسلمان به ايران که در قرن اول و دوم به شکل قبيلهیی و به طور گسترده و به دلايل و اهداف خاصي صورت گرفت و آنان در مناطق مختلف ايران سکني گزيدند؛ از دلايل نفوذ گسترده اسلام به طور عام و شيعه به طور خاص به شمار آمده است. يعقوبي در کتاب البلدان، ص294 شهرهايي را که قبايل عرب در آنجا حضور چشمگير داشته ياد کرده است و گفته است در خراسان اقوام عربي از قبايل ربيعه (شيعي) و مضر و نيز قبايل يمني حضور داشته اند.
اهالي شهرهاي حلوان، دينور، قزوين، نهاوند، نيشابور، و... مخلوطي از عرب و عجم هستند. اين مهاجرت و سکونت عرب ها به گونه اي بوده که گاهي شهري مانند قم مملو از مهاجران عربي مي شده به گونه اي که تا قرن چهارم در آن غير عرب وجود نداشته است.
با توجه به اهميت اين عرب هاي مهاجر و غالب، نقش آنان در مسلمان کردن و شيعه نمودن اطرافيان شان آشکار مي گردد.
و در اين ميان نقش عرب هاي شيعه مذهب مهاجر و سکونت شان در قم در سال 83 يا 94 بسيار آشکار است. اينان که از قبايل مذحج، اشعريان و برخي مواليان ابن عباس و افرادي از طائفه بجيله بوده اند، نقش اساسي را در گسترش تشيع در قم و اطراف آن داشته اند در اين ميان اشعري ها مهم ترين خاندان عرب شيعي مقيم قم بوده است. اين طائفه در اصل از يمن بوده که به عراق و از آنجا به ايران مهاجرت کرده اند و شخصيت هاي برجسته در ميان آنان وجود داشته نظير موسي بن عبدالله بن سعد اشعري از اصحاب امام صادق ـ عليه السلام ـ و امام محمد باقر ـ عليه السلام ـ که اولين کسي بوده است که به قم آمده است.[2]
3. شعارهاي شيعي عباسيان و دعوت به محبت اهل بيت يکي ديگر از عواملي بوده که موجب پاشيده شدن بذر تشيع اعتقادي در جهان اسلام و ايران شده است؛ به دنبال جريان هايي از قبيل تبعيض نژادي و تفاخرات قومي که سلسله جنبان آن امويان بودند، عباسيان براي تعقيب اهداف خودشان نه با نام آل عباس بلکه با نام اسلام و عدل و دعوت به محبت اهل بيت و بيعت براي يک مرد پسنديده از اهل بيت ـ عليهم السلام ـ (الرضا من آل محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ) و خون خواهي علويان، احساسات مسلمانان و از جمله ايرانيان را تحريک و قيام مردم را عليه امويان رهبري مي کردند.
گرايش کلي به محبت اهل بيت ـ عليهم السلام ـ که عباسيان پس از شهادت زيد بن علي ـ عليه السلام ـ مردم را به آن دعوت مي کردند و اين دعوت که در خراسان به وسيله ابو مسلم مروزي صورت مي گرفت، خواه ناخواه بذر تشيع واقعي را در دل هاي برخي ها مي پاشيد و لذا اين استيلاي بني عباس بر بني اميه در سال 132 و تسلط شان بر خراسان، مردم ايران به تشيع گرايش بيشتري پيدا کردند و حضور امام رضا ـ عليه السلام ـ در خراسان به اين گرايش و گسترش بيش از بيش دامن زد چون بذر تشيع در ايران به دو صورت پاشيده شده است: الف) گرايش کلي به محبت اهل بيت؛ ب) از طريق امام رضا ـ عليه السلام ـ و شيعيان اعتقادي که همان عرب هاي مهاجر از قبيل اشعري ها و... بوده است.
4. هجرت ناخواسته امام رضا ـ عليه السلام ـ به خراسان موجب شد که مردم، آن حضرت را به عنوان امام شيعيان بيش از پيش بشناسند و همين حضور حضرت باعث شد که کساني که محبت اهل بيت را در دل داشتند به تشيع اعتقادي گرايش پيدا کنند و صرف علاقه به اهل بيت ـ عليهم السلام ـ به اعتقاد خالصانه به مقام آنان تبديل گردد.
امام رضا ـ عليه السلام ـ از همان لحظه حرکت از مدينه تا مرو هميشه از روش هاي گوناگون براي شناساندن شيعه واقعي بهره برد که بيان حديث سلسلة الذهب در نيشابور در حضور علماء اهل سنت و اقشار مختلف مردم نمونه اي از اين روشها ميباشد با اين بيان امام ـ عليه السلام ـ شيعه واقعي را معرفي کرد و خواست محبت مردم را نسبت به اهل بيت جهت دار کند و تشيع ناشي از محبت اهل بيت را به تشيع اصيل تبديل نمايد و اين امر به مرور زمان تحقق يافت و زماني رسيد که مردم از عباسيان هم روي گردان شدند.
مناظره و مباحث علمي که مأمون معتزلي مذهب (195 ـ 218) ترتيب مي داد، حيثيت علمي امام شيعيان و هويت واقعي اسلام و شيعه را بيشتر آشکار مي نمود به خصوص که اين مناظره ها بيشتر پيرامون نبوت و امامت برپا مي شد و در آن روح و حقيقت اسلام که همان مباني اعتقادي و فکري شيعه مي باشد به وسيله امام رضا ـ عليه السلام ـ تبيين ميگشت در اين ايام بود که علماء و متکلمين شيعه از فرصتي که پيش آمده بود نهايت استفاده را در جهت تبليغ تشيع بردند.
از ايام کوتاه حکومت امام علي ـ عليه السلام ـ و حوزه درسي و تبليغي امام محمد باقر ـ عليه السلام ـ و امام صادق ـ عليه السلام ـ که صرف نظر کنيم، چنين فرصتي که براي امام رضا ـ عليه السلام ـ جهت ترويج تشيع آمد، در هيچ زماني ديگري چنين آزادي براي تبليغ براي ائمه ـ عليهم السلام ـ به وجود نيامد، بنابراين زمان حضور امام رضا ـ عليه السلام ـ در خراسان و فعاليت هاي حضرت در زمينه معرفي شيعه از مهم ترين عوامل توسعه تشيع به حساب مي آيد.[3]
5. مهاجرت سادات علوي شيعي که از قرن دوم به بعد به سوي ايران شروع شد از دلايل گسترش تشيع در اين سرزمين به شمار آمده است آنان بخاطر امن بودن ايران، علاقه مردم نسبت به خاندان پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و فشارهاي حاکمان اموي و عباسي در شام و عراق به خصوص آن که در ميان سادات کساني بودند که در قيام هاي زيد بن علي، نفس زکيه، ابراهيم و نيز حسين بن علي (شهيد فخ) شرکت کرده بودند؛ مهاجرت کردند و سرآغاز اين هجرت حرکت يحيي بن عبدالله بن حسن بن حسن پس از قيام شهيد فخ به سوي مناطق شمالي ايران (ديلم) بود که رفتن علويان و سائر مخالفان دولت عباسي به اين منطقه و فتح طبرستان را به دست سادات در قرن چهارم در پي داشت و سادات علوي از قبيل حسن بن زيد علوي و ناصر اطروش سال ها در اين منطقه توانستند حکومت کنند.
اين حکومت و آن هجرت روز افزون سادات به مناطق مختلف ايران درصد گسترش تشيع را در اين مناطق افزايش داد که وجود مقبره هاي شخصيت هاي برجسته سادات در شهرهاي شيراز، ري، قم، خراسان و... دليل بر کثرت شيعيان در اين مناطق است.[4]
6. در قرن چهارم عواملي به وجود آمد که براي وسعت يافتن تشيع و نيرومند شدن شيعه کمک بسزايي مي کرد که از جمله سستي ارکان خلافت بني عباس و ظهور پادشاهان آل بويه بود اينان که شيعه بودند کمال نفوذ را در مرکز خلافت يعني بغداد و خود خليفه داشتند به همين موجب نقشي که آل بويه به عنوان يکي از دولت هاي شيعي حاکم بر بخش عمده ايران و عراق در کنار ديگر دولت هاي شيعي از قبيل فاطميان اسماعيلي مذهب در مصر (296 ـ 527)، حمداني هاي شيعي در سوريه، زيديها در يمن، بازي کرد اين بود که قبل از سرکار آمدن آل بويه گرچه دولت هاي شيعي فراوان بودند امّا از توده مردم در قياس با دولت هاي شيعي شمار کمي بر اين مذهب بودند. آل بويه بلافاصله پس از سرکار آمدن، فعاليت هاي خود را در ترويج شعائر شيعي به طور آرام آغاز کردند لذا در تشيع آل بويه ترديدي نيست اما اينکه تشيع آنان از چه نوعي بوده است، بايد گفت خاستگاه تشيع آنان طبرستان بوده که اين منطقه به طور اصولي در اختيار علويان زيدي بوده و عماد الدوله (علي بن بويه)، مضر الدوله (احمد بن بويه) و رکن الدوله (حسن بن بويه) اين سه برادر از پادشاهان آل بويه در شمار سپاهيان ناصر الحق علوي در طبرستان بودند.
ولي با اين حال بسياري از محققين تصريح کرده اند که اينان شيعه دوازده امامي بوده و مناسبات گرم رکن الدوله با شيخ صدوق از علماي اماميه و نيز ارتباط مضر الدوله و تقليد ايشان از ابن جنيد، دليل بر آن است که آنان شيعه اماميه بوده است، به هر حال حکومت شيعي آل بويه از نيمه اول قرن چهارم تا اواخر نيمه قرن پنجم دوام يافت و در ترويج مکتب تشيع نقش ايفا کرد.[5]
7. همان طوري که مي دانيم جمعيت شيعه از همان ابتدا روز به روز در حال افزايش تدريجي بوده و از جهت قدرت و آزادي تابع موافقت و مخالفت سلاطين وقت بوده اند ولي هرگز تا سال 906 هجري مذهب تشيع در يکي از کشورهاي اسلامي، مذهب رسمي اعلام نشده بود تا اينکه در اين سال جوان 13 ساله از خانواده شيخ صفي اردبيلي با سيصد نفر از مريدان پدر عليه پادشاهان محلي ايران قيام کرد و موفق شد ايران قطعه قطعه را به شکل يک کشور در آورده و مذهب شيعه را در قلمرو حکومت خود رسميت ببخشد و از اين تاريخ تا اواسط قرن دوازدهم هجري پادشاهان صفوي يکي پس از ديگري سلطنت و مذهب شيعه اماميه را تأييد و تثبيت کردند و اين امر موجب گسترش تشيع در ايران و گرايش عمومي مردم ايران به تشيع گرديد.[6]
8. البته بنا بر نقل برخي ها در سال 703 هجري شاه خدا بنده از ايلخانان مغول نيز مذهب شيعه را رسمي اعلام کرده بود و دستور داده بود مراسم ديني از جمله نحوه ايراد خطبه هاي نماز جمعه به طريقه شيعه اماميه اجرا شود و در همان زمان حکومت 12 سال و نه ماههی او بود که شيعيان با توجه به مصونيت شان از شر مخالفان آثار عقيدتي و علمي تشيع را در ايران و عراق و حتي ديگر کشورهاي اسلامي تحت نفوذ سلطنت شاه خدا بنده منتشر کرد. و در ايام حکومت خدا بنده بود که علامه حلي دو کتاب نفيس منهاج الکرامه (درباره امامت) و نهج الحق و کشف الصدق را (در علم کلام و برخي مسائل اختلافي تشيع و تسنن) به عنوان تحفه به خدا بنده ارسال کرد. بعد از خدا بنده اعقاب او از پادشاهان مغول ساليان طولاني در ايران سلطنت کرده و از مکتب تشيع ترويج مي کردند.[7]
آنچه گفته شد برخي از عوامل مؤثر در اشاعه مکتب اهل بيت ـ عليهم السلام ـ در ايران مي باشد ولي مي توان گفت عمده عامل نفوذ تشيع در سراسر کشورهاي اسلامي و به ويژه در ايران جاذبيت مکتب و آئين اسلام بوده که روح و حقيقت آن در مکتب شيعه اماميه تبلور يافته است.
به بيان شهيد مطهري زمينه پذيرش اين مکتب روحيه حقيقت جو و باهوش ايراني ها بود که گم گشته خويش را در اسلام و روح و حقيقت اسلام را نزد خاندان رسالت و تنها آنان را پاسخ گوي پرسشها و نيازهاي واقعي روح و هوش خود يافتند. آن چيزي که بيش از هر چيز ديگر روح تشنه ايراني را به سمت خود ميکشيد عدل اسلامي بود زيرا ايرانيها قرنها از اين نظر محروميت کشيده بود و انتظار چنين چيزي را داشتند آنان مي ديدند که تنها خاندان رسالت هستند که بدون هيچ گونه تعصبي عدل را اجرا مي کند اگر زندگي به تعصبات و تبعضاتي که از ناحيه برخي خلفا مثل معاويه و عمال آنان، ميان عرب و غير عرب صورت مي گرفت و دفاعي که امام علي ـ عليه السلام ـ از مساوات و عدم تبعيض ميان عرب و غير عرب مي نمود، توجه شود کاملا اين حقيقت روشن مي شود.[8]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ جعفريان، رسول، تاريخ تشيع در ايران، قم، انصاريان، چاپ سوم، 1380ش، ج1، ص15 به بعد.
2ـ علامه طباطبايي، محمد حسين، شيعه در اسلام، جامعه مدرسين، 1362ش، تمام کتاب.
[1]. جعفريان، رسول، تاريخ تشيع در ايران، قم، انتشارات انصاريان، چاپ سوم، 1380ش، ج1، ص106.
[2]. همان، ص163 و 179.
[3]. همان، ج1، ص221؛ مظفر، محمد حسين، تاريخ تشيع، ج1، ص58.
[4]. تاريخ تشيع در ايران، همان، ج1، ص231 به بعد؛ طباطبايي، سيد محمد حسين، شيعه در اسلام، قم، جامعه مدرسين، 1362ش، ص55.
[5]. تاريخ تشيع در ايران، همان، ج1، ص360؛ شيعه در اسلام، همان، ص54.
[6]. شيعه در اسلام، همان، ص57.
[7]. فقيه ايماني، مهدي، تاريخ تشيع اصفهان، چاپ و صحافي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ص136؛ شيعه در اسلام، ص56.
[8]. مطهري، مرتضي، مجموعه آثار ـ خدمات متقابل اسلام و ايران، انتشارات صدرا، چاپ ششم، 1381ش، ج14، ص126.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 تیر 01
- بازدید
- ۵۹
با توجه به اینکه ائمه کمتر در ایران حضور داشته اند علت بيشتر بودن تعداد شيعيان در ايران نسبت به کل جهان چيست؟
- نشان کردن
پرسش
با توجه به اینکه ائمه کمتر در ایران حضور داشته اند علت بيشتر بودن تعداد شيعيان در ايران نسبت به کل جهان چيست؟
پاسخ
نفوذ تشيع در ايران و گرايش ايراني ها به مذهب تشيع به طور تدريجي صورت گرفته است. شهيد مطهري ضمن اذعان به اين مطلب ميگويد: در صدر اسلام اکثر بلاد ايران سني نشين و علماء مسلمان ايراني نژاد در تفسير، حديث، کلام، ادب و... سني بوده اند و بعضي از آن ها تعصب شديدي عليه شيعه داشته اند و اين جريان تا قبل از ظهور صفويه ادامه داشته است.
لذا بايد گفت نفوذ و گسترش تشيع در ايران در طول تاريخ مراحلي را طي نموده و اين گسترش معلول عواملي بوده که برخي از آن ها عبارتند از:
1. گرويدن مواليان و ايرانيان مقيم عراق به تشيع.
2. نفوذ تشيع در برخي از مناطق مرکزي ايران مثل قم.
3. توسعه گرايش به تشيع به موجب روي کار آمدن بني عباس و شعارهاي شيعي آنان.
4. حضور امام رضا ـ عليه السلام ـ در خراسان.
5. مهاجرت سادات علوي به دنبال امام رضا ـ عليه السلام ـ و يحيي بن عبدالله بن حسن بن حسن.
6. بر پايي حکومت شيعي آل بويه.
7. فعاليت هاي شيعي شخصيت هايي مثل علامه حلي در دوره ايلخانان مغول و شيعه شدن محمد خدا بنده از شاهان مغول به دست علامه حلي و به تبع او شيعه شدن درباريانش.
8. روي کار آمدن دولت صفويه و رسميت بخشيدن به مذهب شيعه.
اين عوامل و نظائر آن در گسترش تشيع در ايران نقش بسزايي داشته که هر يک در جاي خود بايد بررسي شود.
و اينک به نحو اجمال و خلاصه هر يکي از اين عوامل تبيين مي گردد شايد مفيد افتد.
1. مواليان، ايرانياني بودند که در اواخر قرن اول هجري و بيشتر در قرن دوم يا به اجبار و يا به دلخواه خودشان به عراق برده شدند و بعدها درصد عظيمي از جمعيت کوفه را که از زمان خلافت امام علي ـ عليه السلام ـ مرکز تشيع به شمار مي رفت؛ تشکيل مي دادند و از وابستگان و هم پيمانان قبايل شيعي عراق نظير همدان، ربيعه و... بودند. اينان به دلايل پرورش شان ميان شيعيان، دشمني شيعيان با امويان و تحقير موالي توسط دستگاه خلافت، شيعه شدند و شيعيان اصيل کوفه که عرب بودند توانستند عقايد شيعي را ميان ايرانيان مهاجر منتشر سازند. ايراني ها پس از بازگشت به وطن مباني اعتقادي شيعه را ميان مردم گسترش داده و منتشر نمودند.[1]
تبعيض و تحقير از ناحيه خلفای اموي و لطف و صميميت از ناحيه امام علي ـ عليه السلام ـ و خاندان رسالت، بغض اموي و حب علي ـ عليه السلام ـ را در دل موالي پديد مي آورد و آنان اين پيام را به ايران منتقل نمودند.
2. مهاجرت عرب هاي مسلمان به ايران که در قرن اول و دوم به شکل قبيلهیی و به طور گسترده و به دلايل و اهداف خاصي صورت گرفت و آنان در مناطق مختلف ايران سکني گزيدند؛ از دلايل نفوذ گسترده اسلام به طور عام و شيعه به طور خاص به شمار آمده است. يعقوبي در کتاب البلدان، ص294 شهرهايي را که قبايل عرب در آنجا حضور چشمگير داشته ياد کرده است و گفته است در خراسان اقوام عربي از قبايل ربيعه (شيعي) و مضر و نيز قبايل يمني حضور داشته اند.
اهالي شهرهاي حلوان، دينور، قزوين، نهاوند، نيشابور، و... مخلوطي از عرب و عجم هستند. اين مهاجرت و سکونت عرب ها به گونه اي بوده که گاهي شهري مانند قم مملو از مهاجران عربي مي شده به گونه اي که تا قرن چهارم در آن غير عرب وجود نداشته است.
با توجه به اهميت اين عرب هاي مهاجر و غالب، نقش آنان در مسلمان کردن و شيعه نمودن اطرافيان شان آشکار مي گردد.
و در اين ميان نقش عرب هاي شيعه مذهب مهاجر و سکونت شان در قم در سال 83 يا 94 بسيار آشکار است. اينان که از قبايل مذحج، اشعريان و برخي مواليان ابن عباس و افرادي از طائفه بجيله بوده اند، نقش اساسي را در گسترش تشيع در قم و اطراف آن داشته اند در اين ميان اشعري ها مهم ترين خاندان عرب شيعي مقيم قم بوده است. اين طائفه در اصل از يمن بوده که به عراق و از آنجا به ايران مهاجرت کرده اند و شخصيت هاي برجسته در ميان آنان وجود داشته نظير موسي بن عبدالله بن سعد اشعري از اصحاب امام صادق ـ عليه السلام ـ و امام محمد باقر ـ عليه السلام ـ که اولين کسي بوده است که به قم آمده است.[2]
3. شعارهاي شيعي عباسيان و دعوت به محبت اهل بيت يکي ديگر از عواملي بوده که موجب پاشيده شدن بذر تشيع اعتقادي در جهان اسلام و ايران شده است؛ به دنبال جريان هايي از قبيل تبعيض نژادي و تفاخرات قومي که سلسله جنبان آن امويان بودند، عباسيان براي تعقيب اهداف خودشان نه با نام آل عباس بلکه با نام اسلام و عدل و دعوت به محبت اهل بيت و بيعت براي يک مرد پسنديده از اهل بيت ـ عليهم السلام ـ (الرضا من آل محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ) و خون خواهي علويان، احساسات مسلمانان و از جمله ايرانيان را تحريک و قيام مردم را عليه امويان رهبري مي کردند.
گرايش کلي به محبت اهل بيت ـ عليهم السلام ـ که عباسيان پس از شهادت زيد بن علي ـ عليه السلام ـ مردم را به آن دعوت مي کردند و اين دعوت که در خراسان به وسيله ابو مسلم مروزي صورت مي گرفت، خواه ناخواه بذر تشيع واقعي را در دل هاي برخي ها مي پاشيد و لذا اين استيلاي بني عباس بر بني اميه در سال 132 و تسلط شان بر خراسان، مردم ايران به تشيع گرايش بيشتري پيدا کردند و حضور امام رضا ـ عليه السلام ـ در خراسان به اين گرايش و گسترش بيش از بيش دامن زد چون بذر تشيع در ايران به دو صورت پاشيده شده است: الف) گرايش کلي به محبت اهل بيت؛ ب) از طريق امام رضا ـ عليه السلام ـ و شيعيان اعتقادي که همان عرب هاي مهاجر از قبيل اشعري ها و... بوده است.
4. هجرت ناخواسته امام رضا ـ عليه السلام ـ به خراسان موجب شد که مردم، آن حضرت را به عنوان امام شيعيان بيش از پيش بشناسند و همين حضور حضرت باعث شد که کساني که محبت اهل بيت را در دل داشتند به تشيع اعتقادي گرايش پيدا کنند و صرف علاقه به اهل بيت ـ عليهم السلام ـ به اعتقاد خالصانه به مقام آنان تبديل گردد.
امام رضا ـ عليه السلام ـ از همان لحظه حرکت از مدينه تا مرو هميشه از روش هاي گوناگون براي شناساندن شيعه واقعي بهره برد که بيان حديث سلسلة الذهب در نيشابور در حضور علماء اهل سنت و اقشار مختلف مردم نمونه اي از اين روشها ميباشد با اين بيان امام ـ عليه السلام ـ شيعه واقعي را معرفي کرد و خواست محبت مردم را نسبت به اهل بيت جهت دار کند و تشيع ناشي از محبت اهل بيت را به تشيع اصيل تبديل نمايد و اين امر به مرور زمان تحقق يافت و زماني رسيد که مردم از عباسيان هم روي گردان شدند.
مناظره و مباحث علمي که مأمون معتزلي مذهب (195 ـ 218) ترتيب مي داد، حيثيت علمي امام شيعيان و هويت واقعي اسلام و شيعه را بيشتر آشکار مي نمود به خصوص که اين مناظره ها بيشتر پيرامون نبوت و امامت برپا مي شد و در آن روح و حقيقت اسلام که همان مباني اعتقادي و فکري شيعه مي باشد به وسيله امام رضا ـ عليه السلام ـ تبيين ميگشت در اين ايام بود که علماء و متکلمين شيعه از فرصتي که پيش آمده بود نهايت استفاده را در جهت تبليغ تشيع بردند.
از ايام کوتاه حکومت امام علي ـ عليه السلام ـ و حوزه درسي و تبليغي امام محمد باقر ـ عليه السلام ـ و امام صادق ـ عليه السلام ـ که صرف نظر کنيم، چنين فرصتي که براي امام رضا ـ عليه السلام ـ جهت ترويج تشيع آمد، در هيچ زماني ديگري چنين آزادي براي تبليغ براي ائمه ـ عليهم السلام ـ به وجود نيامد، بنابراين زمان حضور امام رضا ـ عليه السلام ـ در خراسان و فعاليت هاي حضرت در زمينه معرفي شيعه از مهم ترين عوامل توسعه تشيع به حساب مي آيد.[3]
5. مهاجرت سادات علوي شيعي که از قرن دوم به بعد به سوي ايران شروع شد از دلايل گسترش تشيع در اين سرزمين به شمار آمده است آنان بخاطر امن بودن ايران، علاقه مردم نسبت به خاندان پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و فشارهاي حاکمان اموي و عباسي در شام و عراق به خصوص آن که در ميان سادات کساني بودند که در قيام هاي زيد بن علي، نفس زکيه، ابراهيم و نيز حسين بن علي (شهيد فخ) شرکت کرده بودند؛ مهاجرت کردند و سرآغاز اين هجرت حرکت يحيي بن عبدالله بن حسن بن حسن پس از قيام شهيد فخ به سوي مناطق شمالي ايران (ديلم) بود که رفتن علويان و سائر مخالفان دولت عباسي به اين منطقه و فتح طبرستان را به دست سادات در قرن چهارم در پي داشت و سادات علوي از قبيل حسن بن زيد علوي و ناصر اطروش سال ها در اين منطقه توانستند حکومت کنند.
اين حکومت و آن هجرت روز افزون سادات به مناطق مختلف ايران درصد گسترش تشيع را در اين مناطق افزايش داد که وجود مقبره هاي شخصيت هاي برجسته سادات در شهرهاي شيراز، ري، قم، خراسان و... دليل بر کثرت شيعيان در اين مناطق است.[4]
6. در قرن چهارم عواملي به وجود آمد که براي وسعت يافتن تشيع و نيرومند شدن شيعه کمک بسزايي مي کرد که از جمله سستي ارکان خلافت بني عباس و ظهور پادشاهان آل بويه بود اينان که شيعه بودند کمال نفوذ را در مرکز خلافت يعني بغداد و خود خليفه داشتند به همين موجب نقشي که آل بويه به عنوان يکي از دولت هاي شيعي حاکم بر بخش عمده ايران و عراق در کنار ديگر دولت هاي شيعي از قبيل فاطميان اسماعيلي مذهب در مصر (296 ـ 527)، حمداني هاي شيعي در سوريه، زيديها در يمن، بازي کرد اين بود که قبل از سرکار آمدن آل بويه گرچه دولت هاي شيعي فراوان بودند امّا از توده مردم در قياس با دولت هاي شيعي شمار کمي بر اين مذهب بودند. آل بويه بلافاصله پس از سرکار آمدن، فعاليت هاي خود را در ترويج شعائر شيعي به طور آرام آغاز کردند لذا در تشيع آل بويه ترديدي نيست اما اينکه تشيع آنان از چه نوعي بوده است، بايد گفت خاستگاه تشيع آنان طبرستان بوده که اين منطقه به طور اصولي در اختيار علويان زيدي بوده و عماد الدوله (علي بن بويه)، مضر الدوله (احمد بن بويه) و رکن الدوله (حسن بن بويه) اين سه برادر از پادشاهان آل بويه در شمار سپاهيان ناصر الحق علوي در طبرستان بودند.
ولي با اين حال بسياري از محققين تصريح کرده اند که اينان شيعه دوازده امامي بوده و مناسبات گرم رکن الدوله با شيخ صدوق از علماي اماميه و نيز ارتباط مضر الدوله و تقليد ايشان از ابن جنيد، دليل بر آن است که آنان شيعه اماميه بوده است، به هر حال حکومت شيعي آل بويه از نيمه اول قرن چهارم تا اواخر نيمه قرن پنجم دوام يافت و در ترويج مکتب تشيع نقش ايفا کرد.[5]
7. همان طوري که مي دانيم جمعيت شيعه از همان ابتدا روز به روز در حال افزايش تدريجي بوده و از جهت قدرت و آزادي تابع موافقت و مخالفت سلاطين وقت بوده اند ولي هرگز تا سال 906 هجري مذهب تشيع در يکي از کشورهاي اسلامي، مذهب رسمي اعلام نشده بود تا اينکه در اين سال جوان 13 ساله از خانواده شيخ صفي اردبيلي با سيصد نفر از مريدان پدر عليه پادشاهان محلي ايران قيام کرد و موفق شد ايران قطعه قطعه را به شکل يک کشور در آورده و مذهب شيعه را در قلمرو حکومت خود رسميت ببخشد و از اين تاريخ تا اواسط قرن دوازدهم هجري پادشاهان صفوي يکي پس از ديگري سلطنت و مذهب شيعه اماميه را تأييد و تثبيت کردند و اين امر موجب گسترش تشيع در ايران و گرايش عمومي مردم ايران به تشيع گرديد.[6]
8. البته بنا بر نقل برخي ها در سال 703 هجري شاه خدا بنده از ايلخانان مغول نيز مذهب شيعه را رسمي اعلام کرده بود و دستور داده بود مراسم ديني از جمله نحوه ايراد خطبه هاي نماز جمعه به طريقه شيعه اماميه اجرا شود و در همان زمان حکومت 12 سال و نه ماههی او بود که شيعيان با توجه به مصونيت شان از شر مخالفان آثار عقيدتي و علمي تشيع را در ايران و عراق و حتي ديگر کشورهاي اسلامي تحت نفوذ سلطنت شاه خدا بنده منتشر کرد. و در ايام حکومت خدا بنده بود که علامه حلي دو کتاب نفيس منهاج الکرامه (درباره امامت) و نهج الحق و کشف الصدق را (در علم کلام و برخي مسائل اختلافي تشيع و تسنن) به عنوان تحفه به خدا بنده ارسال کرد. بعد از خدا بنده اعقاب او از پادشاهان مغول ساليان طولاني در ايران سلطنت کرده و از مکتب تشيع ترويج مي کردند.[7]
آنچه گفته شد برخي از عوامل مؤثر در اشاعه مکتب اهل بيت ـ عليهم السلام ـ در ايران مي باشد ولي مي توان گفت عمده عامل نفوذ تشيع در سراسر کشورهاي اسلامي و به ويژه در ايران جاذبيت مکتب و آئين اسلام بوده که روح و حقيقت آن در مکتب شيعه اماميه تبلور يافته است.
به بيان شهيد مطهري زمينه پذيرش اين مکتب روحيه حقيقت جو و باهوش ايراني ها بود که گم گشته خويش را در اسلام و روح و حقيقت اسلام را نزد خاندان رسالت و تنها آنان را پاسخ گوي پرسشها و نيازهاي واقعي روح و هوش خود يافتند. آن چيزي که بيش از هر چيز ديگر روح تشنه ايراني را به سمت خود ميکشيد عدل اسلامي بود زيرا ايرانيها قرنها از اين نظر محروميت کشيده بود و انتظار چنين چيزي را داشتند آنان مي ديدند که تنها خاندان رسالت هستند که بدون هيچ گونه تعصبي عدل را اجرا مي کند اگر زندگي به تعصبات و تبعضاتي که از ناحيه برخي خلفا مثل معاويه و عمال آنان، ميان عرب و غير عرب صورت مي گرفت و دفاعي که امام علي ـ عليه السلام ـ از مساوات و عدم تبعيض ميان عرب و غير عرب مي نمود، توجه شود کاملا اين حقيقت روشن مي شود.[8]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ جعفريان، رسول، تاريخ تشيع در ايران، قم، انصاريان، چاپ سوم، 1380ش، ج1، ص15 به بعد.
2ـ علامه طباطبايي، محمد حسين، شيعه در اسلام، جامعه مدرسين، 1362ش، تمام کتاب.
[1]. جعفريان، رسول، تاريخ تشيع در ايران، قم، انتشارات انصاريان، چاپ سوم، 1380ش، ج1، ص106.
[2]. همان، ص163 و 179.
[3]. همان، ج1، ص221؛ مظفر، محمد حسين، تاريخ تشيع، ج1، ص58.
[4]. تاريخ تشيع در ايران، همان، ج1، ص231 به بعد؛ طباطبايي، سيد محمد حسين، شيعه در اسلام، قم، جامعه مدرسين، 1362ش، ص55.
[5]. تاريخ تشيع در ايران، همان، ج1، ص360؛ شيعه در اسلام، همان، ص54.
[6]. شيعه در اسلام، همان، ص57.
[7]. فقيه ايماني، مهدي، تاريخ تشيع اصفهان، چاپ و صحافي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ص136؛ شيعه در اسلام، ص56.
[8]. مطهري، مرتضي، مجموعه آثار ـ خدمات متقابل اسلام و ايران، انتشارات صدرا، چاپ ششم، 1381ش، ج14، ص126.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 تیر 01
- بازدید
- ۵۹
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.