در مورد فرقه آقاخانیه توضیح بدهید؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

در مورد فرقه آقاخانیه توضیح بدهید؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

آقاخانيه (آغاخانيه): بازماندگان اسماعيليه نزّاريه از شاخه الموت هستند، از آنجا كه امامان اين فرقه ملقب به آقاخان هستند ، آنها را آقاخانيه مى­نامند.[1]

در دوره حكومت فاطميون اسماعيلى در مصر، المستنصرباللّه هشتمين خليفه­، فرزند بزرگ­تر خود نزّار را به امامت برگزيد. بعد از مرگ المستنصر در سال487ق. افضل جمالى ، فرمانده سپاهيان ، نزار را بركنار و برادرش مستعلى را به خلافت رساند ، اما نزار نپذيرفت و به طرف اسكندريه فرار كرد و در آنجا در همان سال به دست افضل كشته شد.[2]

در اين زمان بين اسماعيليه اختلاف افتاد، گروهى نزار را خليفه دانستند كه به آنها نزاريه گفته مى­شود و دسته اى ديگر كه مستعلى را برگزيدند مستعليه نام گرفتند.[3]

در زمان مستنصر حسن صباح به آيين اسماعيلى درآمد ، او در سال 471ق ، به مصر رفت و جزو طرفداران خلافت نزار شد. به دستور مستعلى او را از مصر بيرون كردند، وى به ايران بازگشت و در سال 494ق [4] قلعه الموت را ـ كه به معناى آشيانه عقاب است ـ تصرف كرد [5] و رهبرى دعوت اسماعيليه در شرق (دعوت جديد) در مقابل دعوت اسماعيله در مصر (دعوت قديم) را به دست گرفت.[6] در اين زمان پايگاه نزاريه ، شمال ايران بود[7].

پس از مرگ حسن صباح در سال 518ق. يكى از شاگردانش به نام كيا بزرگ اميد رودبارى به جاى او نشست ، پس از او پسرش محمد بن كيا امام شد ، سپس فرزندش حسن ملقب به «على ذِكر السلام» دعوى امامت كرد.[8] او صريحاً اعلام كرد من امام آخرالزمان از نسل نزار هستم [9]وى در سال 561 ق كشته شد.

پس از او جلال الدين حسن ، معروف به نومسلمان ، از نوادگان وى در سال 608ق ، پيشواى اين فرقه شد و در سال 618هـ فوت كرد.[10] پسرش علاء الدين محمد در نه سالگى به جاى پدر نشست. [11]بعد از او ركن الدين خورشاه جانشين وى شد. در زمان او هولاكوخان مغول در حمله به ايران قلعه الموت را ويران كرد و بسيارى از اسماعيليان را كشت و قدرت اسماعيليه نزاريه را در سال 654ق ، از بين برد.[12]

پس از سقوط الموت دوره ديگرى نزديك به دو قرن از امامان مستور در اين فرقه آغاز شد و پيروان آن در مناطق مختلف ايران ، افغانستان ، هند ، پاكستان پراكنده شدند.[13] تا اينكه پس از مرگ شمس الدين محمد ، يكى از امامان نزاريه در سال 710 ق بين قاسم شاه و مؤمن شاه برادر بزرگتر بر سر جانشينى پدرشان اختلاف افتاد ، عده اى از نزاريه جانب قاسم شاه را گرفتند كه به آنها قاسميه يا قاسم شاهى مى گفتند ، و گروهى ديگر كه از مؤمن شاه حمايت كردند مؤمنيه نام گرفتند ( ك مؤمنيه).

فرقه مؤمنيه را محمدشاهى نيز گفته اند.[14]

امير محمد باقر آخرين و چهلمين امام اين گروه بود. آخرين تماس او با پيروانش در شام در سال 1210ق بوده است. جامعه نزارى شام ، از امامان محمدشاهى تبعيت كرده بود ، اما پس از آنكه جست و جو براى يافتن كسى از اخلاف اميرمحمدباقر كه در شهر اورنك آباد هند اقامت گزيده بود[15] به نتيجه اى نرسيد در سال 1304ق ، اكثريت نزاريان محمدشاهى شام تبعيت خويش را به سلسله قاسم شاهى ، كه در آن موقع امامشان آقاخان سوم بود منتقل ساختند. تنها اعضاى بازمانده از اين گروه اكنون در شام زندگى مى كنند و در انتظار امام غايب خود هستند ، محمد شاميان شام در مسائل و امور فقهى خود از مذهب شافعى پيروى مى كنند.[16] شاخه قاسم شاهى كه به آقاخانيه معروفند تا روزگار ما ، دوام آورده است.[17] چهل و پنجمين امام نزارى به نام شاه خليل اللّه در سال 1153ق در شهر كرمان متولد شد ، او بعد از پدرش در سال 1194ق به امامت رسيد. وى پس از به امامت رسيدن به يزد سفر كرد ، پس از دو سال توقف در آن شهر در نزاعى كه ميان پيروان او و شيعيان اثنى عشرى در سال 1233ق اتفاق افتاد كشته شد. [18]فتحعلى شاه قاجار براى دلجويى از فرزندش حسنعلى شاه يكى از دختران خود را به ازدواج او درآورد و لقب افتخارى «آقاخان» به او عطا كرد.[19]

او مقر خود را به زادگاهش محلات منتقل كرد و آن شهر ، مركز امامت اسماعيليان بود كه از اطراف و اكناف برايش خمس و زكات مى فرستادند.[20]

او پس از چندى به دليل نامساعد بودن شرايط ، ايران را به قصد هند ترك كرد و در آنجا دولت انگليس از وى حمايت كرد[21]و از او رسماً درخواست كرد تا براى حل اختلاف بين دولت انگلستان و امراى قبايل سند وساطت كند ، او پذيرفت و اين درگيرى ها تمام شد. دولت بريتانيا از او خواست تا در سند بماند اما نپذيرفت. وى بعد از نقل مكان به شهرهاى مختلف هند سرانجام بمبئى را مركز فعاليت و دعوت خود قرار داد. او از طرف آن دولت لقب «سِرْ» دريافت كرد.[22]

آقاخان اول ، نخستين امام اسماعيلى نزارى از سلسله قاسم شاهى بود كه در هند ساكن شد. وى در سال 1298ق درگذشت و در حسن آباد بمبئى دفن شد.[23]پسرش آقاعلى شاه يا آقاخان دوم بعد از پدرش پيشواى اسماعيليان هند شد. وى در سال 1302ق درگذشت و در نجف اشرف به خاك سپرده شد. پس از او فرزندش سلطان محمدشاه­، متولد سال 1294ق در شهر كراچى ملقب به آقاخان سوم در سال 1302ق امام اين فرقه شد.[24] وى در سال 1376ق در ويلاى خود در ژنو درگذشت و در آسوان مصر دفن شد.[25] آقاخان سوم ابتدا پسر ارشدش على خان را براى وليعهدى برگزيده بود­، اما در آخر عمر خود هر دو پسرش على خان و صدرالدين را از امامت محروم كرد و طىّ وصيتى ، نوه­اش كريم را به عنوان جانشين خويش معرفى كرد.[26]

كريم آقاخان چهل و نهمين امام اسماعيليان نزارى ملقب به آقاخان چهارم امام اين فرقه شد. وى در سال 1936م در شهر ژنو متولد شد.[27] مادرش اهل انگلستان بود ، علوم ابتدايى را در سوئيس و تحصيلات دانشگاهى را در دانشگاه هاروارد امريكا تمام كرد. در سال 1969م ازدواج كرد و دو پسر به نام هاى رحيم و حسين و دخترى به نام زهرا دارد. اولين جشن انتصاب او در تانزانيا در شهر دارالسلام در سال 1957م بود و در ماه ها و سال هاى بعد در نايروبى (پايتخت كنيا) ، كامپالا (پايتخت اوگاندا) ، كراچى ، داكا و زار سوريه برگزار شد. او در سال 1976م دفتر مركزى خود را از سوئيس به اگْلُمان در نزديكى پاريس منتقل كرد.[28] او در سال 1986م يك سند عمومى به نام قانون اساسى مسلمانان شيعه امامى اسماعيلى براى همه پيروان خود در جهان انتشار داد ، كه پس از تأييد اصول عقايد اسلام بر تعليم امام به مسائل دينى و دنيوى تأكيد دارد.[29]

اسماعيليان نزارى فعاليت هاى اجتماعى و دينى خود را به صورت جماعت خانه ها و جماعت هاى محلى حفظ كرده اند. امور اجتماعى هر جماعت زير نظر يك مكى يا كامريا كه اكنون كار خزانه دار را مى كند ، اداره مى شود. اين كارگزاران در موارد خاص ، چون مراسم ازدواج ، تدفين و نيز عبادات روزانه شركت مى جويند. آنها همچنين وجوهات مذهبى را جمع آورى مى كنند. از زمان آقاخان سوم ، موضوعات دينى به ويژه تعليم و تربيت دينى اسماعيليان نزارى به هيئت هاى خاصى كه انجمن هاى اسماعيلى خوانده مى شد سپرده شده بود اين انجمن ها از سال 1987م هيئت­هاى تعليم دينى طريقه اسماعيلى ـ  ITREB ـ نام يافته­اند. آنان مسئول توزيع و پخش ادبيات و نوشته هاى دينى ، از جمله برنامه هاى درسى كه براى كودكان و دانش آموزان اسماعيلى در سراسر جهان پديد آمده است نيز هستند. آقاخان چهارم شبكه اى به نام شبكه توسعه آقاخان ـ  AKDN ـ به وجود آورده است كه برنامه هاى مربوط به توسعه اجتماعى ، اقتصادى و فرهنگى را اجرا مى كند ومنابع مالي خود را از اين طريق تأمين مي­كند . او از طريق دفتر خود ، تمام فعاليت هاى نهادها و مؤسسات خود را تنظيم مى كند.[30]

برخی عقاید آقاخانیه

در باره خداشناسى و نبوت ، همان اعتقادات اسماعيليان است .

درباره امامت معتقدند كه امام بايد حاضر و ظاهر باشد ، در غير اين صورت در حق پيروان خود ظلم كرده است، بدين جهت امام زمان را قبول ندارند .آنان قائلند كه احكام و فرامين هر امامى تا زماني كه زنده است ارزش دارد و بايد مورد امتثال قرار بگيرد ، اما همين كه از دنيا رفت دستورهاى امام وقت ، جاى گزين فرامين امام گذشته مى گردد.[31]

همچنين معتقدند نور و روح حضرت على (عليه السلام) در تمامى امامان اسماعيلى حلول كرده است و به هر يك پس از ديگرى منتقل مى شود.[32] به جهت اين عقيده به امام وقت خود كريم آقاخان نسبت روحانى مى دهند و او را مانند آبا و اجدادش جلوگاه صفات حضرت على (عليه السلام) مى دانند.[33]

  ماهیت این فرقه به عنوان نو نزاریان اسماعیلی در دوره معاصر است و در واقع اعتقاداتی جز اعتقادات نزاریان ندارند و رهبران ایشان بیشتر جنبه سیاسی و فرهنگی داشتند تا اعتقادی و دینی اما به هرحال آقاخان­ها را امام خویش می­دانند.

ایشان معتقدند که دستورات امام حاضر مورد اطاعت قرار می­گیرد.[34]

فرقه آقاخانیه از ابتداء تا کنون چهار امام را تجربه کرده است که عبارتند از:

1. حسنعلى شاه           (متوفی 1298 ه.ق)

2. على­شاه                 (متوفی 1302 ه.ق)

3. محمد شاه               ( 1293-1374 ه.ق)

4. كريم خان               ( متولد 1315 شمسی)

  اعتقاد به تناسخ در میان نزاریان و همچنین آقاخانیه وجود دارد و به همین دلیل به تأویل ثواب و عقاب و رفع تکالیف و احکام شریعت اسلام پرداخته­اند.[35] در این باره می­گویند: ثواب عبارت است از این که روح انسان در وقت مردن منتقل شود به بدن انبیاء و صلحاء و نحو ذلک، و عقاب عبارت است از انتقال روح در وقت مردن به بدن کلب یا خنزیر یا مار و عقرب و امثال ذلک.[36]

آقاخان­ها خودشان با توجه به گرایش شدیدی که به غرب داشته و تحت تأثیر افکار و منش آنان بودند، برای همراهی با غربیان مشکل چندانی نداشتند. آقاخان سوم مقید به شریعت اسلامی نبوده و خود را موظف به رعایت آن نمی­دانست؛ زیرا امامان نزاری حال حاضر را قیامت می­دانستند و در این صورت شریعت ملغی می­شود.[37] بدین ترتیب اباحه­گری اسماعیلیان در دوران گذشته، امروزه نیز ادامه دارد.

آقاخانيه با مشايخ صوفيه ارتباط داشته و به طريقه آنان متمايل بودند. آقاخان اول با برخى از مشايخ سلسله نعمت اللهى رابطه دوستى داشت.[38]

آقاخان دوم نزد مشايخ صوفى طريقت را آموخته بود [39]آقاخان سوم هم در سفرى كه به ايران آمد ، در خانقاه صفى عليشاه حضور يافت­، در آنجا كمربند مخصوص صوفيه بر كمر او بسته شد.[40]

پيروان اين فرقه در كشورهاى هند ، پاكستان ، بدخشان افغانستان ، ايالت سين كيانگ چين ، سوريه ، كنيا ، تانزانيا ، فرانسه ، پرتغال ، انگلستان ، كانادا ، امريكا ، افريقاى شرقى ، اوگاندا و زنگبار وجود دارند.[41] در حال حاضر حدود سى هزار اسماعيلى نزارى در ايران زندگى مى كنند كه تقريباً نيمى از اين عده در خراسان هستند و بقيه در تهران ، محلات و روستاهاى اطراف آن و نيز در شهرهاى كرمان، شهربابك­، سيرجان­، يزد و اطراف آن به سر مى برند.[42]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

  1. مبلغی آبادانی، عبدالله؛ تاريخ اديان و مذاهب جهان،3 بی تا
  2. فرمانیان، مهدی؛ اسماعیلیه، قم، نشرادیان، 1386
  3. مشکور، محمد جواد؛ فرهنگ فرق اسلامی، مشهد ، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ششم- 1387
  4. بامداد، مهدی ؛ شرح حال رجال ایران درقرن 12و13و14، تهران ،انتشارات زوار ،پنجم،1378، 6جلدی
  5. سپهر، محمد تقی­؛ ناسخ التواریخ(سلاطین قاجار )، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1344ه.ش
  6. فرمانیان، مهدی؛ پیشین ،ص 124 و تهرانی، آقابزرگ؛ الذریعه الی تصانیف الشیعه، بی تا، ج 20

گروه مذاهب اسلامی؛ اسماعیلیه، مرکزمطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب ،نوبت دوم، 1384

 


[1] . اعلام اسماعيليه  ، غالب ، مصطفى ، داراليقظة ، بيروت ، 1964م ص 214

[2] . ، ابن اثير ، عزالدين محمد بن محمد شيبانى الكامل فى التاريخ ج10 ، ص 237

[3] . ، طوسى ، خواجه نصيرالدين ، قواعد العقائد  حوزه علميه قم ، 1416ق ، ص 119

[4] . الكامل فى التاريخ ، ج10 ، ص 316

[5] . ، دهخدا ، على اكبر ، لغت نامه دهخدا  دانشگاه تهران ، 1377ش، ج3 ، ص 3268

[6] . ، بدوى ، عبدالرحمن  مذاهب الاسلاميين  ، دارالعلم للملايين ، بيروت ، 1996م ،ص 1105

[7] . همان ، ص 1100

[8] . ، طوسى ، خواجه نصيرالدين ، قواعد العقائد حوزه علميه قم ، 1416ق ،ص 120

[9]. مذاهب الاسلاميين ، ص 1088 و 1089

[10] . الكامل فى التاريخ ،ج12 ، ص 298

[11] . مذاهب الاسلاميين ، ص 10591058

[12] . همان ، ص 1078

[13] . ، دفترى ، فرهاد ، مختصرى در تاريخ اسماعيليه  ترجمه بدره اى فريدون ، تهران ، 1378ش،ص 219 220

[14] . ، دفترى ، فرهاد ، تاريخ و عقايد اسماعيليان  ترجمه بدره اى فريدون ، تهران ، 1375ش ،ص 510 و 511

[15] . ، تامر ، عارف ، الامامة فى الاسلام  دارالاضواء ، بيروت ، 1998م ،ص 106

[16] . ، دفترى ، فرهاد ، تاريخ و عقايد اسماعيليان  ترجمه بدره اى فريدون ، تهران ، 1375ش ،ص 560ـ 561

[17] . ، دفترى ، فرهاد ، مختصرى در تاريخ اسماعيليه  ترجمه بدره اى فريدون ، تهران ، 1378ش ص 224

[18] . ، غالب ، مصطفى ، تاريخ الدعوة الاسماعيليه  دارالاندلس ، بيروت ، 1965م ص 318

[19] . ، دفترى ، فرهاد ، مختصرى در تاريخ اسماعيليه  ترجمه بدره اى فريدون ، تهران ، 1378ش ص 267

[20] . همان ، ص 321

[21] . ، دفترى ، فرهاد تاريخ و عقايد اسماعيليان  ، ترجمه بدره اى فريدون ، تهران ، 1375ش ص 581ـ 582

[22] . ، غالب ، مصطفى ، تاريخ الدعوة الاسماعيليه  دارالاندلس ، بيروت ، 1965م ص 322

[23] . ، دفترى ، فرهاد ، تاريخ و عقايد اسماعيليان  ترجمه بدره اى فريدون ، تهران ، 1375ش ص 589

[24] . ، غالب ، مصطفى ، تاريخ الدعوة الاسماعيليه  دارالاندلس ، بيروت ، 1965م ص 338 و 339

[25] . تاريخ و عقايد اسماعيليان  ص 620

[26] . ، كامل حسين ، محمد ، طائفة الاسماعيلية  مكتبة النهضة المصرية ، 1959م ص 154

[27] . تاريخ و عقايد اسماعيليان ، ص 620.

[28] . همان

[29] . ، دفترى ، فرهاد ، مختصرى در تاريخ اسماعيليه  ترجمه بدره اى فريدون ، تهران ، 1378ش. ص 283

[30] . همان ص 284ـ 286

[31] . ، جوينى ، عطاء الدين نامه الموت  ملك با مقدمه نجيب مايل مروى و اكبر عشيق كابلى.، ص 78 و 79

[32] . ، غالب ، مصطفى ، الدرر الثمينة  تعاليم وارشادات آقاخان ، مطبعة الاهلية ، حماة ص 11

[33] . ، جوينى ، عطاء الدين نامه الموت  ملك با مقدمه نجيب مايل هروى و اكبر عشيق كابلى.، ص 77

[34] . مشکور، محمد جواد؛ پیشین،ص4

[35] . گروه مذاهب اسلامی؛ اسماعیلیه، مرکزمطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب ،نوبت دوم، 1384، ص 235

[36] . همان

[37] . فرمانیان، مهدی؛ پیشین، ص 125

[38] . بستان السياحة  ، شيروانى ، زين العابدين ، تهران ، 1315ش ص 530

[39] . ، عليشاه ، معصوم ، طرائق الحقائق  تصحيح محجوب محمد جعفر ، كتابخانه سياسى ، 1319ش ج3 ، ص 413

[40] . بلاغى ، حجت ، تاريخ تهران  ، بى تا ، 1350ش ، ج1 ص 160

[41] . ، دفترى ، فرهاد ، تاريخ و عقايد اسماعيليان  ترجمه بدره اى فريدون ، تهران ، 1375ش ، ص 623

[42] . همان ، ص 616 و 617.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
23 تیر 01
بازدید
۱۰۴
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.