در مورد تاريخچه جنبش شاه ولي الله در هند و هر چه که در رابطه با آنان است توضيح دهيد؟
در مورد تاريخچه جنبش شاه ولي الله در هند و هر چه که در رابطه با آنان است توضيح دهيد؟
پرسش
پاسخ
مقدمه: در طول تاريخ حضور مسلمانان در هند، بزرگان بسياري ظهور کرده و به تجديد حيات فکري مسلمانان دست يازيده اند. تجديد حيات فکري مسلمانان هند در قرن ده و يازده هجري به وسيله دو نفر صورت گرفته است که اثرات آن هنوز بر فِرَق موجود و مورد بحث نمايان است. يکي از آنان شيخ احمد سر هندي (971 ـ 1034ق) موسس طريقه مجدّديه يا احمديه در سلسله نقش بندي است.[1]
فرد دوّم شاه ولي الله دهلوي ميباشد که در اين مقال سعي بر نگاشتن مطالبي در مورد جنبش علمي و فکري او داريم.
شاه ولي الله دهلوي و پيدايش گرايش اهل حديثي در هند:
در قرن دوازدهم فردي ظهور کرد که مسلمانان هند وي را بزرگترين انديشمند مسلمان اهل تسنن هند ميدانند و آن فرد کسي نبود جز شاه ولي الله دهلوي، کسي که تأثير شگرفي بر تمام جريانات فکري مسلمانان هند در اين سه قرن اخير گذاشته است. وي در ابتدا نزد پدرش، عالم بزرگ و موسس مدرسه رحيميه در دهلي، تلمّذ نموده و طريقتِ نقش بندي را از پدر فرا گرفت.
دوران شاه ولي الله هم زمان با گسترش سلطه نظامي ـ سياسي کمپاني هند شرقي است.
در چنين وضعيتي که انحطاط و زوال جامعه و دولت مسلمانان هند را فرا گرفته بود، شاه ولي الله دهلوي جنبشي اصلاحي به راه انداخته و رهبري فکري و مذهبي مسلمانان را در دست گرفت. وي معاصر محمد بن عبدالوهاب مؤسس وهابيت بوده و همزمان با وي در مدينه تحصيل کرده است. بعضي تصور کردهاند که جنبش وي متأثر از جنبش وهابيت است، امّا هيچ مدرکي دالّ بر اين که همديگر را ملاقات کرده باشند يا تحت تأثير يکديگر باشند، وجود ندارد، بلکه ادّله مخالف، طرف مقابل را تقويت ميکند که عبارتند از:
1. هر دو در حدود سال هاي 1114 ـ 1115 به دنيا آمدهاند، ولي محمد بن عبدالوهاب حنبلي و شاه ولي الله حنفي نيز به ترتيب يکي در کلام از اصحاب حديث و ديگري ما تريدي است.
2. شاه ولي الله در سال 1143 بعد از فراگيري دروس و تدريس آنها در شهر خود در سن 29 سالگي رهسپار مدينه و بيشتر از چهاره ماه آنجا نماند؛ بنابراين ملاقات وي با محمد بن عبدالوهاب بعيد است.
3. دليل ديگر عدم تأثير را ميتوان در توجه شاه ولي الله به تصوّف و ردّ شديد آن از سوي محمد بن عبدالوهاب دانست.
4. توجه به کلام و بازسازي آن توسط شاه ولي الله، رويکردي متضاد با نگرش حنابله و محمد بن عبدالوهاب به علم کلام است. [2]/ [3]
گفتني است تشابهاتي نيز در هر دو ديده ميشود که ميتواند معلول جوّ عمومي مکاتب علمي مدينه در آن زمان باشد. شاه ولي الله به عنوان يک عالم نقش بندي حنفي به بعضي از اعمال صوفيان ايراد ميگيرد. وي در انديشهاش به وحدت مسلمانان ـ اهل سنت ـ ميانديشد و در فقه به تلفيق احکام مذاهب اربعه معتقد بود. وي هم چون ابن تيميه قائل به اجتهاد بود و توجه ويژهاي به حديث داشت. روش او در فقه ـ مراجعه مستقيم به احاديث و عدم توجه به فتاوي و ادّله فقها ـ باعث پيدايش و رشد پيروان اهل حديث در شبه قارّه هند گرديد. وي اختلافات مکتب وحدت وجود ابن عربي و مکتب وحدت شهود شيخ احمد سر هندي را جزئي مي دانست.
از کتب وي ميتوان به کتاب الانصاف في بيان سبب الاختلاف ـ رسالهاي کوچک در بيان اسباب اختلاف فقهاي قرون گذشته و صدر نخستين اشاره کرد.[4]
مهمترين کتاب وي حجة الله البالغة است که يک دوره فقه استدلالي با رويکرد عقلي است. در اين کتاب با توجه بسيار به حديث به شرح مسائل فقهي پرداخته و گاه به مباحثي هم چون اذکار و اخلاق نيز ميپردازد.[5]
شاه ولي الله در مسئله شرک و شفاعت هم چون محمد بن عبدالوهاب، توسل به پيامبران و اولياء الله را جايز ندانسته و به صورت مجتهدي تمام عيار، اجتهاد را در تمام ازمنه جايز مي داند.
وي قائل است در تمام مسائل مربوط به اعتقادات يا اعمال عبادي مي توان از احکام هر يک از چهار مکتب اصلي فقهي (مالکي، حنفي، حنبلي، شافعي) تبعيت کرد و تقليد از يک مذهب لازم نيست او همچون حديث گرايان ديگر، قائل به خلافت جهاني براي قريش بود.
شاه ولي الله اگر چه به وحدت مسلمانان ميانديشيد، ولي نسبت به شيعيان سختگير است و کتاب ضدّ شيعي شيخ احمد سر هندي را به عربي ترجمه کرد و خود کتابي به نام «ازالة الخفاء» بر ضد شيعه نوشت. وي اماميّه، اسماعيليه و معتزلي را خارج از اسلام ميدانست.
از نکاتي که در زندگي شاه ولي الله جالب توجه است اين است که وي در مقابل حاکميت استعمار و بيگانه اقدامي نکرد و بيشتر همّ خود را صرف مبارزه با هندوها و سبکها نمود. شايد دليل اين اقدام وي عدم دخالت کمپاني هند شرقي به حوزه شريعت اسلامي در دعاوي بود که هنوز بر اساس اسلام در دادگستري ها حکم صادر ميشد.[6] به هر حال او سرچشمه بسياري از حرکتهاي بنياد گرا، اهل حديث، نوگرا و اصلاحي و در عين حال مخالف سرسخت شيعه در هند بود.[7]
بعد از شاه ولي الله از افراد مؤثر در حيات فکري مسلمانان هند، شاه عبدالعزيز دهلوي (1159 ـ 1239ق) فرزند شاه ولي الله ملقب به سراج الهند است.[8]
او هم چون پدرش با نوشتن کتاب تحفه اثني عشريه به اختلافات شيعه و سنّي دامن زد که ميرحامد حسين عبقات الانوار را در ردّ آن نوشته است. وي به خاطر اين که کمپاني هند شرقي در کليه دعاوي تعاريف خود را جايگزين شريعت نموده بود، هند را سر زمين کفّار و دارالحرب اعلام کرد، ولي همکاري با انگلستان را به شرط اين که به گناه کبيره نينجامد جايز دانست!![9]
و بعد از وي افراد ديگري در تبعيت از وي ظهور کردند که با پايه گذاري برخي مباني اختلافات شيعه و سنّي را نهادينه کرده و از جهاتي با وهابيت مشترک شدند.
بنابراين مي توان نتيجه گرفت که:
1. شاه ولي الله يک جنبش اصلاح گرايانه ديني را در بين اهل تسنن هند آغاز نمود که بعضي از مدارس نو بنياد هند و برخي از کشورهاي مجاور مثل پاکستان، افغانستان به پيروي از او راه او را ادامه دادند.[10]
2. شاه ولي الله اگر چه از وحدت مسلمانان دم ميزند، ولي منظور وي از وحدت، وحدت در ميان اهل تسنن بود.
شاه ولي الله از مخالفين سرسخت تشيع بوده و کتابهايي را بر ضدّ شيعه ترجمه و نوشته است و بعد از او فرزند و پيروان او تفکر ضدّ شيعي او را ادامه دادند.
4. شاه ولي الله در جنبش اصلاحي خويش هيچ گونه توجهي به مسائل سياسي حاکم در هند معاصر خويش نداشت. ولي فرزندش سراج الهند به دلايلي که بيان شد، هند را دار الحرب اعلام کرد، ولي همکاري با انگليسيها را به شرطي که به گناه کبيره نيانجامد جايز دانست که جاي بسي تعجب است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ تاريخ جوامع اسلامي، ج2، ترجمه محسن مدير شانه چي، آستان قدس رضوي.
2ـ تاريخ تفکر اسلامي در هند، عزيز احمد، ترجمه نقي لطفي، ياحقي، انتشارات کيهان.
3ـ مسلمانان هند بريتانيا، ترجمه حسن لاهوتي، آستان قدس رضوي.
4ـ فرق تسنن، مهدي فرمانيان، نشر اديان.
5ـ دانشنامه جهان اسلام، ج3، بنياد دائرة المعارف اسلامي.
[1]. عزيز احمد، تاريخ تفکر اسلامي در هند، ترجمه نقي لطفي و محمد جعفر ياحقي، تهران، انتشارات کيهان، چاپ اول، 1367ش، ص44ـ46.
[2]. فرمانيان، مهدي، فرق تسنن، قم، نشر اديان، 1386ش، ص668ـ667.
[3]. ر.ک: عزيز احمد، تاريخ تفکر اسلامي در هند، ص15ـ17.
[4]. دهلوي، شاه ولي الله، الانصاف في بيان سبب الاختلاف، تحقيق عبدالفتاح ابوغدة، دارالنفائس.
[5]. دهلوي، شاه ولي الله، حجة الله البالغه، قاهره، مکتبه دارالتراث العربي، چاپ اول، 1355ش و چاپ سوم، 1406ق.
[6]. پي هاردي، مسلمانان هند بريتانيا، ترجمه حسن لاهوتي، مشهد، آستان قدس رضوي، چاپ اول، 1369ش، ص76.
[7]. موثّقي، سيد احمد، جنبش اسلامي معاصر، تهران، سازمان سمت، چاپ چهارم، 1380ش.
[8]. عبدالعزيز کتاب هاي ديگري هم چون سرالشهادتين، حاشيه اي بر شرح هداية الحکمة ملاصدرا دارد. دو کتاب تحفة اثني عشريه و سرالشهادتين را در ردّ شيعه نوشته است. (نزهة الخواطر، ج7، ص275ـ283؛ عبدالحيّ ندوي، بهجة المسامع و النواظر، هند، انتشارات مجلس دايرة المعارف عثمانيه، چاپ دوّم، 1402ق).
[9]. دانشنامه ادب فارسي در هند، مدخل عبدالعزيز دهلوي، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1380ش ج4، ص1706ـ1709.
[10]. فرق تسنن، همان، ص673ـ674.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 24 تیر 01
- بازدید
- ۹۰
در مورد تاريخچه جنبش شاه ولي الله در هند و هر چه که در رابطه با آنان است توضيح دهيد؟
- نشان کردن
پرسش
در مورد تاريخچه جنبش شاه ولي الله در هند و هر چه که در رابطه با آنان است توضيح دهيد؟
پاسخ
مقدمه: در طول تاريخ حضور مسلمانان در هند، بزرگان بسياري ظهور کرده و به تجديد حيات فکري مسلمانان دست يازيده اند. تجديد حيات فکري مسلمانان هند در قرن ده و يازده هجري به وسيله دو نفر صورت گرفته است که اثرات آن هنوز بر فِرَق موجود و مورد بحث نمايان است. يکي از آنان شيخ احمد سر هندي (971 ـ 1034ق) موسس طريقه مجدّديه يا احمديه در سلسله نقش بندي است.[1]
فرد دوّم شاه ولي الله دهلوي ميباشد که در اين مقال سعي بر نگاشتن مطالبي در مورد جنبش علمي و فکري او داريم.
شاه ولي الله دهلوي و پيدايش گرايش اهل حديثي در هند:
در قرن دوازدهم فردي ظهور کرد که مسلمانان هند وي را بزرگترين انديشمند مسلمان اهل تسنن هند ميدانند و آن فرد کسي نبود جز شاه ولي الله دهلوي، کسي که تأثير شگرفي بر تمام جريانات فکري مسلمانان هند در اين سه قرن اخير گذاشته است. وي در ابتدا نزد پدرش، عالم بزرگ و موسس مدرسه رحيميه در دهلي، تلمّذ نموده و طريقتِ نقش بندي را از پدر فرا گرفت.
دوران شاه ولي الله هم زمان با گسترش سلطه نظامي ـ سياسي کمپاني هند شرقي است.
در چنين وضعيتي که انحطاط و زوال جامعه و دولت مسلمانان هند را فرا گرفته بود، شاه ولي الله دهلوي جنبشي اصلاحي به راه انداخته و رهبري فکري و مذهبي مسلمانان را در دست گرفت. وي معاصر محمد بن عبدالوهاب مؤسس وهابيت بوده و همزمان با وي در مدينه تحصيل کرده است. بعضي تصور کردهاند که جنبش وي متأثر از جنبش وهابيت است، امّا هيچ مدرکي دالّ بر اين که همديگر را ملاقات کرده باشند يا تحت تأثير يکديگر باشند، وجود ندارد، بلکه ادّله مخالف، طرف مقابل را تقويت ميکند که عبارتند از:
1. هر دو در حدود سال هاي 1114 ـ 1115 به دنيا آمدهاند، ولي محمد بن عبدالوهاب حنبلي و شاه ولي الله حنفي نيز به ترتيب يکي در کلام از اصحاب حديث و ديگري ما تريدي است.
2. شاه ولي الله در سال 1143 بعد از فراگيري دروس و تدريس آنها در شهر خود در سن 29 سالگي رهسپار مدينه و بيشتر از چهاره ماه آنجا نماند؛ بنابراين ملاقات وي با محمد بن عبدالوهاب بعيد است.
3. دليل ديگر عدم تأثير را ميتوان در توجه شاه ولي الله به تصوّف و ردّ شديد آن از سوي محمد بن عبدالوهاب دانست.
4. توجه به کلام و بازسازي آن توسط شاه ولي الله، رويکردي متضاد با نگرش حنابله و محمد بن عبدالوهاب به علم کلام است. [2]/ [3]
گفتني است تشابهاتي نيز در هر دو ديده ميشود که ميتواند معلول جوّ عمومي مکاتب علمي مدينه در آن زمان باشد. شاه ولي الله به عنوان يک عالم نقش بندي حنفي به بعضي از اعمال صوفيان ايراد ميگيرد. وي در انديشهاش به وحدت مسلمانان ـ اهل سنت ـ ميانديشد و در فقه به تلفيق احکام مذاهب اربعه معتقد بود. وي هم چون ابن تيميه قائل به اجتهاد بود و توجه ويژهاي به حديث داشت. روش او در فقه ـ مراجعه مستقيم به احاديث و عدم توجه به فتاوي و ادّله فقها ـ باعث پيدايش و رشد پيروان اهل حديث در شبه قارّه هند گرديد. وي اختلافات مکتب وحدت وجود ابن عربي و مکتب وحدت شهود شيخ احمد سر هندي را جزئي مي دانست.
از کتب وي ميتوان به کتاب الانصاف في بيان سبب الاختلاف ـ رسالهاي کوچک در بيان اسباب اختلاف فقهاي قرون گذشته و صدر نخستين اشاره کرد.[4]
مهمترين کتاب وي حجة الله البالغة است که يک دوره فقه استدلالي با رويکرد عقلي است. در اين کتاب با توجه بسيار به حديث به شرح مسائل فقهي پرداخته و گاه به مباحثي هم چون اذکار و اخلاق نيز ميپردازد.[5]
شاه ولي الله در مسئله شرک و شفاعت هم چون محمد بن عبدالوهاب، توسل به پيامبران و اولياء الله را جايز ندانسته و به صورت مجتهدي تمام عيار، اجتهاد را در تمام ازمنه جايز مي داند.
وي قائل است در تمام مسائل مربوط به اعتقادات يا اعمال عبادي مي توان از احکام هر يک از چهار مکتب اصلي فقهي (مالکي، حنفي، حنبلي، شافعي) تبعيت کرد و تقليد از يک مذهب لازم نيست او همچون حديث گرايان ديگر، قائل به خلافت جهاني براي قريش بود.
شاه ولي الله اگر چه به وحدت مسلمانان ميانديشيد، ولي نسبت به شيعيان سختگير است و کتاب ضدّ شيعي شيخ احمد سر هندي را به عربي ترجمه کرد و خود کتابي به نام «ازالة الخفاء» بر ضد شيعه نوشت. وي اماميّه، اسماعيليه و معتزلي را خارج از اسلام ميدانست.
از نکاتي که در زندگي شاه ولي الله جالب توجه است اين است که وي در مقابل حاکميت استعمار و بيگانه اقدامي نکرد و بيشتر همّ خود را صرف مبارزه با هندوها و سبکها نمود. شايد دليل اين اقدام وي عدم دخالت کمپاني هند شرقي به حوزه شريعت اسلامي در دعاوي بود که هنوز بر اساس اسلام در دادگستري ها حکم صادر ميشد.[6] به هر حال او سرچشمه بسياري از حرکتهاي بنياد گرا، اهل حديث، نوگرا و اصلاحي و در عين حال مخالف سرسخت شيعه در هند بود.[7]
بعد از شاه ولي الله از افراد مؤثر در حيات فکري مسلمانان هند، شاه عبدالعزيز دهلوي (1159 ـ 1239ق) فرزند شاه ولي الله ملقب به سراج الهند است.[8]
او هم چون پدرش با نوشتن کتاب تحفه اثني عشريه به اختلافات شيعه و سنّي دامن زد که ميرحامد حسين عبقات الانوار را در ردّ آن نوشته است. وي به خاطر اين که کمپاني هند شرقي در کليه دعاوي تعاريف خود را جايگزين شريعت نموده بود، هند را سر زمين کفّار و دارالحرب اعلام کرد، ولي همکاري با انگلستان را به شرط اين که به گناه کبيره نينجامد جايز دانست!![9]
و بعد از وي افراد ديگري در تبعيت از وي ظهور کردند که با پايه گذاري برخي مباني اختلافات شيعه و سنّي را نهادينه کرده و از جهاتي با وهابيت مشترک شدند.
بنابراين مي توان نتيجه گرفت که:
1. شاه ولي الله يک جنبش اصلاح گرايانه ديني را در بين اهل تسنن هند آغاز نمود که بعضي از مدارس نو بنياد هند و برخي از کشورهاي مجاور مثل پاکستان، افغانستان به پيروي از او راه او را ادامه دادند.[10]
2. شاه ولي الله اگر چه از وحدت مسلمانان دم ميزند، ولي منظور وي از وحدت، وحدت در ميان اهل تسنن بود.
شاه ولي الله از مخالفين سرسخت تشيع بوده و کتابهايي را بر ضدّ شيعه ترجمه و نوشته است و بعد از او فرزند و پيروان او تفکر ضدّ شيعي او را ادامه دادند.
4. شاه ولي الله در جنبش اصلاحي خويش هيچ گونه توجهي به مسائل سياسي حاکم در هند معاصر خويش نداشت. ولي فرزندش سراج الهند به دلايلي که بيان شد، هند را دار الحرب اعلام کرد، ولي همکاري با انگليسيها را به شرطي که به گناه کبيره نيانجامد جايز دانست که جاي بسي تعجب است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ تاريخ جوامع اسلامي، ج2، ترجمه محسن مدير شانه چي، آستان قدس رضوي.
2ـ تاريخ تفکر اسلامي در هند، عزيز احمد، ترجمه نقي لطفي، ياحقي، انتشارات کيهان.
3ـ مسلمانان هند بريتانيا، ترجمه حسن لاهوتي، آستان قدس رضوي.
4ـ فرق تسنن، مهدي فرمانيان، نشر اديان.
5ـ دانشنامه جهان اسلام، ج3، بنياد دائرة المعارف اسلامي.
[1]. عزيز احمد، تاريخ تفکر اسلامي در هند، ترجمه نقي لطفي و محمد جعفر ياحقي، تهران، انتشارات کيهان، چاپ اول، 1367ش، ص44ـ46.
[2]. فرمانيان، مهدي، فرق تسنن، قم، نشر اديان، 1386ش، ص668ـ667.
[3]. ر.ک: عزيز احمد، تاريخ تفکر اسلامي در هند، ص15ـ17.
[4]. دهلوي، شاه ولي الله، الانصاف في بيان سبب الاختلاف، تحقيق عبدالفتاح ابوغدة، دارالنفائس.
[5]. دهلوي، شاه ولي الله، حجة الله البالغه، قاهره، مکتبه دارالتراث العربي، چاپ اول، 1355ش و چاپ سوم، 1406ق.
[6]. پي هاردي، مسلمانان هند بريتانيا، ترجمه حسن لاهوتي، مشهد، آستان قدس رضوي، چاپ اول، 1369ش، ص76.
[7]. موثّقي، سيد احمد، جنبش اسلامي معاصر، تهران، سازمان سمت، چاپ چهارم، 1380ش.
[8]. عبدالعزيز کتاب هاي ديگري هم چون سرالشهادتين، حاشيه اي بر شرح هداية الحکمة ملاصدرا دارد. دو کتاب تحفة اثني عشريه و سرالشهادتين را در ردّ شيعه نوشته است. (نزهة الخواطر، ج7، ص275ـ283؛ عبدالحيّ ندوي، بهجة المسامع و النواظر، هند، انتشارات مجلس دايرة المعارف عثمانيه، چاپ دوّم، 1402ق).
[9]. دانشنامه ادب فارسي در هند، مدخل عبدالعزيز دهلوي، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1380ش ج4، ص1706ـ1709.
[10]. فرق تسنن، همان، ص673ـ674.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 24 تیر 01
- بازدید
- ۹۰
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.