فضايل عمر از نظر اهل تسنن چيست؟ و چگونه آن فضايل رد مي شود؟
فضايل عمر از نظر اهل تسنن چيست؟ و چگونه آن فضايل رد مي شود؟
پرسش
پاسخ
در کتب روائي و کلامي اهل سنت، فضائل و کمالات زيادي براي خليفه دوم ذکر شده است. که نقد و بررسي همه آنها خارج از حوصله اين نوشتار است. لذا با گزينش مهم ترين فضائل او از کتاب هاي معتبر و دسته اول اهل سنت به نقد و بررسي آنها مي پردازيم.
تا جايي که نگارنده تحقيق و تفحص نموده است در بيان فضائل خليفه دوم به آيات قرآن استناد نشده است بلکه عمدهی مستند اين فضائل روايات منقول از رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي باشد که مهم ترين اين روايات به شرح ذيل است.
1. روايت اول: ابي هريره مي گويد: «ما نزد رسول الله بوديم آن حضرت فرمود: در خواب ديدم که من در بهشت هستم در اين هنگام زني را ديدم که در کنار قصري وضو ميگرفت. پرسيدم اين قصر از کيست؟ گفتند از عمر است. پس غيرت او را به ياد آوردم و پشت نموده رفتم. پس عمر گريه نموده گفت يا رسول الله من در برابر تو شهامت ميکنم».[1]
راوي اين روايت ابوهريره است که در تاريخ حديث داستاني شگفت دارد. او در سال هشتم هجرت مسلمان شد امّا رواياتي که از رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل نموده نه برابر تمام رواياتي است که خلفاي راشدين از نبي اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل نموده اند. و نقل اين همه روايت در اين مدت کوتاه دور از واقعيت به نظر ميرسد.
به طوري که يک بار عايشه از ابوهريره مي پرسد مگر تو چقدر نزد رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بوده اي که اين همه حديث نقل ميکني.[2] ابو جعفر اسکافي ميگويد: از نظر اساتيد ما ابوهريره مورد ايراد است و رواياتش مورد رضايت نيست. امّا رسواتر از سند اين روايت دلالت آن است که خواسته با اثبات فضيلتي براي عمر توهين به پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ روا دارد. زيرا روايت مي گويد رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به خاطر ترس از غيرت عمر روي از آن زن که در کنار قصر بود برتافت وگرنه.... العياذ بالله گويا رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نسبت به آن قصر و زن نظر داشت و از خدا نمي ترسيده است! امّا غيرت عمر او را از نظرش رويگردان نمود !!! آيا چنين سخني قابل قبول است که به قيمت آبروي پيامبر بخواهيم فضيلتي براي عمر بتراشيم.
2. روايت دوم: «روزي عمر از رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اجازه ورود خواست در حالي که نزد پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ زناني از قريش بودند که با پيامبر صحبت ميکردند و صدايشان را از صداي پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بالاتر مي بردند. اما چون صداي عمر را شنيدند به سرعت محجّب شدند!! و چون عمر داخل شد رسول الله خنديد. وقتي عمر از علت خنده آن حضرت سؤال نمود. رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: از اين زنها تعجب کردم که چون صداي تو را شنيدند محجب شدند... و سپس رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: اي فرزند خطاب سوگند به کسي که جانم در دست اوست شيطان تو را در هيچ راهي نديده مگر اين که آن راه را ترک کرده و راه ديگري را در پيش گرفته».[3]
اين روايت نيز مانند روايت قبل خواسته از عظمت و وقار رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ هزينه نموده و به هيبت و بزرگي خليفه دوم بيافزايد وگرنه چه طور ممکن است هيبت و وقار رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ که اشرف مخلوقات و سرور کائنات مي باشد کمتر از هيبت عمر باشد. و آيا زن هاي قريش بدون حجاب در حضور رسول اکرم حاضر بودند و بعد از ترس عمر محجب شدند؟ مگر حکم حجاب توسط رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ تشريع نشده است؟ متأسفانه از اين گونه روايات که مفاد آن ها جز وهن به مقام پيامبر عظيم الشأن اسلام چيزي ديگر نيست در کتاب هاي اهل سنت فراوان ديده مي شود که با مباني اعتقادي و ديني اسلام ناسازگار و معارض اند.
3. روايت سوم: ابي هريره مي گويد: «رسول الله فرمود: در امت هاي قبل از شما افرادي وجود داشتند که محدّث بودند و اگر در امت من کسي محدّث باشد او عمر خواهد بود. در اينجا بايد عرض کنم فرق بين رسول، نبي و محدث آن است که رسول کسي است که فرشته بر او ظاهر مي شود و سخن مي گويد. نبي کسي است که در خواب به او الهام مي شود. و امّا محدث کسي است که صوت را مي شنود ولي فرشته را نمي بيند».[4]
این روايت ميگويد اگر در امت اسلام يک نفر محدّث و داراي الهامات غيبي باشد او عمر است.
لکن چنين ادعايي هرگز با واقعيات زندگي و حالات خليفه اول سازگاري ندارد.[5] زيرا گزارشات تاريخ زندگي او نشان مي دهد که او حتي از کتاب خدا و سنت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ هم اطلاعات درست و کاملي نداشته چه رسد به اين که محدث باشد. از باب مثال به دو نمونه ذيل توجه کنيد:
الف) طبری در تاريخش نقل مي کند: وقتي پيغمبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در گذشت عمر بن خطاب به پا خاست و گفت کساني از منافقان پنداشته اند پيامبر مرده، بخدا پيغمبر نمرده بلکه پيش خدايش رفته چنان که موسي بن عمران پيش خدايش رفت و چهل روز از قوم خويش غايب بود و پس از آن که گفتند مرده، بازگشت، به خدا پيغمبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ باز مي گردد و دست و پاي کساني را که پنداشته اند پيغمبر خدا مرده قطع ميکند. و چون ابوبکر آمد و حمد و ثناي خدا کرد و گفت: اي مردم هر که محمد را مي پرستيد محمد مرده است و هر که خداي را مي پرستيد خدا زنده است و نمرده است. آنگاه اين آيه را خواند: «وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَي أَعْقَابِکمْ...[6]». يعني محمد جز فرستاده اي نيست که پيش از او فرستادگان در گذشته اند آيا اگر بميرد يا کشته شود به اعقاب جاهلي تان بر مي گرديد، گويد: به خدا گويي مردم نمي دانستند که اين آيه بر پيامبر نازل شده تا ابوبکر آن را خواند. عمر گويد: به خدا وقتي خواندن اين آيه را از ابوبکر شنيدم از پاي در آمدم.[7]
اين واقعه به خوبي مي رساند که عمر با مباني اسلامي و از جمله مرگ و حيات پيامبر و آيه فوق الذکر چه قدر بيگانه بوده است که با پديده رحلت رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اين گونه ناشيانه برخورد نموده است.
ب) در صحیح مسلم آمده است که مردي پيش عمر آمده و پرسيد: من در حالي که جنب شده ام آب نمي يابم چه کار بايد بکنم؟ عمر گفت: نماز نخوان، امّا عمار ياسر که در مجلس حاضر بود گفت يا امير به ياد نمي آوري سفري را که در آن من و تو جنب شديم و تو نماز نخواندي، امّا من خودم را در خاک ماليدم و نماز خواندم، وقتي خدمت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ آمديم و جريان را صحبت نموديم آن حضرت طريق صحيح تيمم کردن را به ما ياد داد. در بعضي کتاب ها دارد که عمر عمار را تهديد کرده و گفت اتق الله، يعني از خدا بترس و عمار گفت: ان شئت لم احدث به.[8] يعني اگر تو بخواهي من ديگر درباره آن صحبت نميکنم.
حال سؤالي که در ذهن هر خواننده مطرح مي شود اين است که آدمي چون عمر که تا اين حد آگاهي و اطلاع او از معارف و احکام دين ضعيف و ناچيز است چگونه مي تواند محدث و ملهم از غيب باشد؟ و مستقيما از طريق الهام با عالم غيب رابطه داشته باشد؟ و اين از شگفتي هاي زندگي خليفه است که عُمرِي با رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ گذرانيده اما به اندازه يک مسلمان عادي نسبت به معارف و احکام دين آشنائي نداشته است.
افزون بر همه اينها، اين حديث مهم پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ را خدشه دار مي کند. يعني پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در واقع نمي داند که آيا چنين شخصي در امت او وجود دارد يا خير و لذا فرموده است اگر چنين کسي وجود داشته باشد او عمر خواهد بود، بنابراين اگر از پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ سؤال ميشد آيا عمر محدّث است يا نه، در جواب بايد مي فرمود که نمي دانم! پس اين حديث نيز نوعي اهانت و توهين به رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به شمار مي آيد زيرا پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در اين حديث چيزي را گفته است که نمي داند!
4. روايت چهارم: عن رسول الله ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ قال: ابوبکر و عمر سيدا کهول اهل الجنة من الاولين و آلاخرين الا النبيين و المرسلين».[9] يعني ابوبکر و عمر هر دو سيد و سرور پيران و سالخوردگان اهل بهشتند از اولين و آخرين مگر انبياء و رسولان.
اين روايت از حيث سند ضعيف است زيرا در سلسله سند آن شخصي است به نام علي بن عباس، که هيثمي در مجمع الزوائد مي گويد: و هو ضعيف[10] يعني او ضعيف است.
امّا مشکل اصلي اين روايت دلالت آن است. چون روايت دلالت دارد بر اين که در بهشت پيران و سالخوردگاني هستند که ابوبکر و عمر سرور و آقاي آنهايند. در حالي که بر اساس روايت معروف نبوي در بهشت همه جوانند و پيري وجود ندارد تا شيخين آقاي آنها باشند زيرا روايت مي گويد: «ان اهل الجنة شباب کلهم فانه لا يدخلها العجوز».[11] يعني اهل بهشت همه جوانند و هيچ کس به صورت پير و سالخورده وارد بهشت نمي شود. بنابراين در بهشت موعود پيامبر پير و سالخورده وجود ندارد. بنابراين، اين حديث سالبه به انتفاء موضوع خواهد بود.
به احتمال بسيار قوي سازندگان اين روايت آن را جعل کرده اند تا با روايت معروف ديگري که شبيه اين مضمون درباره امام حسن و امام حسين ـ عليهم السلام ـ نقل شده است معارضه نمايند. و آن روايت عبارت است از قول رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ که فرمود: «الحسن و الحسين سيّدا شباب اهل الجنة».[12] اين روايت در منابع اهل سنت مانند: مسند احمد، سنن ترمذي، سنن ابن ماجه، سنن نسائي، المستدرک علي الصحيحين حاکم، معجم طبراني و... خيلي از کتاب هاي ديگر اهل سنت آمده است، بنابراين شهرت و معروفيت آن براي هيچ کسي قابل انکار نيست. لذا سازندگان روايت «سيدا کهول اهل الجنه» دست به کار شده اند تا در برابر روايت سيدا شباب اهل الجنة آن را مطرح نمايند. و از اين طريق راست و دروغ را به هم آميزند.
5. روايت پنجم: عن رسول الله قال: ابوبکر و عمر مني بمنزلة السمع و البصر من الرأس.[13]
يعني ابوبکر و عمر نسبت به من به منزله گوش و چشم نسبت به سر است. اين روايت به همين مقدار در بسياري از کتب اهل سنت ذکر شده است. و به عنوان فضيلت شيخين قلمداد شده است.
اين روايت اولا از نظر سندي که از طريق اهل سنت نقل شده است ضعيف است زيرا در سند آن شخصي است به نام فرات بن سائب که هيثمي صاحب مجمع الزوائد ميگويد:
و هو متروک.[14] يعني اين شخص از نظر رجال شناسان اهل سنت متروک است.
امّا در کتاب هاي شيعي روايت فوق به صورت کامل تر نقل شده است و سند آن نيز به امام حسين ـ عليه السلام ـ منتهي مي شود که ايشان فرمود: قال رسول الله ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ان ابابکر مني بمنزله السمع، و ان عمر مني بمنزله البصر، و ابن عثمان منّي بمنزلة الفؤاد. سپس امام حسين ـ عليه السلام ـ مي فرمايند من فرداي آن روز نزد رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ رفتم که علي ـ عليه السلام ـ نيز آنجا بود و از پيامبر پرسيدم شما درباره اصحاب خود چيزي گفته ايد؟ فرمود آري و اشاره به ابوبکر، عمر و عثمان نمود و فرمود: هم السمع و البصر و الفؤاد و سيسألون عن ولاية وصيي هذا، و اشار الي علي ـ عليه السلام ـ ثم قال: ان الله تبارک و تعالي يقول: ان السمع و البصر و الفؤاد کل اولئک کان عنه مسئولا. يعني پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود آري و اشاره به ابوبکر و عثمان و عمر نمود و گفت: آنها زود در مورد ولايت وصي من مورد سئوال قرار مي گيرند و اشاره به علي ـ عليه السلام ـ نمود که ايشان وصي من است. و سپس آيه قرآن را تلاوت فرمود که: گوش و چشم و دل همه مسئولند و مورد سئوال قرار مي گيرند.[15]
بنابراين اگر ابوبکر و عمر و عثمان در روايت مذکور به گوش و چشم و دل تشبيه شده است از اين جهت است که آنها در برابر ولايت معصوم زمان يعني علي ـ عليه السلام ـ مسئول هستند و در قبال موضع گيريها و رفتارهاي خويش با ايشان مورد سئوال قرار خواهند گرفت. نه اين که فضيلتي باشد براي آنها. زيرا رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پيامبر خدا و متصل به منبع وحي و عالم بالا است و نيازي به چشم و گوش و قلبي همانند ابوبکر، عمر و عثمان ندارد.
نتيجه: از آنچه گفته شد به خوبي مشخص مي شود که اگر فضائل خليفه دوم و مستندات آن را به دقت مورد بررسي و تحليل قرار بدهيم از جهات مختلفي مخدوش و ناتمام است يا سنداً دچار ضعف و سستي است يا از نظر دلالت با مباني اعتقادي اسلام و واقعيات زندگي خليفه دوم در تعارض آشکارند. البته آنچه گفته شد مختصري بود از مهم ترين فضائل خليفه دوم که در کتاب هاي اهل سنت آمده است. امّا از اين مختصر، وضعيت بقيه موارد نيز به خوبي روشن مي شود، که بخاطر رعايت اختصار از ذکر بقيه موارد صرف نظر میشود.
آنچه به عنوان مشکل اساسي در باب فضائل خلفا در برابر هر محقق و جوينده، رخ مي نمايد واقعيات و جريان هاي واقعي متن زندگي و حيات خلفاي سه گانه است که با هيچ يک از فضائل گفته شده اعم از آيات و روايات، همخواني و هماهنگي ندارد بلکه گاه در تعارض آشکار و غير قابل اغماض با آن فضائل هستند. و اين براي هر پژوهشگري که تاريخ زندگي، فردي و اجتماعي خلفاء سه گانه را مطالعه نمايد مانند روز روشن مدلّل خواهد شد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ شيخين، سيد عبدالرحيم خطيب.
2ـ التعجب من اغلاطه العامه، ابوالفتح کراجکي.
3ـ الصوارع المحرقه، شهيد نورالله تستري.
4ـ علامه مجلسي، بحارالأنوار، ج31.
[1]. بخاري، محمد بن اسماعیل، صحيح، بيروت، دارالفکر للطباعة، 1401ق، ج4، ص86.
[2]. ر.ک: ابوريه، محمود، شيخ المغيره ابو هريره، بيروت، منشورات موسسه الاعلمي، چاپ سوم، ، ص124.
[3]. بخاري، محمد بن مسلم، صحيح، بيروت، دارالفکر للطباعة والنشر، 1401ق، ج4، ص199.
[4]. ابن حجر عسقلاني، شهاب الدين، فتح الباري، بيروت، دارالمعرفه للطباعة، و النشر، چاپ دوم، ج7، ص41.
[5]. طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان، ترجمه موسوي همداني، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ چهاردهم، 1374ش، ج4، ص343.
[6]. آل عمران / 144.
[7]. طبري، محمد بن جرير، تاريخ الامم و الملوک، بيروت، موسسه الاعلمي، 1879م، ج2، ص442.
[8]. نيشابوري، مسلم بن حجاج، صحيح، بيروت، دارالفکر، ج1، ص193.
[9]. ابن ماجه، محمد بن جرير يزيد قزويني، سنن، بيروت، دارالفکر، ج1، ص36.
[10]. هيثمي، علي بن ابوبکر، مجمع الزوائد، بيروت، درالکتب العلمي، 1408ق، ج9، ص53.
[11]. دارمي، عبدالله بن بهرام، سنن الدارمي، دمشق، چاپخانه مطبعة الحديثه، 1349ش، ج2، ص335.
[12]. احمد حنبل، مسند، بيروت، دار صادر، ج3، ص3.
[13]. الناوي، محمد بن عبدالرئوف، فيض الغدير، بيروت، دارالکتب العلميه، چاپ اول، 1415ق، ج1، ص118.
[14]. هيثمي، علي بن ابوبکر، مجمع الزوائد، بيروت، درالکتب العلميه، 1408ق، ج9، ص52.
[15]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، بيروت، دارالرضاء، 1403ق، ج30، ص180.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 تیر 01
- بازدید
- ۱۳۹
فضايل عمر از نظر اهل تسنن چيست؟ و چگونه آن فضايل رد مي شود؟
- نشان کردن
پرسش
فضايل عمر از نظر اهل تسنن چيست؟ و چگونه آن فضايل رد مي شود؟
پاسخ
در کتب روائي و کلامي اهل سنت، فضائل و کمالات زيادي براي خليفه دوم ذکر شده است. که نقد و بررسي همه آنها خارج از حوصله اين نوشتار است. لذا با گزينش مهم ترين فضائل او از کتاب هاي معتبر و دسته اول اهل سنت به نقد و بررسي آنها مي پردازيم.
تا جايي که نگارنده تحقيق و تفحص نموده است در بيان فضائل خليفه دوم به آيات قرآن استناد نشده است بلکه عمدهی مستند اين فضائل روايات منقول از رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي باشد که مهم ترين اين روايات به شرح ذيل است.
1. روايت اول: ابي هريره مي گويد: «ما نزد رسول الله بوديم آن حضرت فرمود: در خواب ديدم که من در بهشت هستم در اين هنگام زني را ديدم که در کنار قصري وضو ميگرفت. پرسيدم اين قصر از کيست؟ گفتند از عمر است. پس غيرت او را به ياد آوردم و پشت نموده رفتم. پس عمر گريه نموده گفت يا رسول الله من در برابر تو شهامت ميکنم».[1]
راوي اين روايت ابوهريره است که در تاريخ حديث داستاني شگفت دارد. او در سال هشتم هجرت مسلمان شد امّا رواياتي که از رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل نموده نه برابر تمام رواياتي است که خلفاي راشدين از نبي اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل نموده اند. و نقل اين همه روايت در اين مدت کوتاه دور از واقعيت به نظر ميرسد.
به طوري که يک بار عايشه از ابوهريره مي پرسد مگر تو چقدر نزد رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بوده اي که اين همه حديث نقل ميکني.[2] ابو جعفر اسکافي ميگويد: از نظر اساتيد ما ابوهريره مورد ايراد است و رواياتش مورد رضايت نيست. امّا رسواتر از سند اين روايت دلالت آن است که خواسته با اثبات فضيلتي براي عمر توهين به پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ روا دارد. زيرا روايت مي گويد رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به خاطر ترس از غيرت عمر روي از آن زن که در کنار قصر بود برتافت وگرنه.... العياذ بالله گويا رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نسبت به آن قصر و زن نظر داشت و از خدا نمي ترسيده است! امّا غيرت عمر او را از نظرش رويگردان نمود !!! آيا چنين سخني قابل قبول است که به قيمت آبروي پيامبر بخواهيم فضيلتي براي عمر بتراشيم.
2. روايت دوم: «روزي عمر از رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اجازه ورود خواست در حالي که نزد پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ زناني از قريش بودند که با پيامبر صحبت ميکردند و صدايشان را از صداي پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بالاتر مي بردند. اما چون صداي عمر را شنيدند به سرعت محجّب شدند!! و چون عمر داخل شد رسول الله خنديد. وقتي عمر از علت خنده آن حضرت سؤال نمود. رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: از اين زنها تعجب کردم که چون صداي تو را شنيدند محجب شدند... و سپس رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: اي فرزند خطاب سوگند به کسي که جانم در دست اوست شيطان تو را در هيچ راهي نديده مگر اين که آن راه را ترک کرده و راه ديگري را در پيش گرفته».[3]
اين روايت نيز مانند روايت قبل خواسته از عظمت و وقار رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ هزينه نموده و به هيبت و بزرگي خليفه دوم بيافزايد وگرنه چه طور ممکن است هيبت و وقار رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ که اشرف مخلوقات و سرور کائنات مي باشد کمتر از هيبت عمر باشد. و آيا زن هاي قريش بدون حجاب در حضور رسول اکرم حاضر بودند و بعد از ترس عمر محجب شدند؟ مگر حکم حجاب توسط رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ تشريع نشده است؟ متأسفانه از اين گونه روايات که مفاد آن ها جز وهن به مقام پيامبر عظيم الشأن اسلام چيزي ديگر نيست در کتاب هاي اهل سنت فراوان ديده مي شود که با مباني اعتقادي و ديني اسلام ناسازگار و معارض اند.
3. روايت سوم: ابي هريره مي گويد: «رسول الله فرمود: در امت هاي قبل از شما افرادي وجود داشتند که محدّث بودند و اگر در امت من کسي محدّث باشد او عمر خواهد بود. در اينجا بايد عرض کنم فرق بين رسول، نبي و محدث آن است که رسول کسي است که فرشته بر او ظاهر مي شود و سخن مي گويد. نبي کسي است که در خواب به او الهام مي شود. و امّا محدث کسي است که صوت را مي شنود ولي فرشته را نمي بيند».[4]
این روايت ميگويد اگر در امت اسلام يک نفر محدّث و داراي الهامات غيبي باشد او عمر است.
لکن چنين ادعايي هرگز با واقعيات زندگي و حالات خليفه اول سازگاري ندارد.[5] زيرا گزارشات تاريخ زندگي او نشان مي دهد که او حتي از کتاب خدا و سنت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ هم اطلاعات درست و کاملي نداشته چه رسد به اين که محدث باشد. از باب مثال به دو نمونه ذيل توجه کنيد:
الف) طبری در تاريخش نقل مي کند: وقتي پيغمبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در گذشت عمر بن خطاب به پا خاست و گفت کساني از منافقان پنداشته اند پيامبر مرده، بخدا پيغمبر نمرده بلکه پيش خدايش رفته چنان که موسي بن عمران پيش خدايش رفت و چهل روز از قوم خويش غايب بود و پس از آن که گفتند مرده، بازگشت، به خدا پيغمبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ باز مي گردد و دست و پاي کساني را که پنداشته اند پيغمبر خدا مرده قطع ميکند. و چون ابوبکر آمد و حمد و ثناي خدا کرد و گفت: اي مردم هر که محمد را مي پرستيد محمد مرده است و هر که خداي را مي پرستيد خدا زنده است و نمرده است. آنگاه اين آيه را خواند: «وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَي أَعْقَابِکمْ...[6]». يعني محمد جز فرستاده اي نيست که پيش از او فرستادگان در گذشته اند آيا اگر بميرد يا کشته شود به اعقاب جاهلي تان بر مي گرديد، گويد: به خدا گويي مردم نمي دانستند که اين آيه بر پيامبر نازل شده تا ابوبکر آن را خواند. عمر گويد: به خدا وقتي خواندن اين آيه را از ابوبکر شنيدم از پاي در آمدم.[7]
اين واقعه به خوبي مي رساند که عمر با مباني اسلامي و از جمله مرگ و حيات پيامبر و آيه فوق الذکر چه قدر بيگانه بوده است که با پديده رحلت رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اين گونه ناشيانه برخورد نموده است.
ب) در صحیح مسلم آمده است که مردي پيش عمر آمده و پرسيد: من در حالي که جنب شده ام آب نمي يابم چه کار بايد بکنم؟ عمر گفت: نماز نخوان، امّا عمار ياسر که در مجلس حاضر بود گفت يا امير به ياد نمي آوري سفري را که در آن من و تو جنب شديم و تو نماز نخواندي، امّا من خودم را در خاک ماليدم و نماز خواندم، وقتي خدمت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ آمديم و جريان را صحبت نموديم آن حضرت طريق صحيح تيمم کردن را به ما ياد داد. در بعضي کتاب ها دارد که عمر عمار را تهديد کرده و گفت اتق الله، يعني از خدا بترس و عمار گفت: ان شئت لم احدث به.[8] يعني اگر تو بخواهي من ديگر درباره آن صحبت نميکنم.
حال سؤالي که در ذهن هر خواننده مطرح مي شود اين است که آدمي چون عمر که تا اين حد آگاهي و اطلاع او از معارف و احکام دين ضعيف و ناچيز است چگونه مي تواند محدث و ملهم از غيب باشد؟ و مستقيما از طريق الهام با عالم غيب رابطه داشته باشد؟ و اين از شگفتي هاي زندگي خليفه است که عُمرِي با رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ گذرانيده اما به اندازه يک مسلمان عادي نسبت به معارف و احکام دين آشنائي نداشته است.
افزون بر همه اينها، اين حديث مهم پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ را خدشه دار مي کند. يعني پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در واقع نمي داند که آيا چنين شخصي در امت او وجود دارد يا خير و لذا فرموده است اگر چنين کسي وجود داشته باشد او عمر خواهد بود، بنابراين اگر از پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ سؤال ميشد آيا عمر محدّث است يا نه، در جواب بايد مي فرمود که نمي دانم! پس اين حديث نيز نوعي اهانت و توهين به رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به شمار مي آيد زيرا پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در اين حديث چيزي را گفته است که نمي داند!
4. روايت چهارم: عن رسول الله ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ قال: ابوبکر و عمر سيدا کهول اهل الجنة من الاولين و آلاخرين الا النبيين و المرسلين».[9] يعني ابوبکر و عمر هر دو سيد و سرور پيران و سالخوردگان اهل بهشتند از اولين و آخرين مگر انبياء و رسولان.
اين روايت از حيث سند ضعيف است زيرا در سلسله سند آن شخصي است به نام علي بن عباس، که هيثمي در مجمع الزوائد مي گويد: و هو ضعيف[10] يعني او ضعيف است.
امّا مشکل اصلي اين روايت دلالت آن است. چون روايت دلالت دارد بر اين که در بهشت پيران و سالخوردگاني هستند که ابوبکر و عمر سرور و آقاي آنهايند. در حالي که بر اساس روايت معروف نبوي در بهشت همه جوانند و پيري وجود ندارد تا شيخين آقاي آنها باشند زيرا روايت مي گويد: «ان اهل الجنة شباب کلهم فانه لا يدخلها العجوز».[11] يعني اهل بهشت همه جوانند و هيچ کس به صورت پير و سالخورده وارد بهشت نمي شود. بنابراين در بهشت موعود پيامبر پير و سالخورده وجود ندارد. بنابراين، اين حديث سالبه به انتفاء موضوع خواهد بود.
به احتمال بسيار قوي سازندگان اين روايت آن را جعل کرده اند تا با روايت معروف ديگري که شبيه اين مضمون درباره امام حسن و امام حسين ـ عليهم السلام ـ نقل شده است معارضه نمايند. و آن روايت عبارت است از قول رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ که فرمود: «الحسن و الحسين سيّدا شباب اهل الجنة».[12] اين روايت در منابع اهل سنت مانند: مسند احمد، سنن ترمذي، سنن ابن ماجه، سنن نسائي، المستدرک علي الصحيحين حاکم، معجم طبراني و... خيلي از کتاب هاي ديگر اهل سنت آمده است، بنابراين شهرت و معروفيت آن براي هيچ کسي قابل انکار نيست. لذا سازندگان روايت «سيدا کهول اهل الجنه» دست به کار شده اند تا در برابر روايت سيدا شباب اهل الجنة آن را مطرح نمايند. و از اين طريق راست و دروغ را به هم آميزند.
5. روايت پنجم: عن رسول الله قال: ابوبکر و عمر مني بمنزلة السمع و البصر من الرأس.[13]
يعني ابوبکر و عمر نسبت به من به منزله گوش و چشم نسبت به سر است. اين روايت به همين مقدار در بسياري از کتب اهل سنت ذکر شده است. و به عنوان فضيلت شيخين قلمداد شده است.
اين روايت اولا از نظر سندي که از طريق اهل سنت نقل شده است ضعيف است زيرا در سند آن شخصي است به نام فرات بن سائب که هيثمي صاحب مجمع الزوائد ميگويد:
و هو متروک.[14] يعني اين شخص از نظر رجال شناسان اهل سنت متروک است.
امّا در کتاب هاي شيعي روايت فوق به صورت کامل تر نقل شده است و سند آن نيز به امام حسين ـ عليه السلام ـ منتهي مي شود که ايشان فرمود: قال رسول الله ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ان ابابکر مني بمنزله السمع، و ان عمر مني بمنزله البصر، و ابن عثمان منّي بمنزلة الفؤاد. سپس امام حسين ـ عليه السلام ـ مي فرمايند من فرداي آن روز نزد رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ رفتم که علي ـ عليه السلام ـ نيز آنجا بود و از پيامبر پرسيدم شما درباره اصحاب خود چيزي گفته ايد؟ فرمود آري و اشاره به ابوبکر، عمر و عثمان نمود و فرمود: هم السمع و البصر و الفؤاد و سيسألون عن ولاية وصيي هذا، و اشار الي علي ـ عليه السلام ـ ثم قال: ان الله تبارک و تعالي يقول: ان السمع و البصر و الفؤاد کل اولئک کان عنه مسئولا. يعني پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود آري و اشاره به ابوبکر و عثمان و عمر نمود و گفت: آنها زود در مورد ولايت وصي من مورد سئوال قرار مي گيرند و اشاره به علي ـ عليه السلام ـ نمود که ايشان وصي من است. و سپس آيه قرآن را تلاوت فرمود که: گوش و چشم و دل همه مسئولند و مورد سئوال قرار مي گيرند.[15]
بنابراين اگر ابوبکر و عمر و عثمان در روايت مذکور به گوش و چشم و دل تشبيه شده است از اين جهت است که آنها در برابر ولايت معصوم زمان يعني علي ـ عليه السلام ـ مسئول هستند و در قبال موضع گيريها و رفتارهاي خويش با ايشان مورد سئوال قرار خواهند گرفت. نه اين که فضيلتي باشد براي آنها. زيرا رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پيامبر خدا و متصل به منبع وحي و عالم بالا است و نيازي به چشم و گوش و قلبي همانند ابوبکر، عمر و عثمان ندارد.
نتيجه: از آنچه گفته شد به خوبي مشخص مي شود که اگر فضائل خليفه دوم و مستندات آن را به دقت مورد بررسي و تحليل قرار بدهيم از جهات مختلفي مخدوش و ناتمام است يا سنداً دچار ضعف و سستي است يا از نظر دلالت با مباني اعتقادي اسلام و واقعيات زندگي خليفه دوم در تعارض آشکارند. البته آنچه گفته شد مختصري بود از مهم ترين فضائل خليفه دوم که در کتاب هاي اهل سنت آمده است. امّا از اين مختصر، وضعيت بقيه موارد نيز به خوبي روشن مي شود، که بخاطر رعايت اختصار از ذکر بقيه موارد صرف نظر میشود.
آنچه به عنوان مشکل اساسي در باب فضائل خلفا در برابر هر محقق و جوينده، رخ مي نمايد واقعيات و جريان هاي واقعي متن زندگي و حيات خلفاي سه گانه است که با هيچ يک از فضائل گفته شده اعم از آيات و روايات، همخواني و هماهنگي ندارد بلکه گاه در تعارض آشکار و غير قابل اغماض با آن فضائل هستند. و اين براي هر پژوهشگري که تاريخ زندگي، فردي و اجتماعي خلفاء سه گانه را مطالعه نمايد مانند روز روشن مدلّل خواهد شد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ شيخين، سيد عبدالرحيم خطيب.
2ـ التعجب من اغلاطه العامه، ابوالفتح کراجکي.
3ـ الصوارع المحرقه، شهيد نورالله تستري.
4ـ علامه مجلسي، بحارالأنوار، ج31.
[1]. بخاري، محمد بن اسماعیل، صحيح، بيروت، دارالفکر للطباعة، 1401ق، ج4، ص86.
[2]. ر.ک: ابوريه، محمود، شيخ المغيره ابو هريره، بيروت، منشورات موسسه الاعلمي، چاپ سوم، ، ص124.
[3]. بخاري، محمد بن مسلم، صحيح، بيروت، دارالفکر للطباعة والنشر، 1401ق، ج4، ص199.
[4]. ابن حجر عسقلاني، شهاب الدين، فتح الباري، بيروت، دارالمعرفه للطباعة، و النشر، چاپ دوم، ج7، ص41.
[5]. طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان، ترجمه موسوي همداني، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ چهاردهم، 1374ش، ج4، ص343.
[6]. آل عمران / 144.
[7]. طبري، محمد بن جرير، تاريخ الامم و الملوک، بيروت، موسسه الاعلمي، 1879م، ج2، ص442.
[8]. نيشابوري، مسلم بن حجاج، صحيح، بيروت، دارالفکر، ج1، ص193.
[9]. ابن ماجه، محمد بن جرير يزيد قزويني، سنن، بيروت، دارالفکر، ج1، ص36.
[10]. هيثمي، علي بن ابوبکر، مجمع الزوائد، بيروت، درالکتب العلمي، 1408ق، ج9، ص53.
[11]. دارمي، عبدالله بن بهرام، سنن الدارمي، دمشق، چاپخانه مطبعة الحديثه، 1349ش، ج2، ص335.
[12]. احمد حنبل، مسند، بيروت، دار صادر، ج3، ص3.
[13]. الناوي، محمد بن عبدالرئوف، فيض الغدير، بيروت، دارالکتب العلميه، چاپ اول، 1415ق، ج1، ص118.
[14]. هيثمي، علي بن ابوبکر، مجمع الزوائد، بيروت، درالکتب العلميه، 1408ق، ج9، ص52.
[15]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، بيروت، دارالرضاء، 1403ق، ج30، ص180.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 تیر 01
- بازدید
- ۱۳۹
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.