آشوب پس از کشته شدن علي محمد باب به چه علت بود؟
آشوب پس از کشته شدن علي محمد باب به چه علت بود؟
پرسش
پاسخ
اغلب آشوبهاي اجتماعي که توسط مبلغان باب در نقاط مختلف ايران اتفاق افتاد و باعث کشته شدن هزاران نفر از بابيان و مسلمين شد قبل از اعدام باب بودند و ارتباط مستقيمي با قتل علي محمد باب نداشتند.
مسلک بابيگري در «قرن 13ق» و «19 ميلادي» توسط فردي به نام علي محمد شيرازي پديد آمد. وي در اوّل محرم سال 1235 يا 1236 (1820 ميلادي) در شيراز متولد شد و در 27 شعبان سال 1266 در تبريز به جرم ارتداد، به دار آويخته شد. در شيرخوارگي، پدرش ميرزا رضاي بزار از دنيا رفت و او تا 20 سالگي نزد دائيش بود. در اين اثنا به امور روحاني اشتغال پيدا کرد و اوقات خود را به عبادت و رياضت مصروف داشت و مي خواست روحانيت ستارگان را تسخير کند! در همان اوقاتي که در بوشهر در سراي حاج عبدالله با دائيش بود، گاهي بالاي پشت بام مي رفت، سرش را برهنه مي ساخت، از هنگام ظهر تا عصر زير برق آفتاب مي ايستاد و اوراد و اذکار مخصوص، زمزمه مي کرد.[1] او در سن 20 سالگي به عراق رفت و بعد از زيارت اماکن مقدسه، در کربلا مقيم شد و همچنان به عبادات و رياضات دشوار مشغول شد.[2] او شاگرد سيد کاظم رشتي (جانشين شيخ احمد احسائي، بزرگ فرقه شيخيه) بود. احمد کسروي مي گويد: در سال 1260ق بعد از فوت سيد کاظم رشتي، ادعاي مهدويت کرد و مبناي ادعاي خود را سپري شدن هزار سال از تاريخ غيبت کبري قرار داد».[3] البته علي محمد به مهدويت اکتفاء نکرده و ادعاي خود را تا الوهيت بالا برد. باب در اين مدت کوتاه مبلغاني را به نقاط مختلف فرستاد تا آئين ساختگي و عجيب و غريب او را تبليغ کنند. در تمامي آشوب هايي که اختصارا ذکر خواهد شد رسولان باب، بازيگر اصلي هستند.
اوّلين مؤمن به باب ملاحسين بشرويه اي بود که باب براي اقناع وي کتاب قيوم الاسماء را نگاشته بود اعتقاد بشرويه اي اين بود که ميرزا علي محمد، بنده و نايب مخصوص حضرت مهدي ـ عليه السلام ـ بوده و مطيع و مروج شريعت اسلام است.[4] آن چنان که گفتهاند گويا اين مرد، عوام و بي سواد بوده و فريفته وعده و وعيدهاي علي محمد باب شده بود، چرا که علم کلام، تفسير و حديث نياموخته بود و از علائم پيغمبر و امام و علائم ظهور حضرت مهدي ـ عليه السلام ـ اطلاعي نداشت.[5] او به دستور خود علي محمد باب، براي تبليغ، عازم شهرهاي مختلف مثل: اصفهان،کاشان، تهران و خراسان و... شد.[6] او در حالي که مردم را به بابيت دعوت مينمود، شهرهاي مختلف خراسان مثل سبزوار، شاهرود و... را پشت سرگذاشت و به طرف مازندران آمد در اين مدت گاه افرادي به او مي پيوستند. بشرويه اي آنگاه که به قطعه طبرسي رسيد. در آنجا قلعه و کمين گاههايي ساخت و دور قلعه را خندق کند و آنجا را محور جنگ قرار داده و با يارانش در آن قلعه پناه گرفته و مدت ها با قواي دولتي مبارزه کرد او پس از جنگهاي خونين کشته شد. امّا قبل از مرگش حاج محمد علي بارفروشي (قدوس) را که در کنارش مي جنگيد جانشين خود قرار داد.
بعد از او برخي توبه کرده و برگشتند و برخي تسليم و کشته شدند و بعد از مرگ هزاران نفر فتنه قلعه طبرسي به پايان رسيد.[7]
فتنه زنجان هم که يکي از آشوبهاي مهم پيروان علي محمد باب بوده بدست ملا محمد علي زنجاني که بابيان او را حجت ناميدند واقع شد. او از شاگردان شريف العلماء مازندراني بود و فتاواي عجيب و غريب مي داد و در غالب فتاوي با علماء مخالفت ميکرد.[8] او به باب گرويد و شروع به دعوت کرد و در مدت کمي يازده هزار نفر و حتي بنا به قول مرحوم اعتضاد السلطنة پانزده هزار نفر را دور خود جمع کرد. وقتي که يکي از ياران او به جهتي زنداني شد و والي شهر زنجان شفاعت «حجت» را در مورد او قبول نکرد محمد علي زنجاني خشمگين شده و به ياري همراهانش زنداني را آزاد نمود. سپس آماده جنگ شد، ادوات و سلاح هاي جنگي بسياري فراهم کرد و با قواي دولتي و مسلمين درگير شده و به نبرد پرداخت. در اين جنگها هزاران نفر کشته شدند و در نهايت با تيري که ملا محمد علي زنجاني را از پاي در آورده خاتمه يافت.[9]
واقعه بدشت هم اگر چه درجه اهميتش از جهت آشوب و درگيري به فتنه هاي ديگر نمي رسد لکن از جهت اين که يک حرکت کاملا عمدي در مسير هنجار شکني مذهبي و اجتماعي بود و در واقع اجتماع اقشار مختلف با بيان بود حائز اهميت است. محوريت اين فتنه با قرة العين بود، وي که يکي از مبلغان باب بود، زن جوان و زيبايي بود از خانواده مشهور منصوب به فقاهت، اسم او زرين تاج بود لکن باب او را قرة العين ناميد. زرين تاج زني شهوتران بود و به مردان ميل زيادي داشت زرين تاج عموي فقيه و مجتهد خود ملا محمد تقي را مزاحم خود ميديد، فلذا دستور قتل او را صادر نمود.[10] او به جهت همين فتنه جوئيهايش از مردم و حکومت فراري شده بود و به سوي بشرويه اي در خراسان مي رفت که در بدشت با محمد علي بار فروشي ملاقات کرده و در آنجا مدتي توقف نمود و در همين مدت بود که در انجمن بابيان کشف حجاب نموده و نسخ شريعة اسلام را اعلام کرد.[11] بابياني که در بدشت جمع شده بودند آن دوره را دوره فترت ميدانستند فلذا خود را در حلال و حرام آزاد مي دانستند به گمان اين که شريعة اسلام نسخ شده است و هنوز احکام آئين باب به ايشان نرسيده بود!!![12] به هر حال واقعه بدشت و رفتار و گفتارهاي بابيان در آن انجمن نشان ميدهد که گروهي، براي فرار از بندگي و عبوديت خدا و رهايي از قيد حلال و حرام، به باب گرويده اند.
البته قرة العين، هم در مدت بسيار کمي دستگير و با خواري و ذلت کشته شد.[13]
سيد يحيي دارابي هم يکي ديگر از خلفاء مبلغان باب بود او فرزند سيد جعفر دارابي ملقب به کشفي و برادر سيد ريحان الله بود.[14] يحيي باب را تبليغ ميکرد و در شهرهاي مختلف در پي اغواي مردم بود او در تهران و يزد و بروجرد و شيراز و فسا تبليغ کرد و دو هزار نفر را با خود همراه و آماده جنگ نمود و چون در يزد فتنه ايجاد کرده بود براي اين که دستگير نشود به فسا گريخت و از آنجا هم به نيريز رفت و در سال 1266 با شورش اهالي نيريز بر عليه حاکم شهرشان همراهي کرد.[15] بعد از جنگهاي متعدد در فسا و نيريز آتش فتنه با کشته شدن سيد يحيي و 354 تن از پيروانش در ميدان جنگ خاموش شد.[16]
مواردي که ذکر شد قبل از اعدام باب انجام شده بود فقط در مورد تاريخ قتل سيد يحيي دارابي اختلافي ديده مي شود چرا که علي رغم قول اکثر محققين به قتل او در سال 1266ق، زعيم الدولة تبريزي مي گويد: «بعد از کشته شدن باب، انقلاب خونين ديگري در ايران جز انقلاب سيد يحيي دارابي واقع نشد».[17] و بعد از ذکر اجمالي واقعه در صفحه 178 ميگويد: اين قضيه در سال 1267 هجري واقع شد.
عوامل و علل آشوب ها
عامّل اوّل: اوّلين عامل در ايجاد اين شورشها خود علي محمد باب و دستور شخص او ميباشد.
چنان که قبلا متذکر شديم، همه مبلغان مهم باب به دستور خود او به تبليغش ميپرداختند و او تا قبل از زنداني شدن، تبليغ آرام و نرم، ولي بعد از زنداني شدن شدت و آشوب را دستور ميداد.
مرحوم زعيم الدولة در اين مورد ميگويد: «سابقا بيان کرديم که باب در اثناي توقف در اصفهان مبلغين و دعات خويش را به شهرها فرستاد ولي به آنها دستور داده بود که بر طريق شدت رفتار نکنند امّا از هنگامي که در ماکو زنداني شد تغيير رويه داده و دستور داد که دعات و مبلغين وي با کمال شدت در امر دعوت قيام و اقدام کنند.[18]
عامل دوّم؛ اهميت موضوع، عوام بودن مردم و جاه طلبي مبلغان.
موضوع مهدويت و ظهور حضرت حجت ـ عليه السلام ـ يکي از اساسيترين معتقدات و زندهترين باورهاي شيعي است، مخصوصا در جامعه اي که فقر و تنگدستي مردم با کاخ نشيني و عيش و عشرت درباريان درهم آميخته باشد اين اهميت، خود را بيشتر نشان ميدهد. طبيعي است وقتي چنين موضوع مهمي توسط کساني که به ظاهر در کسوت علم و تدين هستند مطرح شد، بيسوادي، عوامي، فقر و بدبختي و حتي شايد صداقت مردم باعث شود که گروهي راه نجات خود از اين بدبختيها را در شورش ببينند و عدهاي هم واقعا باور کنند که در لشگر صاحب الزمان ـ عليه السلام ـ وارد شدهاند، همچنان که توبه و بازگشت گروههاي متعددي در موارد گوناگون و جانفشاني تام و تمام عده اي ديگر مؤيد اين مطلب است در شرح حال اين افراد مذکور هم که هر کدام محور يکي از فتنه ها بودند به جاه طلبي ايشان اشاره شده است حال تصور بفرماييد؛ اهميت موضوع از يک طرف، بي سوادي و بي بصيرتي گروندگان از طرفي وعوامي و جاه طلبي رهبران بابيه از طرف ديگر في المجموع عامل دوّم را در شکل گيري آشوب ها تشکيل ميدهند.
عامّل سوّم؛ موضع ضد دولتي جريان بابيت.
جريان بابيت از همان ابتداء با عکس العملهاي واليان و حاکمان مواجه بود گاه از طرف يک حاکم مورد حمايت واقع مي شد و گاه حاکمي با تمام قدرت در مقابل آن ميايستاد.[19] ولي از آنجا که اين جريان بر خلاف تمام عقايد و ارزش هاي مذهبي حرکت مي کرد عامه مسلمين، علما و هم چنين حکومت با آن مخالف بودند. البته علاوه بر اين، مخالفة دولت وجه ديگري نيز مي توانست داشته باشد و آن ادعاي قيام و ظهور حضرت حجة ـ عليه السلام ـ بود که طبيعتا به معناي قيام بر عليه ظلم و جور و حاکمان ظالم و جائر بود و اگر اين جريان در مملکت جا کرده و گسترش پيدا مي کرد علاوه بر دين مردم، حکومت و تاج و تخت و امنيت جامعه هم نابود ميشد.[20] «آنچه بيشتر شورش ها و گرايشات به سوي علي محمد باب را افزايش داده بود همان گونه که ياد آوري شد موضع ضد دولتي اين فرقه بود وگرنه در غير اين صورت معلوم نبود که آيا اين فرقه مي توانست بدان حد مردم را برانگيزد؟![21]
اينها عواملي بودند که يا از درون جريان بابيت و يا لااقل از درون مملکت ايران و جامعه مسلمين ناشي ميشود، لکن در همه اينها نبايد از عامل خارجي و استعمار روس و انگليس غفلت کرد گرچه شايد کسي نتواند حضور مستقيم استعمار را در تک تک آشوب ها ثابت نمايد لکن پرواضح است که طرح بابيت و بهائيت و وهابيت و امثال آنها و هزاران توطئه ديگر در کشورهاي اسلامي بالاخص ايران اسلامي از جانب ايشان ريخته واجرا شده است اين فتنهها براي شکستن سد آهنين وحدت ملت ايران و متعاقبا، تسلط بر اراضي، معادن، امکانات طبيعي، فرهنگ و سياست اين کشور بود که فتنه بابيت هم يکي از مهم ترين آن فتنه هاست. طبيعي است که اين وحدت زماني از هم گسسته ميشود که آشوب و شورش و جنگهاي خونين تمام سرزمين ايران را فرا گيرد به همين جهت آنگاه به تحقيقات تاريخي در مورد عوامل پيدايش اين فرقه ميپردازيم به «پرنس دالگورکي» مي رسيم که ادعاي مهدويت علي محمد باب به القاءات او بوده است.[22]
به هر حال مواردي که ذکر شد نه تنها در اثر اعدام علي محمد نبود بلکه در تصميم حکومت بر اعدام باب هم بسيار مؤثر بود.[23]
بعد از اعدام علي محمد باب در تبريز، واقعه مهمي که بتوان آن را آشوب و فتنه جديد و در عين حال مهم ناميد وجود نداشته است. به غير از توطئه ترور ناصر الدين شاه که البته جناب شاه در اين قضيه به قتل نرسيد و فقط زخمي شد. آري ترور شاه در انتقام قتل علي محمد باب پس از اعدام او انجام شد.[24]
بعد از اعدام باب، آشوبها خاموش و بابيان مأيوس و نااميد شده و فعالان ايشان هم بيشتر کارهاي خود را به صورت سرّي انجام مي دادند که تشکيل يک حزب سرّي به رياست سليمان خان تبريزي و تصويب ترور ناصر الدين شاه در آن انجمن سرّي هم از جمله اين موارد بشمار ميرود.[25]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ بررسي باب و بهاء، سيد مصطفي طباطبايي.
2ـ تاريخ جامع بهائيت، بهرام افراسيابي.
[1]. مهديخان زعيم الدولة تبريزي، محمد، مفاتيح باب الابواب يا تاريخ باب و بهاء، ترجمه حسن فريد گلپايگاني، موسسه مطبوعاتي فراهاني، چاپ سوم، 1346ش، ص73.
[2]. همان، ص74.
[3]. ر.ک: کسروي، احمد، تاريخ مشروطيت، تهران، امير کبير، 1378ش، ص130.
[4]. مرداني، محمد، خارج شدگان از صراط مستقيم، سپهر آذين، چاپ اوّل، 1387ش، ج1، ص106.
[5]. مفتاح باب الابواب، همان، (سخن مترجم)، ص146.
[6]. همان، ص135.
[7]. همان، ص148 تا 135 با تلخيص و کمي تغيير.
[8]. همان، ص149؛ کتاب فتنه باب، اعتضاد السلطنه، تحقق و توضيح از عبدالحسين نوائي، ص35 و 34 چاپ سوم، 1362، نشر بابک.
[9]. به همان منبع رجوع کنيد، ص153 ـ 149.
[10]. همان، ص116.
[11]. همان، ص117.
[12]. ر.ک: جمال ابهي، ع موسوي، ص74، نشر جهان.
[13]. مفتاج باب الابواب، ص120.
[14]. گفت و شنود سيد علي محمد باب با روحانيون تبريز، محمد تقي ما مقاني، حسن مرسلوند، ص180، چاپ اوّل، 1374ش، نشر تاريخ ايران.
[15]. همان، ص181.
[16]. ر.ک: مفتاح باب الابواب، ص178 و 177 و فتنه باب، ص79 تا 74.
[17]. مفتاح باب الابواب، ص177.
[18]. همان، ص144.
[19]. به عنوان مثال منوچهرخان گرجي استاندار تازه مسلمان اصفهان از باب حمايت نمود که البته اين کار در راستاي همان سياست استعمار روس بوده است. در اين مورد رجوع کنيد به تاريخ جامع بهائيت، بهرام افراسيابي ص113، چاپ دهم، 1382ش، مهرفام.
[20]. ر.ک: بهائي از کجا و چگونه پيدا شده؟ سيد حسن کيائي، ص28، چاپ اول، 1349ش، چاپخانه تهران.
[21]. تاريخ جامع بهائيت، بهرام افراسيابي، ص183.
[22]. ر.ک: پرنس دالگورکي، مرتضي آخوندي، ص35، چاپ اول، 1387ش، دارالکتب الاسلاميه، هم چنين به 2 کتاب «بهائي پژوهي، استعمار پير» و «بهائي پژوهي جاي پاي تزار»، از آقاي حسن فيض مراجعه فرمائيد.
[23]. ر.ک: ابابيت و بهائيت در بستر تاريخ، ع ايليايي ص20، چاپ اول، 1382ش، عطر عترت.
[24]. ر.ک: بهائي از کجا و چگونه پيدا شده، ص29 و فتنه باب ص88 تا 79.
[25]. مفتاح باب الابواب، ص179.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 تیر 01
- بازدید
- ۶۸
آشوب پس از کشته شدن علي محمد باب به چه علت بود؟
- نشان کردن
پرسش
آشوب پس از کشته شدن علي محمد باب به چه علت بود؟
پاسخ
اغلب آشوبهاي اجتماعي که توسط مبلغان باب در نقاط مختلف ايران اتفاق افتاد و باعث کشته شدن هزاران نفر از بابيان و مسلمين شد قبل از اعدام باب بودند و ارتباط مستقيمي با قتل علي محمد باب نداشتند.
مسلک بابيگري در «قرن 13ق» و «19 ميلادي» توسط فردي به نام علي محمد شيرازي پديد آمد. وي در اوّل محرم سال 1235 يا 1236 (1820 ميلادي) در شيراز متولد شد و در 27 شعبان سال 1266 در تبريز به جرم ارتداد، به دار آويخته شد. در شيرخوارگي، پدرش ميرزا رضاي بزار از دنيا رفت و او تا 20 سالگي نزد دائيش بود. در اين اثنا به امور روحاني اشتغال پيدا کرد و اوقات خود را به عبادت و رياضت مصروف داشت و مي خواست روحانيت ستارگان را تسخير کند! در همان اوقاتي که در بوشهر در سراي حاج عبدالله با دائيش بود، گاهي بالاي پشت بام مي رفت، سرش را برهنه مي ساخت، از هنگام ظهر تا عصر زير برق آفتاب مي ايستاد و اوراد و اذکار مخصوص، زمزمه مي کرد.[1] او در سن 20 سالگي به عراق رفت و بعد از زيارت اماکن مقدسه، در کربلا مقيم شد و همچنان به عبادات و رياضات دشوار مشغول شد.[2] او شاگرد سيد کاظم رشتي (جانشين شيخ احمد احسائي، بزرگ فرقه شيخيه) بود. احمد کسروي مي گويد: در سال 1260ق بعد از فوت سيد کاظم رشتي، ادعاي مهدويت کرد و مبناي ادعاي خود را سپري شدن هزار سال از تاريخ غيبت کبري قرار داد».[3] البته علي محمد به مهدويت اکتفاء نکرده و ادعاي خود را تا الوهيت بالا برد. باب در اين مدت کوتاه مبلغاني را به نقاط مختلف فرستاد تا آئين ساختگي و عجيب و غريب او را تبليغ کنند. در تمامي آشوب هايي که اختصارا ذکر خواهد شد رسولان باب، بازيگر اصلي هستند.
اوّلين مؤمن به باب ملاحسين بشرويه اي بود که باب براي اقناع وي کتاب قيوم الاسماء را نگاشته بود اعتقاد بشرويه اي اين بود که ميرزا علي محمد، بنده و نايب مخصوص حضرت مهدي ـ عليه السلام ـ بوده و مطيع و مروج شريعت اسلام است.[4] آن چنان که گفتهاند گويا اين مرد، عوام و بي سواد بوده و فريفته وعده و وعيدهاي علي محمد باب شده بود، چرا که علم کلام، تفسير و حديث نياموخته بود و از علائم پيغمبر و امام و علائم ظهور حضرت مهدي ـ عليه السلام ـ اطلاعي نداشت.[5] او به دستور خود علي محمد باب، براي تبليغ، عازم شهرهاي مختلف مثل: اصفهان،کاشان، تهران و خراسان و... شد.[6] او در حالي که مردم را به بابيت دعوت مينمود، شهرهاي مختلف خراسان مثل سبزوار، شاهرود و... را پشت سرگذاشت و به طرف مازندران آمد در اين مدت گاه افرادي به او مي پيوستند. بشرويه اي آنگاه که به قطعه طبرسي رسيد. در آنجا قلعه و کمين گاههايي ساخت و دور قلعه را خندق کند و آنجا را محور جنگ قرار داده و با يارانش در آن قلعه پناه گرفته و مدت ها با قواي دولتي مبارزه کرد او پس از جنگهاي خونين کشته شد. امّا قبل از مرگش حاج محمد علي بارفروشي (قدوس) را که در کنارش مي جنگيد جانشين خود قرار داد.
بعد از او برخي توبه کرده و برگشتند و برخي تسليم و کشته شدند و بعد از مرگ هزاران نفر فتنه قلعه طبرسي به پايان رسيد.[7]
فتنه زنجان هم که يکي از آشوبهاي مهم پيروان علي محمد باب بوده بدست ملا محمد علي زنجاني که بابيان او را حجت ناميدند واقع شد. او از شاگردان شريف العلماء مازندراني بود و فتاواي عجيب و غريب مي داد و در غالب فتاوي با علماء مخالفت ميکرد.[8] او به باب گرويد و شروع به دعوت کرد و در مدت کمي يازده هزار نفر و حتي بنا به قول مرحوم اعتضاد السلطنة پانزده هزار نفر را دور خود جمع کرد. وقتي که يکي از ياران او به جهتي زنداني شد و والي شهر زنجان شفاعت «حجت» را در مورد او قبول نکرد محمد علي زنجاني خشمگين شده و به ياري همراهانش زنداني را آزاد نمود. سپس آماده جنگ شد، ادوات و سلاح هاي جنگي بسياري فراهم کرد و با قواي دولتي و مسلمين درگير شده و به نبرد پرداخت. در اين جنگها هزاران نفر کشته شدند و در نهايت با تيري که ملا محمد علي زنجاني را از پاي در آورده خاتمه يافت.[9]
واقعه بدشت هم اگر چه درجه اهميتش از جهت آشوب و درگيري به فتنه هاي ديگر نمي رسد لکن از جهت اين که يک حرکت کاملا عمدي در مسير هنجار شکني مذهبي و اجتماعي بود و در واقع اجتماع اقشار مختلف با بيان بود حائز اهميت است. محوريت اين فتنه با قرة العين بود، وي که يکي از مبلغان باب بود، زن جوان و زيبايي بود از خانواده مشهور منصوب به فقاهت، اسم او زرين تاج بود لکن باب او را قرة العين ناميد. زرين تاج زني شهوتران بود و به مردان ميل زيادي داشت زرين تاج عموي فقيه و مجتهد خود ملا محمد تقي را مزاحم خود ميديد، فلذا دستور قتل او را صادر نمود.[10] او به جهت همين فتنه جوئيهايش از مردم و حکومت فراري شده بود و به سوي بشرويه اي در خراسان مي رفت که در بدشت با محمد علي بار فروشي ملاقات کرده و در آنجا مدتي توقف نمود و در همين مدت بود که در انجمن بابيان کشف حجاب نموده و نسخ شريعة اسلام را اعلام کرد.[11] بابياني که در بدشت جمع شده بودند آن دوره را دوره فترت ميدانستند فلذا خود را در حلال و حرام آزاد مي دانستند به گمان اين که شريعة اسلام نسخ شده است و هنوز احکام آئين باب به ايشان نرسيده بود!!![12] به هر حال واقعه بدشت و رفتار و گفتارهاي بابيان در آن انجمن نشان ميدهد که گروهي، براي فرار از بندگي و عبوديت خدا و رهايي از قيد حلال و حرام، به باب گرويده اند.
البته قرة العين، هم در مدت بسيار کمي دستگير و با خواري و ذلت کشته شد.[13]
سيد يحيي دارابي هم يکي ديگر از خلفاء مبلغان باب بود او فرزند سيد جعفر دارابي ملقب به کشفي و برادر سيد ريحان الله بود.[14] يحيي باب را تبليغ ميکرد و در شهرهاي مختلف در پي اغواي مردم بود او در تهران و يزد و بروجرد و شيراز و فسا تبليغ کرد و دو هزار نفر را با خود همراه و آماده جنگ نمود و چون در يزد فتنه ايجاد کرده بود براي اين که دستگير نشود به فسا گريخت و از آنجا هم به نيريز رفت و در سال 1266 با شورش اهالي نيريز بر عليه حاکم شهرشان همراهي کرد.[15] بعد از جنگهاي متعدد در فسا و نيريز آتش فتنه با کشته شدن سيد يحيي و 354 تن از پيروانش در ميدان جنگ خاموش شد.[16]
مواردي که ذکر شد قبل از اعدام باب انجام شده بود فقط در مورد تاريخ قتل سيد يحيي دارابي اختلافي ديده مي شود چرا که علي رغم قول اکثر محققين به قتل او در سال 1266ق، زعيم الدولة تبريزي مي گويد: «بعد از کشته شدن باب، انقلاب خونين ديگري در ايران جز انقلاب سيد يحيي دارابي واقع نشد».[17] و بعد از ذکر اجمالي واقعه در صفحه 178 ميگويد: اين قضيه در سال 1267 هجري واقع شد.
عوامل و علل آشوب ها
عامّل اوّل: اوّلين عامل در ايجاد اين شورشها خود علي محمد باب و دستور شخص او ميباشد.
چنان که قبلا متذکر شديم، همه مبلغان مهم باب به دستور خود او به تبليغش ميپرداختند و او تا قبل از زنداني شدن، تبليغ آرام و نرم، ولي بعد از زنداني شدن شدت و آشوب را دستور ميداد.
مرحوم زعيم الدولة در اين مورد ميگويد: «سابقا بيان کرديم که باب در اثناي توقف در اصفهان مبلغين و دعات خويش را به شهرها فرستاد ولي به آنها دستور داده بود که بر طريق شدت رفتار نکنند امّا از هنگامي که در ماکو زنداني شد تغيير رويه داده و دستور داد که دعات و مبلغين وي با کمال شدت در امر دعوت قيام و اقدام کنند.[18]
عامل دوّم؛ اهميت موضوع، عوام بودن مردم و جاه طلبي مبلغان.
موضوع مهدويت و ظهور حضرت حجت ـ عليه السلام ـ يکي از اساسيترين معتقدات و زندهترين باورهاي شيعي است، مخصوصا در جامعه اي که فقر و تنگدستي مردم با کاخ نشيني و عيش و عشرت درباريان درهم آميخته باشد اين اهميت، خود را بيشتر نشان ميدهد. طبيعي است وقتي چنين موضوع مهمي توسط کساني که به ظاهر در کسوت علم و تدين هستند مطرح شد، بيسوادي، عوامي، فقر و بدبختي و حتي شايد صداقت مردم باعث شود که گروهي راه نجات خود از اين بدبختيها را در شورش ببينند و عدهاي هم واقعا باور کنند که در لشگر صاحب الزمان ـ عليه السلام ـ وارد شدهاند، همچنان که توبه و بازگشت گروههاي متعددي در موارد گوناگون و جانفشاني تام و تمام عده اي ديگر مؤيد اين مطلب است در شرح حال اين افراد مذکور هم که هر کدام محور يکي از فتنه ها بودند به جاه طلبي ايشان اشاره شده است حال تصور بفرماييد؛ اهميت موضوع از يک طرف، بي سوادي و بي بصيرتي گروندگان از طرفي وعوامي و جاه طلبي رهبران بابيه از طرف ديگر في المجموع عامل دوّم را در شکل گيري آشوب ها تشکيل ميدهند.
عامّل سوّم؛ موضع ضد دولتي جريان بابيت.
جريان بابيت از همان ابتداء با عکس العملهاي واليان و حاکمان مواجه بود گاه از طرف يک حاکم مورد حمايت واقع مي شد و گاه حاکمي با تمام قدرت در مقابل آن ميايستاد.[19] ولي از آنجا که اين جريان بر خلاف تمام عقايد و ارزش هاي مذهبي حرکت مي کرد عامه مسلمين، علما و هم چنين حکومت با آن مخالف بودند. البته علاوه بر اين، مخالفة دولت وجه ديگري نيز مي توانست داشته باشد و آن ادعاي قيام و ظهور حضرت حجة ـ عليه السلام ـ بود که طبيعتا به معناي قيام بر عليه ظلم و جور و حاکمان ظالم و جائر بود و اگر اين جريان در مملکت جا کرده و گسترش پيدا مي کرد علاوه بر دين مردم، حکومت و تاج و تخت و امنيت جامعه هم نابود ميشد.[20] «آنچه بيشتر شورش ها و گرايشات به سوي علي محمد باب را افزايش داده بود همان گونه که ياد آوري شد موضع ضد دولتي اين فرقه بود وگرنه در غير اين صورت معلوم نبود که آيا اين فرقه مي توانست بدان حد مردم را برانگيزد؟![21]
اينها عواملي بودند که يا از درون جريان بابيت و يا لااقل از درون مملکت ايران و جامعه مسلمين ناشي ميشود، لکن در همه اينها نبايد از عامل خارجي و استعمار روس و انگليس غفلت کرد گرچه شايد کسي نتواند حضور مستقيم استعمار را در تک تک آشوب ها ثابت نمايد لکن پرواضح است که طرح بابيت و بهائيت و وهابيت و امثال آنها و هزاران توطئه ديگر در کشورهاي اسلامي بالاخص ايران اسلامي از جانب ايشان ريخته واجرا شده است اين فتنهها براي شکستن سد آهنين وحدت ملت ايران و متعاقبا، تسلط بر اراضي، معادن، امکانات طبيعي، فرهنگ و سياست اين کشور بود که فتنه بابيت هم يکي از مهم ترين آن فتنه هاست. طبيعي است که اين وحدت زماني از هم گسسته ميشود که آشوب و شورش و جنگهاي خونين تمام سرزمين ايران را فرا گيرد به همين جهت آنگاه به تحقيقات تاريخي در مورد عوامل پيدايش اين فرقه ميپردازيم به «پرنس دالگورکي» مي رسيم که ادعاي مهدويت علي محمد باب به القاءات او بوده است.[22]
به هر حال مواردي که ذکر شد نه تنها در اثر اعدام علي محمد نبود بلکه در تصميم حکومت بر اعدام باب هم بسيار مؤثر بود.[23]
بعد از اعدام علي محمد باب در تبريز، واقعه مهمي که بتوان آن را آشوب و فتنه جديد و در عين حال مهم ناميد وجود نداشته است. به غير از توطئه ترور ناصر الدين شاه که البته جناب شاه در اين قضيه به قتل نرسيد و فقط زخمي شد. آري ترور شاه در انتقام قتل علي محمد باب پس از اعدام او انجام شد.[24]
بعد از اعدام باب، آشوبها خاموش و بابيان مأيوس و نااميد شده و فعالان ايشان هم بيشتر کارهاي خود را به صورت سرّي انجام مي دادند که تشکيل يک حزب سرّي به رياست سليمان خان تبريزي و تصويب ترور ناصر الدين شاه در آن انجمن سرّي هم از جمله اين موارد بشمار ميرود.[25]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ بررسي باب و بهاء، سيد مصطفي طباطبايي.
2ـ تاريخ جامع بهائيت، بهرام افراسيابي.
[1]. مهديخان زعيم الدولة تبريزي، محمد، مفاتيح باب الابواب يا تاريخ باب و بهاء، ترجمه حسن فريد گلپايگاني، موسسه مطبوعاتي فراهاني، چاپ سوم، 1346ش، ص73.
[2]. همان، ص74.
[3]. ر.ک: کسروي، احمد، تاريخ مشروطيت، تهران، امير کبير، 1378ش، ص130.
[4]. مرداني، محمد، خارج شدگان از صراط مستقيم، سپهر آذين، چاپ اوّل، 1387ش، ج1، ص106.
[5]. مفتاح باب الابواب، همان، (سخن مترجم)، ص146.
[6]. همان، ص135.
[7]. همان، ص148 تا 135 با تلخيص و کمي تغيير.
[8]. همان، ص149؛ کتاب فتنه باب، اعتضاد السلطنه، تحقق و توضيح از عبدالحسين نوائي، ص35 و 34 چاپ سوم، 1362، نشر بابک.
[9]. به همان منبع رجوع کنيد، ص153 ـ 149.
[10]. همان، ص116.
[11]. همان، ص117.
[12]. ر.ک: جمال ابهي، ع موسوي، ص74، نشر جهان.
[13]. مفتاج باب الابواب، ص120.
[14]. گفت و شنود سيد علي محمد باب با روحانيون تبريز، محمد تقي ما مقاني، حسن مرسلوند، ص180، چاپ اوّل، 1374ش، نشر تاريخ ايران.
[15]. همان، ص181.
[16]. ر.ک: مفتاح باب الابواب، ص178 و 177 و فتنه باب، ص79 تا 74.
[17]. مفتاح باب الابواب، ص177.
[18]. همان، ص144.
[19]. به عنوان مثال منوچهرخان گرجي استاندار تازه مسلمان اصفهان از باب حمايت نمود که البته اين کار در راستاي همان سياست استعمار روس بوده است. در اين مورد رجوع کنيد به تاريخ جامع بهائيت، بهرام افراسيابي ص113، چاپ دهم، 1382ش، مهرفام.
[20]. ر.ک: بهائي از کجا و چگونه پيدا شده؟ سيد حسن کيائي، ص28، چاپ اول، 1349ش، چاپخانه تهران.
[21]. تاريخ جامع بهائيت، بهرام افراسيابي، ص183.
[22]. ر.ک: پرنس دالگورکي، مرتضي آخوندي، ص35، چاپ اول، 1387ش، دارالکتب الاسلاميه، هم چنين به 2 کتاب «بهائي پژوهي، استعمار پير» و «بهائي پژوهي جاي پاي تزار»، از آقاي حسن فيض مراجعه فرمائيد.
[23]. ر.ک: ابابيت و بهائيت در بستر تاريخ، ع ايليايي ص20، چاپ اول، 1382ش، عطر عترت.
[24]. ر.ک: بهائي از کجا و چگونه پيدا شده، ص29 و فتنه باب ص88 تا 79.
[25]. مفتاح باب الابواب، ص179.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 تیر 01
- بازدید
- ۶۸
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.