آيا برخي از معتزله رؤيت خدا را قبول ندارند؟ در چهار مقاله عروضي، این بيت را آورده « به بينندگان تو ببينده را...» و آیا فردوسي معتزلی بوده است ؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

آيا برخي از معتزله رؤيت خدا را قبول ندارند؟ در چهار مقاله عروضي، این بيت را آورده « به بينندگان تو ببينده را...»  و آیا فردوسي معتزلی بوده است ؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

فردوسي سراینده شاهنامه، در طابران توس در حدود سال 329 هجري متولد شد و در حدود سال 411ق يا 416ق از دنيا رفت .[1] و آن چه فردوسي را ماندگار کرد اشعار حماسي برگرفته از آيات و روايات او بود، هر چند در قالب داستان­هايي از ايران باستان،  و هر کدام پيامي براي استقلال و مبارز طلبي با ظلم و بيداد بود، آنچه فردوسي را در نگاه برخي، معتزلي مذهب جلوه داده، ياد وي از خلفاي اهل سنت در اول شاهنامه است. عده­اي تصور کرده­اند که وی سني مذهب و از آن­جای که رؤیت را غیر ممکن می­داند، معتزلی است،

نظامي عروضي در چهار مقاله خود آورده است: وقتي اشعار فردوسي به سلطان محمود غزنوي خوانده شد، وي گفت: در مقابل اين اشعار بايد جايزه بزرگي به فردوسي دهيم، اطرافيانش گفتند که وي معتزلی است و دليلش هم اين بيت است:

به بينندگان آفريننده را                        نبيني مرنجان دو بيننده را

بنابر اين سلطان محمود به خاطر اينکه فردوسي معتزلي است و انديشه­هاي اشاعره را نمي­پذيرد، فردوسي را از خود رنجاند.[2]

اما در مقابل عده­اي تلاش کردند که فردوسي را شيعه معرفي کنند و دلايل شيعه بودن فردوسي را مي­توان چنين آورد:

1. امتناع رؤيت خدا مخصوص معتزله نيست: هر چند بيت فردوسي دليل بر اين است که وی قائل به ممتنع بودن رؤيت خداونداست،  بلکه خود قرآن کريم مي­فرمايد: «خداوند کسي است که ديگران را مي بيند ولي هيچ کس نمي تواند او را درک کند».[3]

از سوي ديگر انديشه امتناع رؤيت را هيچ مکتبي مانند شيعه با دلايل عقلي و نقلي ثابت ننموده است، پس نمي­توان گفت: چون فردوسي قائل به امتناع رؤيت است، در نتیجه معتزلي مذهب است.

2. خود عروضي در چهار مقاله­اش گفته است که سلطان محمود غزنوي به شيعه تعصب داشت و چون فردوسي در مدح اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ اشعاري سروده بود، مورد غضب سلطان قرار گرفت. و از طرفي وقتي فردوسي از دنيا رفت او را به خاطر شيعه بودن نگذاشتند در قبرستان مسلمانان دفن شود و از این جهت مجبور شدند او را در باغ خودش دفن کنند.[4]

3. ياد کردن فردوسي از اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ به وصي: معمولا اهل سنت وقتي از اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ ياد مي­کنند از او تعبير به خليفه مي­کنند؛ ولي فردوسي از آن حضرت به عنوان وصي رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ياد کرده است:[5]

اگر چشم داري به ديگر سراي                به نزد نبي و وصي گير جاي

4. امامت رمز نجات: هر چند فردوسي از خلفاي اهل سنت ياد کرده است، وقتي به اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ مي­رسد، با تمسک به حديث رسول گرامي اسلام، [6] امامت را رمز نجات از غرق شدن مي­داند و  همچنین اشاره دارد به حديث هفتاد و دو ملت شدن مسلمانان و اينکه تنها نجات در فرقه­اي است که پيرو  اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ باشند؛[7] چنين به نظر مي­رسد که ياد فردوسي از ديگران بخاطر تقيه بود.[8]

5. اعتراف فردوسي: فردوسي در اشعارش اعتراف مي­کنند که دين او  پیروی از امام علي ـ عليه السلام ـ است:

منم بنده اهل بيت نبي              ستاينده خاک پاي وصي

تا مي­رسد به اينجا که:

اگر چشم داري به ديگر سراي                بنزد نبي و وصي گير جاي

گرت زين بد آيد گناه منست                 چنين است و اين دين و راه منست

برين زادم و هم برين بگذرم                   يقين دان که خاک پي حيدرم[9]

نظامي عروضي در چهار مقاله نيز اشاره دارد که اطرافيان سلطان محمود، فردوسي را بخاطر اين اشعارشيعه می­دانستند.[10]

در نتیجه  اعتقاد به امتناع رؤیت خدا منحصر به مکتب معتزله نسیت و اعتقاد فردوسی در این موضوع و تصریح ایشان به ولایت و امامت اهل­بیت و اینکه اجازه ندادند که جنازه ایشان در قبرستان دفن شود دلایلی است که وی شیعه بوده است.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ عقيده ديني فردوسي، سيد محمد محيط طباطبائي، مجله مهر، شماره 2.

2ـ دين و مذهب فردوسي شاهنامه فردوسي و شکوه پهلواني، سيد محمد محيط طباطبائي.

3ـ بوسه بر خاک پي حيدر، علي ابوالحسني، ص167 به بعد.

 


[1]. فردوسي، ابوالقاسم، شاهنامه، تهران، نشر قطره، چاپ پنجم. 1384ش، مقدمه شاهنامه، ص3.

[2]. نظامي عروضي، احمد، چهار مقاله، تهران، انتشارات اشراقي، 1327ش، ص49.

[3]. انعام / 103.

[4]. چهار مقاله، همان، ص51.

[5]. چوبينه، سجاد، حکمت نظري و عملي در شاهنامه فردوسي، شيراز، انتشارات نويد، چاپ اول، 1377ش، ص102.

[6]. قمي رازي، خزاز، کفاية الاثرفي النص علي الائمه الاثني عشر، قم، انتشارات بيدار، 1401ق، ص34.

[7]. فيض کاشاني، محسن، تفسير الصافي، تهران، مکتبه الصدر، چاپ دوم، 1416ق، ج2، ص174.

[8]. حکمت نظري و عملي در شاهنامه فردوسي، همان، ص102، و ر.ک: شاهنامه فردوسي، ص4.

[9]. ر.ک: شاهنامه فردوسي، ص4، و ر.ک: چهار مقاله، ص49.

[10]. چهار مقاله، همان، ص49.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
24 تیر 01
بازدید
۶۱
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.