آيا برخي از معتزله رؤيت خدا را قبول ندارند؟ در چهار مقاله عروضي، این بيت را آورده « به بينندگان تو ببينده را...» و آیا فردوسي معتزلی بوده است ؟
آيا برخي از معتزله رؤيت خدا را قبول ندارند؟ در چهار مقاله عروضي، این بيت را آورده « به بينندگان تو ببينده را...» و آیا فردوسي معتزلی بوده است ؟
پرسش
پاسخ
فردوسي سراینده شاهنامه، در طابران توس در حدود سال 329 هجري متولد شد و در حدود سال 411ق يا 416ق از دنيا رفت .[1] و آن چه فردوسي را ماندگار کرد اشعار حماسي برگرفته از آيات و روايات او بود، هر چند در قالب داستانهايي از ايران باستان، و هر کدام پيامي براي استقلال و مبارز طلبي با ظلم و بيداد بود، آنچه فردوسي را در نگاه برخي، معتزلي مذهب جلوه داده، ياد وي از خلفاي اهل سنت در اول شاهنامه است. عدهاي تصور کردهاند که وی سني مذهب و از آنجای که رؤیت را غیر ممکن میداند، معتزلی است،
نظامي عروضي در چهار مقاله خود آورده است: وقتي اشعار فردوسي به سلطان محمود غزنوي خوانده شد، وي گفت: در مقابل اين اشعار بايد جايزه بزرگي به فردوسي دهيم، اطرافيانش گفتند که وي معتزلی است و دليلش هم اين بيت است:
به بينندگان آفريننده را نبيني مرنجان دو بيننده را
بنابر اين سلطان محمود به خاطر اينکه فردوسي معتزلي است و انديشههاي اشاعره را نميپذيرد، فردوسي را از خود رنجاند.[2]
اما در مقابل عدهاي تلاش کردند که فردوسي را شيعه معرفي کنند و دلايل شيعه بودن فردوسي را ميتوان چنين آورد:
1. امتناع رؤيت خدا مخصوص معتزله نيست: هر چند بيت فردوسي دليل بر اين است که وی قائل به ممتنع بودن رؤيت خداونداست، بلکه خود قرآن کريم ميفرمايد: «خداوند کسي است که ديگران را مي بيند ولي هيچ کس نمي تواند او را درک کند».[3]
از سوي ديگر انديشه امتناع رؤيت را هيچ مکتبي مانند شيعه با دلايل عقلي و نقلي ثابت ننموده است، پس نميتوان گفت: چون فردوسي قائل به امتناع رؤيت است، در نتیجه معتزلي مذهب است.
2. خود عروضي در چهار مقالهاش گفته است که سلطان محمود غزنوي به شيعه تعصب داشت و چون فردوسي در مدح اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ اشعاري سروده بود، مورد غضب سلطان قرار گرفت. و از طرفي وقتي فردوسي از دنيا رفت او را به خاطر شيعه بودن نگذاشتند در قبرستان مسلمانان دفن شود و از این جهت مجبور شدند او را در باغ خودش دفن کنند.[4]
3. ياد کردن فردوسي از اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ به وصي: معمولا اهل سنت وقتي از اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ ياد ميکنند از او تعبير به خليفه ميکنند؛ ولي فردوسي از آن حضرت به عنوان وصي رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ياد کرده است:[5]
اگر چشم داري به ديگر سراي به نزد نبي و وصي گير جاي
4. امامت رمز نجات: هر چند فردوسي از خلفاي اهل سنت ياد کرده است، وقتي به اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ ميرسد، با تمسک به حديث رسول گرامي اسلام، [6] امامت را رمز نجات از غرق شدن ميداند و همچنین اشاره دارد به حديث هفتاد و دو ملت شدن مسلمانان و اينکه تنها نجات در فرقهاي است که پيرو اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ باشند؛[7] چنين به نظر ميرسد که ياد فردوسي از ديگران بخاطر تقيه بود.[8]
5. اعتراف فردوسي: فردوسي در اشعارش اعتراف ميکنند که دين او پیروی از امام علي ـ عليه السلام ـ است:
منم بنده اهل بيت نبي ستاينده خاک پاي وصي
تا ميرسد به اينجا که:
اگر چشم داري به ديگر سراي بنزد نبي و وصي گير جاي
گرت زين بد آيد گناه منست چنين است و اين دين و راه منست
برين زادم و هم برين بگذرم يقين دان که خاک پي حيدرم[9]
نظامي عروضي در چهار مقاله نيز اشاره دارد که اطرافيان سلطان محمود، فردوسي را بخاطر اين اشعارشيعه میدانستند.[10]
در نتیجه اعتقاد به امتناع رؤیت خدا منحصر به مکتب معتزله نسیت و اعتقاد فردوسی در این موضوع و تصریح ایشان به ولایت و امامت اهلبیت و اینکه اجازه ندادند که جنازه ایشان در قبرستان دفن شود دلایلی است که وی شیعه بوده است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ عقيده ديني فردوسي، سيد محمد محيط طباطبائي، مجله مهر، شماره 2.
2ـ دين و مذهب فردوسي شاهنامه فردوسي و شکوه پهلواني، سيد محمد محيط طباطبائي.
3ـ بوسه بر خاک پي حيدر، علي ابوالحسني، ص167 به بعد.
[1]. فردوسي، ابوالقاسم، شاهنامه، تهران، نشر قطره، چاپ پنجم. 1384ش، مقدمه شاهنامه، ص3.
[2]. نظامي عروضي، احمد، چهار مقاله، تهران، انتشارات اشراقي، 1327ش، ص49.
[3]. انعام / 103.
[4]. چهار مقاله، همان، ص51.
[5]. چوبينه، سجاد، حکمت نظري و عملي در شاهنامه فردوسي، شيراز، انتشارات نويد، چاپ اول، 1377ش، ص102.
[6]. قمي رازي، خزاز، کفاية الاثرفي النص علي الائمه الاثني عشر، قم، انتشارات بيدار، 1401ق، ص34.
[7]. فيض کاشاني، محسن، تفسير الصافي، تهران، مکتبه الصدر، چاپ دوم، 1416ق، ج2، ص174.
[8]. حکمت نظري و عملي در شاهنامه فردوسي، همان، ص102، و ر.ک: شاهنامه فردوسي، ص4.
[9]. ر.ک: شاهنامه فردوسي، ص4، و ر.ک: چهار مقاله، ص49.
[10]. چهار مقاله، همان، ص49.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 24 تیر 01
- بازدید
- ۶۱
آيا برخي از معتزله رؤيت خدا را قبول ندارند؟ در چهار مقاله عروضي، این بيت را آورده « به بينندگان تو ببينده را...» و آیا فردوسي معتزلی بوده است ؟
- نشان کردن
پرسش
آيا برخي از معتزله رؤيت خدا را قبول ندارند؟ در چهار مقاله عروضي، این بيت را آورده « به بينندگان تو ببينده را...» و آیا فردوسي معتزلی بوده است ؟
پاسخ
فردوسي سراینده شاهنامه، در طابران توس در حدود سال 329 هجري متولد شد و در حدود سال 411ق يا 416ق از دنيا رفت .[1] و آن چه فردوسي را ماندگار کرد اشعار حماسي برگرفته از آيات و روايات او بود، هر چند در قالب داستانهايي از ايران باستان، و هر کدام پيامي براي استقلال و مبارز طلبي با ظلم و بيداد بود، آنچه فردوسي را در نگاه برخي، معتزلي مذهب جلوه داده، ياد وي از خلفاي اهل سنت در اول شاهنامه است. عدهاي تصور کردهاند که وی سني مذهب و از آنجای که رؤیت را غیر ممکن میداند، معتزلی است،
نظامي عروضي در چهار مقاله خود آورده است: وقتي اشعار فردوسي به سلطان محمود غزنوي خوانده شد، وي گفت: در مقابل اين اشعار بايد جايزه بزرگي به فردوسي دهيم، اطرافيانش گفتند که وي معتزلی است و دليلش هم اين بيت است:
به بينندگان آفريننده را نبيني مرنجان دو بيننده را
بنابر اين سلطان محمود به خاطر اينکه فردوسي معتزلي است و انديشههاي اشاعره را نميپذيرد، فردوسي را از خود رنجاند.[2]
اما در مقابل عدهاي تلاش کردند که فردوسي را شيعه معرفي کنند و دلايل شيعه بودن فردوسي را ميتوان چنين آورد:
1. امتناع رؤيت خدا مخصوص معتزله نيست: هر چند بيت فردوسي دليل بر اين است که وی قائل به ممتنع بودن رؤيت خداونداست، بلکه خود قرآن کريم ميفرمايد: «خداوند کسي است که ديگران را مي بيند ولي هيچ کس نمي تواند او را درک کند».[3]
از سوي ديگر انديشه امتناع رؤيت را هيچ مکتبي مانند شيعه با دلايل عقلي و نقلي ثابت ننموده است، پس نميتوان گفت: چون فردوسي قائل به امتناع رؤيت است، در نتیجه معتزلي مذهب است.
2. خود عروضي در چهار مقالهاش گفته است که سلطان محمود غزنوي به شيعه تعصب داشت و چون فردوسي در مدح اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ اشعاري سروده بود، مورد غضب سلطان قرار گرفت. و از طرفي وقتي فردوسي از دنيا رفت او را به خاطر شيعه بودن نگذاشتند در قبرستان مسلمانان دفن شود و از این جهت مجبور شدند او را در باغ خودش دفن کنند.[4]
3. ياد کردن فردوسي از اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ به وصي: معمولا اهل سنت وقتي از اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ ياد ميکنند از او تعبير به خليفه ميکنند؛ ولي فردوسي از آن حضرت به عنوان وصي رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ياد کرده است:[5]
اگر چشم داري به ديگر سراي به نزد نبي و وصي گير جاي
4. امامت رمز نجات: هر چند فردوسي از خلفاي اهل سنت ياد کرده است، وقتي به اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ ميرسد، با تمسک به حديث رسول گرامي اسلام، [6] امامت را رمز نجات از غرق شدن ميداند و همچنین اشاره دارد به حديث هفتاد و دو ملت شدن مسلمانان و اينکه تنها نجات در فرقهاي است که پيرو اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ باشند؛[7] چنين به نظر ميرسد که ياد فردوسي از ديگران بخاطر تقيه بود.[8]
5. اعتراف فردوسي: فردوسي در اشعارش اعتراف ميکنند که دين او پیروی از امام علي ـ عليه السلام ـ است:
منم بنده اهل بيت نبي ستاينده خاک پاي وصي
تا ميرسد به اينجا که:
اگر چشم داري به ديگر سراي بنزد نبي و وصي گير جاي
گرت زين بد آيد گناه منست چنين است و اين دين و راه منست
برين زادم و هم برين بگذرم يقين دان که خاک پي حيدرم[9]
نظامي عروضي در چهار مقاله نيز اشاره دارد که اطرافيان سلطان محمود، فردوسي را بخاطر اين اشعارشيعه میدانستند.[10]
در نتیجه اعتقاد به امتناع رؤیت خدا منحصر به مکتب معتزله نسیت و اعتقاد فردوسی در این موضوع و تصریح ایشان به ولایت و امامت اهلبیت و اینکه اجازه ندادند که جنازه ایشان در قبرستان دفن شود دلایلی است که وی شیعه بوده است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ عقيده ديني فردوسي، سيد محمد محيط طباطبائي، مجله مهر، شماره 2.
2ـ دين و مذهب فردوسي شاهنامه فردوسي و شکوه پهلواني، سيد محمد محيط طباطبائي.
3ـ بوسه بر خاک پي حيدر، علي ابوالحسني، ص167 به بعد.
[1]. فردوسي، ابوالقاسم، شاهنامه، تهران، نشر قطره، چاپ پنجم. 1384ش، مقدمه شاهنامه، ص3.
[2]. نظامي عروضي، احمد، چهار مقاله، تهران، انتشارات اشراقي، 1327ش، ص49.
[3]. انعام / 103.
[4]. چهار مقاله، همان، ص51.
[5]. چوبينه، سجاد، حکمت نظري و عملي در شاهنامه فردوسي، شيراز، انتشارات نويد، چاپ اول، 1377ش، ص102.
[6]. قمي رازي، خزاز، کفاية الاثرفي النص علي الائمه الاثني عشر، قم، انتشارات بيدار، 1401ق، ص34.
[7]. فيض کاشاني، محسن، تفسير الصافي، تهران، مکتبه الصدر، چاپ دوم، 1416ق، ج2، ص174.
[8]. حکمت نظري و عملي در شاهنامه فردوسي، همان، ص102، و ر.ک: شاهنامه فردوسي، ص4.
[9]. ر.ک: شاهنامه فردوسي، ص4، و ر.ک: چهار مقاله، ص49.
[10]. چهار مقاله، همان، ص49.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 24 تیر 01
- بازدید
- ۶۱
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.