دلایل رسمیت یافتن مذاهب چهارگانه اهل سنت (مالکي، شافعي، حنبلي، حنفي) چیست و چرا مذهب شیعه رسمی نشد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

دلایل رسمیت یافتن مذاهب چهارگانه اهل سنت (مالکي، شافعي، حنبلي، حنفي) چیست و  چرا مذهب شیعه رسمی نشد؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

با توجه به انگيزه­هاي مختلفي که باعث شد وحدت اسلامي بعد از پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ، جاي خود را به اختلاف، فرقه گرايي و تعدد مذاهب دهد، هر کس براي خود مذهب و مکتبي درست کردند، و عامل اصلي آن کج انديشي­هايي در فهم معارف قرآن و سنّت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بود.

از طرف ديگر، منع تدوين و بيان احاديث پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ از عوامل ديگري است که پس از رفع قانون منع، جاعلان و فرصت طلبان وارد بازار جعل حديث شده و هر کس براي خود از اين طريق انديشه و مکتبي را ارائه داده که هر چه از زمان پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ دور مي­شد، آثار ناگوار بيشتر در جامعه ظهور مي­کرد.[1]

روي اين اساس، در جامعه اسلامي، مکاتب و مذاهب کلامي، حديثي و فقهي متعدد به وجود آمدند. اين شيوه تا قرن چهارم هجري قمري ادامه داشت، و تا آن زمان بيش از يکصد و چند مذهب کلامي، حديثي و فقهي به وجود آمده بود. اين شيوه، هر روز جامعه اسلامي را در اثر اختلاف­هاي فرقه گرايي و انديشه­هاي مختلف، تهديد کرده نشت و پراکندگي انديشه ها، ناگواري­هايي را در جامعه به وجود مي­آورد. اختلاف­ها و ناگواري­ها، بيشتر از ناحيه اجتهادهاي به رأي، استحسان، قياس و... بودند که هر کدام به رأي و اجتهاد همديگر طعنه زده و حکم ابطال رأي ديگري را صادر مي­کردند.

با اين وصف، حاکمان وقت، از جمله قادر بالله از حاکمان عباسي (متوفاي 422) با مشورت نديمان و مشاوران علمي و سياسي­شان، بر آن شد که مذاهب اسلامي و فرقه گرائي جامعه اسلامي را کنترل کرده و امت اسلامي را از بلاي خانمان سوز اختلاف نجات دهند. ولي او در سال 422، وفات نمود و «قائم بالله» جانشين او گرديد. قائم بالله، قانون بر جا مانده قادر بالله را به اجرا گذاشت و عملي کرد.

مجموع صد و چند فرقه و مذهب را به چهار مذهب فقهي تقليل داد.

از قضاء، اين دوره، هم زمان با دوران رشد فکري و علمي سيد مرتضي بود.

سيد مرتضي، افزون بر فعاليت­هاي علمي فرهنگي، در عرصه فعاليت­هاي سياسي و اجتماعي نيز فعّال بود.

والدين سيّد، در بغداد در شمار نقيبان اماميّه، اميران حج و سرپرست سفيران امراء خليفه بودند و در دولت نقش داشتند. بدين ترتيب سيد مرتضي، در فضايي رشد کرد که زعامت و رهبري ديني و پيشوايي سياسي اماميه در بغداد بود. بعد از رحلت پدر سيد، از طرف دستگاه خلافت او به سمت پدر منصوب شد. و اين حکم، با حضور اشراف، قضات و فقهاي بغداد خوانده شد. پس از درگذشت قادر بالله، نخستين کسي که حکمش ابقاء شد، سيد مرتضي بود.

موقعيت سيّد، تا آنجا رونق پيدا کرد که در بعضي از آشوب­ها، خانه او، محل پناهگاه امراء بود.

بنابراين، موقعيت سيد مرتضي در حکومت و دولت وقت، به جايي رسيد که حتي در بسياري از تصميم گيري­هاي مهم، او را در جلسه تصميم گيري شرکت داده و از او نظر خواهي کرده و به رأي او احترام داشتند. از آن جمله، تصميم گيري مهم و سرنوشت ساز، تصميم گيري تقليل مذاهب مختلف فرقه­ها و گروه­هاي اسلامي بود. پس از تصويب شوراي تصميم گيري بر اين که، هر فرقه، و هر صاحب مکتب و مذهبي که اگر تا فلان مدت و زمان معيّن، مبلغ دويست هزار دينار، به حساب دولت وقت واريز نمايند، مذهب او رسميت داشته و فعاليت مذهبي براي او آزاد خواهد بود. از آن مدت معين به بعد، (غير از کساني که مبلغ مذکور را تأمين نموده) ديگر هيچ فرقه و گروهي حق فعاليت مذهبي را ندارند. اينجا بود که به سيد مرتضي نيز پيشنهاد شد که شما هم اگر اين مبلغ را به دولت پرداخت کنيد، هر تعداد از مذاهب اهل سنت رسميّت يافت، مذهب جعفريه نيز، همانند آنها جزء مذاهب رسمي خواهد بود و ديگر از تقيه آزاد خواهد شد و مانع براي فعاليت مذهبي ندارد.

با اين وصف، سيد مرتضي به فعاليت و تلاش افتاد. در عين اين که سيد از املاک و زمين زراعي زياد بهره مند بود. و سالانه مجموعه محصولات او به بيست و چهار هزار دينار مي رسيد، با فروش انداختن املاک خويش، فقط مبلغ يکصد هزار دينار تأمين گرديد. ما بقي اين مبلغ را به شيعيان واگذار کردند. امّا در اين قسمت، مدرک و منبعي در دست نيست که آيا شيعيان همکاري نکردند، يا اين که شيعيان آن قدر اندک بودند و يا وضع مالي شان بد بود که نتوانستند، مبلغ يکصد هزار دينار ديگر تأمين گردد، اين بود که سيّد مرتضي، در موعد مقرر مبلغ تعيين شده را نتوانست به دولت پرداخت کنند، مذهب جعفري جزء مذاهب رسمي معرفي نشد. امّا از مجموعه فرقه­ها، گروه­ها و مذاهب اهل سنت، تنها پيروان، حنفي، مالکي، حنبلي، شافعي، توانستند که اين مبلغ را در زمان مقرر و معيّن تهيه نموده و به حساب حکومت واريز نمايند. روي اين جهت بود که مذاهب و گروهاي مختلف اهل سنت، به چهار مذهب رسميت پيدا کرد. عددشان نه کم شد و نه بيشتر.[2]

در نتيجه اين­که، پس از رحلت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ دوري از سنت واقعي پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و اهل بيت ـ عليهم السلام ـ آن حضرت، قياس، استحسان و اجتهاد به رأي موجب شد که جامعه اسلامي گرفتار اختلاف و تعدد مکتب و مذهب گردند. و اين تعدد هر لحظه حوادث ناگواري را به جامعه اسلامي به وجود مي­آوردند. اين بود که حاکمان عباسي (422) اين مجموعه را به چهار مذهب تقليل دادند و از ميان مذاهب اهل سنت چهار مذهب رسميّت پيدا کردند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ روضات الجنّات، خوانساري.

2ـ انديشه کلامي، شيخ مفيد.

3ـ فهرست، شيخ طوسي.

 


[1]. ر.ک: سبحاني، جعفر، فرهنگ و عقايد مذاهب اسلامي، قم، موسسه امام صادق(ع)، ج1ـ2، ص68 و 78.

[2]. ر.ک: تنکابي، سليمان، قصص العلماء، ص430؛ اصوال سيد مرتضي، محجة البيضاء، بيروت، 1413ق؛ دايرة المعارف تشيع، ج9، ص463، مدخل سيد مرتضي، تهران، نشر شهيد سعيد محبي، 1381ش.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
24 تیر 01
بازدید
۱۵۸
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.