تفاوت ریاضت مرتاضهاي هندي با ریاضتی که برخی عالمان مسلمان انجام می دهند چیست؟
تفاوت ریاضت مرتاضهاي هندي با ریاضتی که برخی عالمان مسلمان انجام می دهند چیست؟
پرسش
پاسخ
ریاضت در لغت به معنای ورزش و كوشش همراه با رنج و تعب است و همچنين به معنای جلوگیری و بازداشتن حیوانات از حركات آزاد و دلخواه است.[1] و در اصطلاح شرع مقدس اسلام به معنای بازداشتن انسان از هواهای نفسانی خویش و فرمان دادن و وادار كردن آن برای اطاعت امر پروردگار تعریف شده است.[2] و همچنين به معنای خودسازی و رام كردن نفس به تعلیم و تربیت و به تعبیر دیگر جهاد و مبارزه با نفس مورد تایید اسلام و در روایات بر آن تاكید شده است.[3]
رياضت به معناي عام هم شامل رياضت شرعي و هم رياضت غير شرعي ميشود همانطور كه از اسم آنها بر ميآيد در متد و غايت با هم متفاوتند چرا كه در يكي روش شرعي است و غايت کسب تقوی و تقرب الی الله و سعادت اخروی است در حالی که در ریاضت های غیر شرعی غایت و هدف انجام کارهای خارق العاده در همین دنیا میباشد و یا حد اکثر در زندگی دنیا از امور دنیوی خودش را راحت کرده و چند صباحی به دور از دغدغه دنیایی با آرامش زندگی کند.
پس ریاضت غیر شرعی، همه ریاضتهایی است كه برخلاف قسم اول از محدوده شرع خارج بوده و مستلزم انجام كارهایی برخلاف دین اسلام باشد. این نوع ریاضت از نظر اسلام جایز نمی باشد. بیشترین ریاضتهای مرتاضان از این قسم است و محرماتی مثل اضرار به نفس را در پی دارد و یا ترك واجبات الهی را به دنبال خود میآورد.
اما ریاضت شرعی همان ورزیدگی روحی، جهاد اكبر و خودسازی است که با انجام تکالیف شرعی و دوری از محرمات و مکروهات تحقق پیدا می کند.
امام علی(ع) در نامه معروف به عثمان بن حنیف مینویسد: «و انما هی نفسی اروضها بالتقوی؛ و جز آن نیست كه نفس خویش را با پرهیزكاری ریاضت میدهم.»[4] و باز در همین نامه فرموده اند: «به خدا سوگند! چنان نفس خود را ریاضت دهم و آن را بپرورم كه در غذا به گرده نانی اگر بدان دست یابم، شاد گردد و در خورش به نمك قانع شود و كاسه چشمم را آن چنان به گریه از اشك تهی سازم، بسان چشمه ای كه آبش فرو رفته باشد.»[5]
همچنين فرمودند: «خویشتن را به اخلاق نیكو ریاضت دهید، زیرا مسلمانی كه دارای اخلاق نیكو است، به منزله كسی است كه روزها روزه دارد و شبها به عبادت قیام كرده باشد.»[6] و نیز فرمود: «هر كس به ریاضت خویش مداومت كند، سود برده است.» [7]
در اصطلاح اسلامی ریاضت شرعی به زهد نیز عنوان ميگردد و آن در حقيقت «ترك نمودن كاری و اعراض از چیزی[8] و یا برخلاف میل و رغبت عمل كردن است.»[9]
امام صادق عليه السلام در تعریف زهد میفرماید: «زاهد در دنیا كسی است كه حلال دنیا را ترك میكند، برای ترس از حسابش و حرام را ترك میكند، برای خوف از عقابش».
آن حضرت همچنین در حدیثی فرمود: «رهبانیت امت من هجرت، جهاد، روزه، حج و عمره است.»[10]
عرفا نیز با پیروی از اهل بیت(ع) می گویند: «زهد یعنی خودداری از اعمال حلالی كه موجب لذت و خوشایند نفس میگردد. بیاعتنایی به دنیا و توجه به آخرت. روی گردانیدن از هر چه غیر خداست و توجه به خواست و رضایت ذات مقدس پروردگار عالم».[11]
تفاوت رياضت شرعي و غير شرعي در امور زیر آشکار می گردد:
1) هدف: در ریاضت شرعی، هدف تقرب به خداوند و متاله و ربانی شدن است؛ ولی در ریاضت غیر شرعی این هدف منظور نیست. بلكه انسان میخواهد بر كائنات دست یابد و قدرت تصرف درخود و امور دیگر را به دست آورد.
درحقیقت در ریاضتهای الهی، قصد و انگیزه الهی است؛ ولی در ریاضتهای غیر شرعی یا چنین هدفی دنبال نمیشود و یا اگر هم، چنین هدفی باشد، درمیان اهداف دنیوی و یا بی هدفی گم میشود. پس فرق میان این دو نوع ریاضت، مربوط به انگیزه و هدفی است كه در ریاضتها دنبال میشود. اگر از مرتاض سوال شود انگیزه و هدف تو از این عمل چیست؟ ممكن است بگوید: برای تقویت روح یا به جهت تقویت اراده یا به دلیل اینكه کارهای خارق العاده انجام بدهم. او درنهایت خواهان دست یابی به آرامش دنیوی و تسلط بر هواهای نفسانی است.
اما در رياضت شرعي هدف تقوی و تقرب جستن به خدا است. به طور مثال نخستین شرط روزه كه يك نوع رياضت شرعی است اين است كه روزه دار، باید نیت و قصد «قربت» داشته باشد.
2) روش در ریاضت و زهد شرعی كاملاً مطابق با اسلام و احكام و دستورهای آن میباشد كه مطابق عقل و فطرت سالم است اما در ریاضت غیر شرعی برخلاف فطرت و عقل رفتار میشود و شخص با مخالفت با اصول عقلانی و فطری میكوشد تا بر نفس خویش مسلط شود و این گونه است كه از اجتماع و زن و همسر نیز میبرد و رهبانیت را پیشه خود میسازد.
ریاضتی مورد قبول اسلام است كه اولا با بدعت توام نباشد و ثانیاً با عزت نفس و كرامت انسانی منافات نداشته باشد. قرآن مجید یكی از ریاضتهای مسیحیان را كه رهبانیت و ترك دنیا به منظور گریز از مسئولیتهای زندگی است، به شدت نكوهش كرده و آن را بدعتی میداند كه ریشه وحیانی نداشته است.
امام خمینی(ره) ازقول استادش مرز میان ریاضت باطل و ریاضت صحیح را بیان داشته و فرمودهاند: «میزان در ریاضت باطل و ریاضت شرعی صحیح، قدم نفس و قدرت و قدم حق است. اگر سالك به قدم نفس حركت كرد و ریاضت او برای پیدایش قوای نفس و قدرت و سلطنت آن باشد، ریاضت باطل (است) و سلوك آن منجر به سوء عاقبت میباشد و دعویهای باطله نوعاً از همین اشخاص بروز میكند و اگر سالك به قدم حق سلوك كرد و خداجو شد، ریاضت او حق و شرعی است.»[12]
براساس قاعده كلی: «لاضرر ولاضرار فی الاسلام؛ ضرر رساندن و ضرردیدن در اسلام و احكام آن، قرار داده نشده است» و همچنین براساس قاعده «لایكلف الله نفسا الاوسعها[13]»؛ «خداوند برای هیچ كس بیشتر از توانایی اش تكلیف نمی كند». دین، به انسان اجازه ضرر زدن به خود یا به دیگری را نمی دهد و اعمال او همواره باید فایده عقلایی داشته باشد. برای مثال روزه، عمل واجبی است كه افراد مكلف، باید آن را بگیرند. اما همین روزه اگر درجایی موجب آسیب شدید جسمانی یا بیماری و یا تشدید آن گردد، حكم آن لغو میشود و چنین فردی نباید روزه بگیرد كه اگر بگیرد كار حرامی مرتكب شده است.
درحالی كه مرتاض درریاضت غیر شرعی خود، ممكن است عملی را به این جهت انجام دهد كه موجب تقویت اراده شود و كاری ندارد كه این عمل برای او ضرر دارد یا نه.
3) نتيجه ریاضت نیز یکی از اموری است که تفاوت بین این دو ریاضت را آشکار می سازد. یك انسان مومن -كه در قالب عمل به احكام الهی به كمالاتی دست مییابد هرگز حاضر نیست از این كمالی كه به دست آورده سوء استفاده كند و در راه حرام، آن را به كارگیرد. اما مرتاض ممكن است دراثر توانمندی هایی که با ریاضت عاید او میشود در راه غیر صحیح و غیر مشروع از آن استفاده كنند.
با توجه به مطالبي كه عنوان شد ميتوان نتيجه گرفت كه كار مرتاض بايك عارف يا عالم باالله تفاوت اساسي دارد كار عارف و عالم بالله تنها رسيدن به خداست و هرآنچه دارد در جهت رسيدن به خدا استفاده ميكند و در راستاي كمال اوست به خلاف كار مرتاض كه جز رسيدن به خواسته و هواي نفس چيز ديگري نيست. بنابراین اگر عالم با تقوی و زاهد و عارف کار خارق العاده ای از خود نشان دهد این کار او کرامت نامیده شده و از نیروی الهی صادر می گردد البته یک مسلمان هدفش این نیست که تقوی پیشه کند و از محرمات و مکروهات اجتناب نماید و واجبات و مستحبات را انجام دهد تا بتواند کار خارق العاده انجام دهد. اما کار خارق العادهی یک مرتاض هندی از نفس او صادر می شود و این کارها را به نمایش می گذارد تا توجه مردم را به خود جلب کند و اصلا هدفش از ریاضت هم همین صدور کارهای خارق العاده می باشد.
[1] . فرهنگ لاروس، دکتر طبیبیان، واژه «ریاضت»؛ لغت نامه دهخدا، واژه «ریاضت»، ج 1.
[2] . سیدیحیی یثربی، فلسفه عرفان، .قم ، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ سوم، 1374 ه ش، ص 862-962
[3] . معارف و معاریف، حسيني دشتي، مصطفي ،موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت (ع) ج 5، ص 547
[4] . نهج البلاغه، دشتي، محمد، نامه 54
[5] . نهج البلاغه، نامه 54
[6] . علامه مجلسي، بحار الانوار ،مؤسسه الوفاء، بیروت، ج 10، ص 29
[7] . غرر الحكم و درر الکلم مؤلف : سيد هاشم رسولى محلّاتى ج 5، ص270
[8] . مصباح المفید، ص 153
[9] . طريحي، مجمع البحرین، ص 891
[10] . تفسیر مجمع البیان، ج9، ص 234
[11] . فیض كاشانی، ملامحسن، محجه البیضاء، ج7، ص 643-743
[12] . چهل حدیث، امام خمینی ، موسسه تنظيم و نشر اثار امام(ره) ص 54.
[13] . بقره/682.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 تیر 01
- بازدید
- ۱۴۵
تفاوت ریاضت مرتاضهاي هندي با ریاضتی که برخی عالمان مسلمان انجام می دهند چیست؟
- نشان کردن
پرسش
تفاوت ریاضت مرتاضهاي هندي با ریاضتی که برخی عالمان مسلمان انجام می دهند چیست؟
پاسخ
ریاضت در لغت به معنای ورزش و كوشش همراه با رنج و تعب است و همچنين به معنای جلوگیری و بازداشتن حیوانات از حركات آزاد و دلخواه است.[1] و در اصطلاح شرع مقدس اسلام به معنای بازداشتن انسان از هواهای نفسانی خویش و فرمان دادن و وادار كردن آن برای اطاعت امر پروردگار تعریف شده است.[2] و همچنين به معنای خودسازی و رام كردن نفس به تعلیم و تربیت و به تعبیر دیگر جهاد و مبارزه با نفس مورد تایید اسلام و در روایات بر آن تاكید شده است.[3]
رياضت به معناي عام هم شامل رياضت شرعي و هم رياضت غير شرعي ميشود همانطور كه از اسم آنها بر ميآيد در متد و غايت با هم متفاوتند چرا كه در يكي روش شرعي است و غايت کسب تقوی و تقرب الی الله و سعادت اخروی است در حالی که در ریاضت های غیر شرعی غایت و هدف انجام کارهای خارق العاده در همین دنیا میباشد و یا حد اکثر در زندگی دنیا از امور دنیوی خودش را راحت کرده و چند صباحی به دور از دغدغه دنیایی با آرامش زندگی کند.
پس ریاضت غیر شرعی، همه ریاضتهایی است كه برخلاف قسم اول از محدوده شرع خارج بوده و مستلزم انجام كارهایی برخلاف دین اسلام باشد. این نوع ریاضت از نظر اسلام جایز نمی باشد. بیشترین ریاضتهای مرتاضان از این قسم است و محرماتی مثل اضرار به نفس را در پی دارد و یا ترك واجبات الهی را به دنبال خود میآورد.
اما ریاضت شرعی همان ورزیدگی روحی، جهاد اكبر و خودسازی است که با انجام تکالیف شرعی و دوری از محرمات و مکروهات تحقق پیدا می کند.
امام علی(ع) در نامه معروف به عثمان بن حنیف مینویسد: «و انما هی نفسی اروضها بالتقوی؛ و جز آن نیست كه نفس خویش را با پرهیزكاری ریاضت میدهم.»[4] و باز در همین نامه فرموده اند: «به خدا سوگند! چنان نفس خود را ریاضت دهم و آن را بپرورم كه در غذا به گرده نانی اگر بدان دست یابم، شاد گردد و در خورش به نمك قانع شود و كاسه چشمم را آن چنان به گریه از اشك تهی سازم، بسان چشمه ای كه آبش فرو رفته باشد.»[5]
همچنين فرمودند: «خویشتن را به اخلاق نیكو ریاضت دهید، زیرا مسلمانی كه دارای اخلاق نیكو است، به منزله كسی است كه روزها روزه دارد و شبها به عبادت قیام كرده باشد.»[6] و نیز فرمود: «هر كس به ریاضت خویش مداومت كند، سود برده است.» [7]
در اصطلاح اسلامی ریاضت شرعی به زهد نیز عنوان ميگردد و آن در حقيقت «ترك نمودن كاری و اعراض از چیزی[8] و یا برخلاف میل و رغبت عمل كردن است.»[9]
امام صادق عليه السلام در تعریف زهد میفرماید: «زاهد در دنیا كسی است كه حلال دنیا را ترك میكند، برای ترس از حسابش و حرام را ترك میكند، برای خوف از عقابش».
آن حضرت همچنین در حدیثی فرمود: «رهبانیت امت من هجرت، جهاد، روزه، حج و عمره است.»[10]
عرفا نیز با پیروی از اهل بیت(ع) می گویند: «زهد یعنی خودداری از اعمال حلالی كه موجب لذت و خوشایند نفس میگردد. بیاعتنایی به دنیا و توجه به آخرت. روی گردانیدن از هر چه غیر خداست و توجه به خواست و رضایت ذات مقدس پروردگار عالم».[11]
تفاوت رياضت شرعي و غير شرعي در امور زیر آشکار می گردد:
1) هدف: در ریاضت شرعی، هدف تقرب به خداوند و متاله و ربانی شدن است؛ ولی در ریاضت غیر شرعی این هدف منظور نیست. بلكه انسان میخواهد بر كائنات دست یابد و قدرت تصرف درخود و امور دیگر را به دست آورد.
درحقیقت در ریاضتهای الهی، قصد و انگیزه الهی است؛ ولی در ریاضتهای غیر شرعی یا چنین هدفی دنبال نمیشود و یا اگر هم، چنین هدفی باشد، درمیان اهداف دنیوی و یا بی هدفی گم میشود. پس فرق میان این دو نوع ریاضت، مربوط به انگیزه و هدفی است كه در ریاضتها دنبال میشود. اگر از مرتاض سوال شود انگیزه و هدف تو از این عمل چیست؟ ممكن است بگوید: برای تقویت روح یا به جهت تقویت اراده یا به دلیل اینكه کارهای خارق العاده انجام بدهم. او درنهایت خواهان دست یابی به آرامش دنیوی و تسلط بر هواهای نفسانی است.
اما در رياضت شرعي هدف تقوی و تقرب جستن به خدا است. به طور مثال نخستین شرط روزه كه يك نوع رياضت شرعی است اين است كه روزه دار، باید نیت و قصد «قربت» داشته باشد.
2) روش در ریاضت و زهد شرعی كاملاً مطابق با اسلام و احكام و دستورهای آن میباشد كه مطابق عقل و فطرت سالم است اما در ریاضت غیر شرعی برخلاف فطرت و عقل رفتار میشود و شخص با مخالفت با اصول عقلانی و فطری میكوشد تا بر نفس خویش مسلط شود و این گونه است كه از اجتماع و زن و همسر نیز میبرد و رهبانیت را پیشه خود میسازد.
ریاضتی مورد قبول اسلام است كه اولا با بدعت توام نباشد و ثانیاً با عزت نفس و كرامت انسانی منافات نداشته باشد. قرآن مجید یكی از ریاضتهای مسیحیان را كه رهبانیت و ترك دنیا به منظور گریز از مسئولیتهای زندگی است، به شدت نكوهش كرده و آن را بدعتی میداند كه ریشه وحیانی نداشته است.
امام خمینی(ره) ازقول استادش مرز میان ریاضت باطل و ریاضت صحیح را بیان داشته و فرمودهاند: «میزان در ریاضت باطل و ریاضت شرعی صحیح، قدم نفس و قدرت و قدم حق است. اگر سالك به قدم نفس حركت كرد و ریاضت او برای پیدایش قوای نفس و قدرت و سلطنت آن باشد، ریاضت باطل (است) و سلوك آن منجر به سوء عاقبت میباشد و دعویهای باطله نوعاً از همین اشخاص بروز میكند و اگر سالك به قدم حق سلوك كرد و خداجو شد، ریاضت او حق و شرعی است.»[12]
براساس قاعده كلی: «لاضرر ولاضرار فی الاسلام؛ ضرر رساندن و ضرردیدن در اسلام و احكام آن، قرار داده نشده است» و همچنین براساس قاعده «لایكلف الله نفسا الاوسعها[13]»؛ «خداوند برای هیچ كس بیشتر از توانایی اش تكلیف نمی كند». دین، به انسان اجازه ضرر زدن به خود یا به دیگری را نمی دهد و اعمال او همواره باید فایده عقلایی داشته باشد. برای مثال روزه، عمل واجبی است كه افراد مكلف، باید آن را بگیرند. اما همین روزه اگر درجایی موجب آسیب شدید جسمانی یا بیماری و یا تشدید آن گردد، حكم آن لغو میشود و چنین فردی نباید روزه بگیرد كه اگر بگیرد كار حرامی مرتكب شده است.
درحالی كه مرتاض درریاضت غیر شرعی خود، ممكن است عملی را به این جهت انجام دهد كه موجب تقویت اراده شود و كاری ندارد كه این عمل برای او ضرر دارد یا نه.
3) نتيجه ریاضت نیز یکی از اموری است که تفاوت بین این دو ریاضت را آشکار می سازد. یك انسان مومن -كه در قالب عمل به احكام الهی به كمالاتی دست مییابد هرگز حاضر نیست از این كمالی كه به دست آورده سوء استفاده كند و در راه حرام، آن را به كارگیرد. اما مرتاض ممكن است دراثر توانمندی هایی که با ریاضت عاید او میشود در راه غیر صحیح و غیر مشروع از آن استفاده كنند.
با توجه به مطالبي كه عنوان شد ميتوان نتيجه گرفت كه كار مرتاض بايك عارف يا عالم باالله تفاوت اساسي دارد كار عارف و عالم بالله تنها رسيدن به خداست و هرآنچه دارد در جهت رسيدن به خدا استفاده ميكند و در راستاي كمال اوست به خلاف كار مرتاض كه جز رسيدن به خواسته و هواي نفس چيز ديگري نيست. بنابراین اگر عالم با تقوی و زاهد و عارف کار خارق العاده ای از خود نشان دهد این کار او کرامت نامیده شده و از نیروی الهی صادر می گردد البته یک مسلمان هدفش این نیست که تقوی پیشه کند و از محرمات و مکروهات اجتناب نماید و واجبات و مستحبات را انجام دهد تا بتواند کار خارق العاده انجام دهد. اما کار خارق العادهی یک مرتاض هندی از نفس او صادر می شود و این کارها را به نمایش می گذارد تا توجه مردم را به خود جلب کند و اصلا هدفش از ریاضت هم همین صدور کارهای خارق العاده می باشد.
[1] . فرهنگ لاروس، دکتر طبیبیان، واژه «ریاضت»؛ لغت نامه دهخدا، واژه «ریاضت»، ج 1.
[2] . سیدیحیی یثربی، فلسفه عرفان، .قم ، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ سوم، 1374 ه ش، ص 862-962
[3] . معارف و معاریف، حسيني دشتي، مصطفي ،موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت (ع) ج 5، ص 547
[4] . نهج البلاغه، دشتي، محمد، نامه 54
[5] . نهج البلاغه، نامه 54
[6] . علامه مجلسي، بحار الانوار ،مؤسسه الوفاء، بیروت، ج 10، ص 29
[7] . غرر الحكم و درر الکلم مؤلف : سيد هاشم رسولى محلّاتى ج 5، ص270
[8] . مصباح المفید، ص 153
[9] . طريحي، مجمع البحرین، ص 891
[10] . تفسیر مجمع البیان، ج9، ص 234
[11] . فیض كاشانی، ملامحسن، محجه البیضاء، ج7، ص 643-743
[12] . چهل حدیث، امام خمینی ، موسسه تنظيم و نشر اثار امام(ره) ص 54.
[13] . بقره/682.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 تیر 01
- بازدید
- ۱۴۵
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.