آيا جهاد به معنای اینست که هر کسي که مخالف دين است با او باید وارد جنگ شد تا مسلمان شود یا کشته شود؟ جواب این شبهه چیست؟
آيا جهاد به معنای اینست که هر کسي که مخالف دين است با او باید وارد جنگ شد تا مسلمان شود یا کشته شود؟ جواب این شبهه چیست؟
پرسش
پاسخ
قبل از پرداختن به پاسخ توجه به این امر لازم است که پیروان هیچ دینی آموزه های ادیان مخالف خود را تایید نمی کنند بلکه پیوسته اشکالات و شبهات را متوجه دین مخالف نموده تا خود را در پیروی از دینی که پذیرفته قناعت دهند. در سالهای اخیر بیشتر این نوع اشکالات و شبهات از طرف افراد و پیروان ادیان مختلف بلکه از طرف بی خدایان و اتئیست ها متوجه دین اسلام می شوند. یکی از این شبهات مسئله جهاد در اسلام است که مورد اشکال قرار گرفته و برای ایجاد تنفر جوانان نسبت به اسلام آن را مصداق خشونت و یک عمل غیر معقول القاء می کنند.
مسئله جنگ یک پدیده اجتناب ناپذیر اجتماعی می باشد که عامل و علت آن نه اسلام است و نه هیچ دین دیگری بلکه از متن جامعه به وجود می آید. البته این سخن هم قابل انکار نیست که جهت گیری های دینی و مذهبی از عوامل پدید آمدن جنگها بوده و می باشد و این وظیفه ادیان است که باید در مقابل این پدیده اجتماعی قانون معقول و مبتنی بر عدالت اجتماعی داشته باشند. دین مبین اسلام به این مسئله با دقتی بسیار نظر انداخته و جوانب مختلف آن را سنجیده و قوانین و حد و حدودی را در قرآن کریم و سخنان پیشوایان دین مورد دستورالعمل قرار داده است. و این توجه دین اسلام به پدیده جنگ و دفاع با ضوابط عقلی و انسانی، برخی را براین واداشته تا این آموزه ها را دلیل بر خشونت دین اسلام گرفته و به خصوص مسئله جهاد را از مصادیق آن قرار دهند.
جهاد در اسلام
جهاد در اسلام به جنگی گفته می شود که فقط در راه خداوند برای گسترش دین حق و دفاع از حق مشروع بندگان خدا انجام گیرد و هیچ نوع اهداف دنیایی و مادی در آن در نظر گرفته نشود.
در بسيارى از مذاهب انحرافى، جهاد به هيچ وجه وجود ندارد و همه چيز بر محور توصيهها و نصايح و اندرزها دور مىزند، حتى برخی، هنگامى كه مىشنوند جهاد مسلحانه يكى از اركان برنامههاى اسلامى است در تعجب فرو مىروند كه مگر دين مىتواند توأم با جنگ باشد.
اما با توجه به اينكه هميشه افراد زورمند و خودكامه و فرعونها و نمرودها و قارونها كه اهداف انبياء را مزاحم خويش مىديدهاند در برابر آن ايستاده و جز به محو دين و آيين خدا راضى نبودند روشن مىشود كه دينداران راستين در عين تكيه بر عقل و منطق و اخلاق بايد در مقابل اين گردنكشان ظالم و ستمگر بايستند و راه خود را با مبارزه و در هم كوبيدن آنان به سوى جلو باز كنند، اصولا جهاد يكى از نشانههاى موجود زنده است و يك قانون عمومى در عالم حيات است، تمام موجودات زنده اعم از انسان و حيوان و گياه، براى بقاى خود، با عوامل نابودى خود در حال مبارزهاند.[1]
از مطالبی که بیان خواهد شد روشن می گردد که جهاد نه تنها از اشکالات وارد بر اسلام نمی تواند باشد بلکه از افتخارات دین اسلام است که پدیده جنگ را در برابر زورگویان قانون مند نموده و حد و حدودی را برای آن در نظر گرفته است. منتها بايد ديد جهاد اسلامى چه اهدافى را تعقيب مىكند.
اهداف جهاد در اسلام
جهاد در اسلام دارای اهداف متعدد می باشد که درزیر به صورت مختصر به آنها اشاره می شود:
الف- جهاد ابتدایی برای خاموش كردن فتنهها:
مىدانيم خداوند دستورها و برنامههايى براى سعادت و آزادى و تكامل و خوشبختى و آسايش انسانها طرح كرده است، و پيامبران خود را موظف ساخته كه اين دستورها را به مردم ابلاغ كنند، حال اگر فرد يا جمعيتى ابلاغ اين فرمانها را مزاحم منافع پست خود ببينند و سر راه دعوت انبياء موانعى ايجاد نمايند آنها حق دارند نخست از طريق مسالمتآميز و اگر ممكن نشد با توسل به زور اين موانع را از سر راه دعوت خود بردارند و آزادى تبليغ را براى خود كسب كنند.
به عبارت ديگر: مردم در همه اجتماعات اين حق را دارند كه نداى مناديان راه حق را بشنوند، و در قبول دعوت آنها آزاد باشند حال اگر كسانى بخواهند آنها را از حق مشروعشان محروم سازند و اجازه ندهند صداى مناديان راه خدا به گوش جان آنها برسد و از قيد اسارت و بردگى فكرى و اجتماعى آزاد گردند طرفداران اين برنامه حق دارند براى فراهم ساختن اين آزادى از هر وسيلهاى استفاده كنند، و از اينجا ضرورت «جهاد ابتدايى» در اسلام و ساير اديان آسمانى روشن مىگردد.
ب- جهاد دفاعى
جهاد دفاعی به جهادی گفته می شود که در مقابل تجاوز دشمنان صورت می گیرد. اگر كسى به انسان حمله كند و او از خود دفاع ننمايد، يا ملتى متجاوز و سلطهگر هجوم بر ملت ديگر ببرند و آنها دست روى دست گذارده نابودى كشور و ملت خويش را تماشا كنند، در اينجا تمام قوانين آسمانى و بشرى به شخص يا جمعيتى كه مورد هجوم واقع شده حق مىدهد براى دفاع از خويشتن به پا خيزد و آنچه در قدرت دارد به كار برد، و از هر گونه اقدام منطقى براى حفظ موجوديت خويش فروگذار نكند. جنگهايى مانند جنگ احزاب و احد و موته و تبوك و حنين و بعضى ديگر از غزوات اسلامى جزء اين بخش از جهاد بوده و جنبه دفاعى داشته است.[2]
ج- جهاد براى حمايت از مظلومان
شاخه ديگرى از جهاد كه در آيات قرآن به آن اشاره شده، جهاد براى حمايت از مظلومان است، در آيه 75 سوره نساء مىخوانيم: «وَ ما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً»؛ چرا در راه خدا و در راه مردان و زنان و كودكانى كه (بدست ستمگران) تضعيف شدهاند پيكار نمىكنيد، همان افراد (ستمديدهاى) كه مىگويند: خدايا! ما را از اين شهر (مكه) كه اهلش ستمگرند بيرون ببر، و براى ما از سوى خود، وليى قرار ده، و براى ما از سوى خود يار و ياورى معين فرما».
به اين ترتيب، قرآن از مسلمانان مىخواهد كه هم در راه خدا و هم مستضعفان مظلوم، جهاد كنند، و اصولا اين دو از هم جدا نيستند و با توجه به اينكه در آيه فوق قيد و شرطى نيست، اين مظلومان و مستضعفان در هر نقطه جهان، باشند، بايد از آنها دفاع كرده نزديك و دور، داخل و خارج كشور تفاوت نمىكند.
و به تعبير ديگر حمايت از مظلومان در مقابل ظالمان در اسلام يك اصل است كه بايد مراعات شود، حتى اگر به جهاد منتهى گردد، اسلام اجازه نمىدهد مسلمانان در برابر فشارهايى كه به مظلومان جهان وارد مىشود بىتفاوت باشند، و اين دستور يكى از ارزشمندترين دستورات اسلامى است كه از حقانيت اين آيين خبر مىدهد.[3]
د- جهاد براى محو شرك و بت پرستى
اسلام در عين اينكه آزادى عقيده را محترم مىشمرد و هيچ كس را با اجبار دعوت به سوى اين آيين نمىكند، به همين دليل به اقوامى كه داراى كتاب آسمانى هستند، فرصت كافى مىدهد كه با مطالعه و تفكر آيين اسلام را بپذيرند، و اگر نپذيرفتند، با آنها به صورت يك «اقليت هم پيمان» (اهل ذمه) معامله مىكند و با شرايط خاصى كه نه پيچيده است و نه مشكل با آنها همزيستى مسالمتآميز بر قرار مىنمايد، در عين حال نسبت به شرك و بت پرستى، سختگير است زيرا: شرك و بت پرستى نه دين است و نه آيين و نه محترم شمرده مىشود، بلكه يك نوع خرافه و انحراف و حماقت و در واقع يك نوع بيمارى فكرى و اخلاقى است كه بايد به هر قيمتی كه ممكن شود آن را ريشهكن ساخت.
كلمه آزادى و احترام به فكر ديگران در مواردى به كار برده مىشود كه فكر و عقيده لا اقل يك ريشه صحيح داشته باشد، اما انحراف و خرافه و گمراهى و بيمارى چيزى نيست كه محترم شمرده شود و به همين دليل اسلام دستور مىدهد كه بت پرستى به هر قيمتى كه شده است حتى به قيمت جنگ، از جامعه بشريت ريشه كن گردد. بت خانهها و آثار شوم بت پرستى اگر از طرق مسالمتآميز ممكن نشد با زور ويران و منهدم گردند.
از آنچه در بالا- در مورد اهداف جهاد- آمد روشن مىشود كه اسلام جهاد را با اصول صحيح و منطق عقل هماهنگ ساخته، و هرگز آن را وسيله سلطهجويى و كشورگشايى و غصب حقوق ديگران و تحميل عقيده، و استعمار و استثمار قرار
نداده است.[4]
ماهیت جهاد ابتدایی
از میان این جهاد ها جهاد ابتدایی این استعداد را دارد که مورد اشکال قرار بگیرد. و لی از آنچه که بیان گردید جهاد ابتدایی برای دعوت به اسلام یا تحمیل عقیده نیست تا اشکال خشونت و جنگ افرزوی را با خود حمل کند، بلکه نبردی «رهایی بخش» و برای مقابله با خشونت و اختناق است. جهاد ابتدایی مبارزه با نظام های ظالمانه و ستمگری است که با توسل به زور و فشار، اندیشه های باطل را بر اذهان مردم حاکم می سازند و اجازه نمی دهند پیام الهی به گوش مردمان برسد.
اینان با گرفتن آزادی مردم، امکان آشنایی با حق و حقیقت و گزینش راه سعادت و کمال را از آنان سلب کرده و این گونه، راه خدا را سد می کنند، بنابراین جهاد ابتدایی، خود نوعی «جهاد دفاعی» است، نه چیزی در برابر آن.
دفاع منحصر به دفاع از حق «شخص» یا «ملتی» نیست بلکه دفاع از برخی امور مانند «آزادی» که از حقوق انسانی است از مقدس ترین دفاع است و روی این حساب مسأله توحید نیز این گونه است.
استاد مطهری در این باره می گوید:
توحید هم مثل آزادی جزء حقوق انسانی است. معنای حق آزادی، این نیست که آزادی یک فرد از طرف دیگری مورد تهدید قرار نگیرد، بلکه ممکن است از طرف خودش مورد تهدید قرار گیرد. پس اگر مردمی برای توحید و برای مبارزه با شرک بجنگند، جنگشان جنبة دفاعی دارد، نه جنبة استخدامی و استعماری و استثماری و تجاوز.[5]
علامه طباطبایی نیز در تفسیر المیزان به ذکر پاره ای از آیات جهاد[6] پرداخته و می فرماید:
قرآن جهاد و کارزاری که مومنین را به آن دعوت کرده است، برای آنان حیات آفرین می خواند، معنای این سخن آن است که پیکار چه در راه دفاع از اسلام يا مسلمین و چه جهاد ابتدایی، همه در واقع دفاع از حقیقت انسانیت است.[7]
به عبارت دیگر همان طور که «حق حیات» حقی انسانی است، جهاد در راه آن مقدس است، نشر توحید و احیای کلمه «الله» نیز احیای معقول بشریت و دفاع از حیات طیبه و انسانیت انسان است. بنابراین در اسلام جهاد ابتدایی به جهاد دفاعی تبدیل می شود و چیزی به نام جنگ در راه تحمیل عقیده، وجود ندارد.
اصولاً جنگ در اسلام به خاطر كشورگشايي و خونريزي نيست، بلكه براي نجات مردم مظلوم و بيپناهي است كه حقوق خود را از دست داده و در آتش ظلم و فساد و بتپرستي و محروميتهاي اجتماعي ميسوزند. خداوند متعال در قرآن كريم ميفرمايد: «چرا در راه خدا و نجات بيچارگان از مردان و زنان و كودكان پيكار نميكنند؟ بيچارگاني كه ميگويند بارالها ما را از اين سرزمين كه مردمش همه ستمگرند بيرون كن، و نجات بده، و از ناحية خود سرپرستي برايمان بفرست و يا از جانب خود يار و مددكاري برايمان روانه كن.»[8]
در اين آيه شريفه امر به قتال و جهاد براي آنهايي كه ايمانشان خالص و دلهايشان پاك است، براي به حركت درآمدنشان به سوي قتال همان ياد خداي عزوجل كافي است، تا براي اقامة حقّ و لبيك گفتن به نداي پروردگارشان، و اجابت دعوت او، به پا خيزند و اما آنهايي كه ايمانشان ناخالص است، اگر ياد خدا تكانشان داد كه هيچ و اگر ياد خدا كافي نبود اين معنا تكانشان ميدهد كه اولاً اين قتالشان قتال در راه خدا است و ثانياً قتال در راه نجات مشتي مردم ناتوان است كه به دست كفار استضعاف شدهاند.[9]
بنابراين قرآن كريم جهادي را تجويز ميكند كه در راه خدا و نجات تودههاي محروم و براي زدودن فتنهها انجام گيرد. جنگ در اسلام براي زدودن فتنهها و برقراري عدالت اجتماعي و صلح عمومي است، در جنگهاي اسلامي، سمپاشي (استفاده از سلاحهاي كشتار جمعي)، كشتن زنان و اطفال و پيرمردان و افراد ضعيف و ناتوان و بيمار، ممنوع است و حتي بريدن درختان و خراب كردن ساختمانها از نظر مقررات اسلام كار غيرمشروع است.
براي درك مطلب و اينكه چرا اسلام دستور به جهاد داده است به بررسي دو آيه از آيات قرآن كريم ميپردازيم: خداوند در قرآن كريم ميفرمايد: «بگو (اي پيامبر) به كساني كه كافر شدند اگر از گناهاني كه تا كنون كردهاند دست بردارند آمرزيده ميشوند و اگر از سر گيرند همانا گذشت شيوة پيشينيان (و به سرنوشت آنان دچار ميشوند)»[10] و در آيه بعد ميفرمايد: «و با آنان كارزار كنيد تا ديگر فتنهاي نباشد، و دين همهاش براي خدا شود، حال اگر دست برداشتند خداوند به آنچه ميكنند بينا است.»[11]
رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ در آية اولي مأمور شده كه آن را بر كفار قريش قرائت نموده و ابلاغ بدارد و حقيقتش دعوت به اين است كه جنگ و فتنهانگيزي را ترك كنند تا خداوند به خاطر آن از ايشان بگذرد و اگر از آنچه نهي شدهاند دست برندارند، همان سنت خدا كه دربارة نياكان ايشان جريان يافت (هلاكت) در حق ايشان نيز جريان مييابد. آنگاه در آية دوم ميفرمايد به قتال كفار بپردازيد تا اين فتنهها كه هر روز به راه مياندازند خاتمه پذيرد و ديگر هواي فتنهانگيزي در سر نپرورانند.[12]
از اين آيات دو مطلب استفاده ميشود: يكي اينكه اسلام قبل از اعلام جنگ دعوت به صلح و دوري از ظلم و ستم مينمايد و دوم اينكه جنگ را براي خاتمه دادن به فتنهها و شرارتها و ايجاد امنيت دستور ميدهد. بنابراين قرآن كريم جنگي را تجويز ميكند كه در راه خدا و نجات تودههاي محروم و براي زدودن فتنهها انجام ميگيرد. پس پيكاري كه در راه زدودن فتنهها و نجات تودههاي محروم و برقراري عدالت عمومي انجام مييابد نه تنها خشونت نيست بلكه به حكم عقل عين صلح ميباشد لذا خداوند پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ را براي عموم جهانيان رحمت قرار داده چنانكه در قرآن كريم ميفرمايد: «اي رسول، ما تو را نفرستاديم مگر آنكه رحمت براي اهل عالم باشي.»[13]
بنابراين دعوت به اسلام از ابتدا بر خلاف ادعاي بعضيها با زور شمشير و سر نيزه نبوده بلكه با دليل و برهان و حكمت و موعظه همراه بوده است، به طوري كه خداوند به پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ ميفرمايد: «اي پيامبر، مردم را با حكمت و پند و موعظهي نيكو به راه پروردگارت دعوت كن ...»[14]
اگر كساني كه از اسلام انتقاد ميكنند، تورات و كتب مقدس مسيحيان را مطالعه كنند، تصوري كه از دين مسيحيت دارند به كلي عوض ميشود. در سفر تثنيه مينويسد: «آنگاه سيحون با تمام قواي خود به مقابلهي ما براي جنگ كردن در «ياهص» بيرون آمدند و يهود خداي ما او را به دست ما تسليم نموده او را با پسرانش و جميع قومش زديم و تمامي شهرهاي او را در آن وقت گرفته، مردان و زنان و اطفال هر شهر را هلاك كرديم كه يكي را باقي نگذاشتيم.»[15]
با اين مقايسه اجمالي روشن ميشود كه هدف اسلام از جهاد در راه خدا و برقراري صلح و عدالت در جهت هدايت و سعادت مردم بوده و به هیچ وجه، خشونت، خونريزي، انتقام و تحميل عقيده هدف نبوده است بلكه بر خلاف كساني كه جنگهاي صليبي را، به راه انداختند و فقط منظورشان كشورگشايي و استعمار بوده خواستار صلح و صفا و رفاه و آسايش تودههاي سراسر روي زمين ميباشد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ برخورد آراي مسلمانان و مسيحيان، ويليام مونتگمري وات، ترجمة: محمّد حسين آريا.
2ـ حقيقت مسيحيت، هيئت تحريريهي مؤسسة در راه حق.
3ـ كتاب شرايع باب جهاد، محقق اول.
4. مقایسه تورات، انجیل ، قرآن و علم؛ موریس بوکای.
[1] . مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، اول، 1374ش، ج2، ص: 26.
[2] . تفسیر نمونه، ج2 ص28.
[3] . همان، ج2، ص: 29.
[4] . تفسير نمونه، ج2، ص،30.
[5] . مطهری، مرتضی، جهاد، بینا بیتا، ص 46.
[6] . حج، 44. بقره 251. انفال8 و 24 «يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ»
[7] . طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، پنجم، 1417ق، ج9، ص 67.
[8] . سورة نساء، آيه 75.
[9] . طباطبايي، سید محمد حسین، ترجمة تفسير الميزان، قم، دفتر انتشارات اسلامي، ، 1363 هـ . ش، ج4، ص673.
[10] . سورة انفال، آيات 38 و 39.
[11] . سورة انفال، آيات 38 و 39.
[12] . طباطبايي،سید محمد حسین، ترجمة تفسير الميزان، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1363 هـ . ش، ج9 ص 98.
[13] . ، سورة انبياء، آيه 107.
[14] . ، سورة نحل، آيه 125.
[15] . سفر تثنيه، فصل 2، بند 32 ـ 34.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 تیر 01
- بازدید
- ۸۴
آيا جهاد به معنای اینست که هر کسي که مخالف دين است با او باید وارد جنگ شد تا مسلمان شود یا کشته شود؟ جواب این شبهه چیست؟
- نشان کردن
پرسش
آيا جهاد به معنای اینست که هر کسي که مخالف دين است با او باید وارد جنگ شد تا مسلمان شود یا کشته شود؟ جواب این شبهه چیست؟
پاسخ
قبل از پرداختن به پاسخ توجه به این امر لازم است که پیروان هیچ دینی آموزه های ادیان مخالف خود را تایید نمی کنند بلکه پیوسته اشکالات و شبهات را متوجه دین مخالف نموده تا خود را در پیروی از دینی که پذیرفته قناعت دهند. در سالهای اخیر بیشتر این نوع اشکالات و شبهات از طرف افراد و پیروان ادیان مختلف بلکه از طرف بی خدایان و اتئیست ها متوجه دین اسلام می شوند. یکی از این شبهات مسئله جهاد در اسلام است که مورد اشکال قرار گرفته و برای ایجاد تنفر جوانان نسبت به اسلام آن را مصداق خشونت و یک عمل غیر معقول القاء می کنند.
مسئله جنگ یک پدیده اجتناب ناپذیر اجتماعی می باشد که عامل و علت آن نه اسلام است و نه هیچ دین دیگری بلکه از متن جامعه به وجود می آید. البته این سخن هم قابل انکار نیست که جهت گیری های دینی و مذهبی از عوامل پدید آمدن جنگها بوده و می باشد و این وظیفه ادیان است که باید در مقابل این پدیده اجتماعی قانون معقول و مبتنی بر عدالت اجتماعی داشته باشند. دین مبین اسلام به این مسئله با دقتی بسیار نظر انداخته و جوانب مختلف آن را سنجیده و قوانین و حد و حدودی را در قرآن کریم و سخنان پیشوایان دین مورد دستورالعمل قرار داده است. و این توجه دین اسلام به پدیده جنگ و دفاع با ضوابط عقلی و انسانی، برخی را براین واداشته تا این آموزه ها را دلیل بر خشونت دین اسلام گرفته و به خصوص مسئله جهاد را از مصادیق آن قرار دهند.
جهاد در اسلام
جهاد در اسلام به جنگی گفته می شود که فقط در راه خداوند برای گسترش دین حق و دفاع از حق مشروع بندگان خدا انجام گیرد و هیچ نوع اهداف دنیایی و مادی در آن در نظر گرفته نشود.
در بسيارى از مذاهب انحرافى، جهاد به هيچ وجه وجود ندارد و همه چيز بر محور توصيهها و نصايح و اندرزها دور مىزند، حتى برخی، هنگامى كه مىشنوند جهاد مسلحانه يكى از اركان برنامههاى اسلامى است در تعجب فرو مىروند كه مگر دين مىتواند توأم با جنگ باشد.
اما با توجه به اينكه هميشه افراد زورمند و خودكامه و فرعونها و نمرودها و قارونها كه اهداف انبياء را مزاحم خويش مىديدهاند در برابر آن ايستاده و جز به محو دين و آيين خدا راضى نبودند روشن مىشود كه دينداران راستين در عين تكيه بر عقل و منطق و اخلاق بايد در مقابل اين گردنكشان ظالم و ستمگر بايستند و راه خود را با مبارزه و در هم كوبيدن آنان به سوى جلو باز كنند، اصولا جهاد يكى از نشانههاى موجود زنده است و يك قانون عمومى در عالم حيات است، تمام موجودات زنده اعم از انسان و حيوان و گياه، براى بقاى خود، با عوامل نابودى خود در حال مبارزهاند.[1]
از مطالبی که بیان خواهد شد روشن می گردد که جهاد نه تنها از اشکالات وارد بر اسلام نمی تواند باشد بلکه از افتخارات دین اسلام است که پدیده جنگ را در برابر زورگویان قانون مند نموده و حد و حدودی را برای آن در نظر گرفته است. منتها بايد ديد جهاد اسلامى چه اهدافى را تعقيب مىكند.
اهداف جهاد در اسلام
جهاد در اسلام دارای اهداف متعدد می باشد که درزیر به صورت مختصر به آنها اشاره می شود:
الف- جهاد ابتدایی برای خاموش كردن فتنهها:
مىدانيم خداوند دستورها و برنامههايى براى سعادت و آزادى و تكامل و خوشبختى و آسايش انسانها طرح كرده است، و پيامبران خود را موظف ساخته كه اين دستورها را به مردم ابلاغ كنند، حال اگر فرد يا جمعيتى ابلاغ اين فرمانها را مزاحم منافع پست خود ببينند و سر راه دعوت انبياء موانعى ايجاد نمايند آنها حق دارند نخست از طريق مسالمتآميز و اگر ممكن نشد با توسل به زور اين موانع را از سر راه دعوت خود بردارند و آزادى تبليغ را براى خود كسب كنند.
به عبارت ديگر: مردم در همه اجتماعات اين حق را دارند كه نداى مناديان راه حق را بشنوند، و در قبول دعوت آنها آزاد باشند حال اگر كسانى بخواهند آنها را از حق مشروعشان محروم سازند و اجازه ندهند صداى مناديان راه خدا به گوش جان آنها برسد و از قيد اسارت و بردگى فكرى و اجتماعى آزاد گردند طرفداران اين برنامه حق دارند براى فراهم ساختن اين آزادى از هر وسيلهاى استفاده كنند، و از اينجا ضرورت «جهاد ابتدايى» در اسلام و ساير اديان آسمانى روشن مىگردد.
ب- جهاد دفاعى
جهاد دفاعی به جهادی گفته می شود که در مقابل تجاوز دشمنان صورت می گیرد. اگر كسى به انسان حمله كند و او از خود دفاع ننمايد، يا ملتى متجاوز و سلطهگر هجوم بر ملت ديگر ببرند و آنها دست روى دست گذارده نابودى كشور و ملت خويش را تماشا كنند، در اينجا تمام قوانين آسمانى و بشرى به شخص يا جمعيتى كه مورد هجوم واقع شده حق مىدهد براى دفاع از خويشتن به پا خيزد و آنچه در قدرت دارد به كار برد، و از هر گونه اقدام منطقى براى حفظ موجوديت خويش فروگذار نكند. جنگهايى مانند جنگ احزاب و احد و موته و تبوك و حنين و بعضى ديگر از غزوات اسلامى جزء اين بخش از جهاد بوده و جنبه دفاعى داشته است.[2]
ج- جهاد براى حمايت از مظلومان
شاخه ديگرى از جهاد كه در آيات قرآن به آن اشاره شده، جهاد براى حمايت از مظلومان است، در آيه 75 سوره نساء مىخوانيم: «وَ ما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً»؛ چرا در راه خدا و در راه مردان و زنان و كودكانى كه (بدست ستمگران) تضعيف شدهاند پيكار نمىكنيد، همان افراد (ستمديدهاى) كه مىگويند: خدايا! ما را از اين شهر (مكه) كه اهلش ستمگرند بيرون ببر، و براى ما از سوى خود، وليى قرار ده، و براى ما از سوى خود يار و ياورى معين فرما».
به اين ترتيب، قرآن از مسلمانان مىخواهد كه هم در راه خدا و هم مستضعفان مظلوم، جهاد كنند، و اصولا اين دو از هم جدا نيستند و با توجه به اينكه در آيه فوق قيد و شرطى نيست، اين مظلومان و مستضعفان در هر نقطه جهان، باشند، بايد از آنها دفاع كرده نزديك و دور، داخل و خارج كشور تفاوت نمىكند.
و به تعبير ديگر حمايت از مظلومان در مقابل ظالمان در اسلام يك اصل است كه بايد مراعات شود، حتى اگر به جهاد منتهى گردد، اسلام اجازه نمىدهد مسلمانان در برابر فشارهايى كه به مظلومان جهان وارد مىشود بىتفاوت باشند، و اين دستور يكى از ارزشمندترين دستورات اسلامى است كه از حقانيت اين آيين خبر مىدهد.[3]
د- جهاد براى محو شرك و بت پرستى
اسلام در عين اينكه آزادى عقيده را محترم مىشمرد و هيچ كس را با اجبار دعوت به سوى اين آيين نمىكند، به همين دليل به اقوامى كه داراى كتاب آسمانى هستند، فرصت كافى مىدهد كه با مطالعه و تفكر آيين اسلام را بپذيرند، و اگر نپذيرفتند، با آنها به صورت يك «اقليت هم پيمان» (اهل ذمه) معامله مىكند و با شرايط خاصى كه نه پيچيده است و نه مشكل با آنها همزيستى مسالمتآميز بر قرار مىنمايد، در عين حال نسبت به شرك و بت پرستى، سختگير است زيرا: شرك و بت پرستى نه دين است و نه آيين و نه محترم شمرده مىشود، بلكه يك نوع خرافه و انحراف و حماقت و در واقع يك نوع بيمارى فكرى و اخلاقى است كه بايد به هر قيمتی كه ممكن شود آن را ريشهكن ساخت.
كلمه آزادى و احترام به فكر ديگران در مواردى به كار برده مىشود كه فكر و عقيده لا اقل يك ريشه صحيح داشته باشد، اما انحراف و خرافه و گمراهى و بيمارى چيزى نيست كه محترم شمرده شود و به همين دليل اسلام دستور مىدهد كه بت پرستى به هر قيمتى كه شده است حتى به قيمت جنگ، از جامعه بشريت ريشه كن گردد. بت خانهها و آثار شوم بت پرستى اگر از طرق مسالمتآميز ممكن نشد با زور ويران و منهدم گردند.
از آنچه در بالا- در مورد اهداف جهاد- آمد روشن مىشود كه اسلام جهاد را با اصول صحيح و منطق عقل هماهنگ ساخته، و هرگز آن را وسيله سلطهجويى و كشورگشايى و غصب حقوق ديگران و تحميل عقيده، و استعمار و استثمار قرار
نداده است.[4]
ماهیت جهاد ابتدایی
از میان این جهاد ها جهاد ابتدایی این استعداد را دارد که مورد اشکال قرار بگیرد. و لی از آنچه که بیان گردید جهاد ابتدایی برای دعوت به اسلام یا تحمیل عقیده نیست تا اشکال خشونت و جنگ افرزوی را با خود حمل کند، بلکه نبردی «رهایی بخش» و برای مقابله با خشونت و اختناق است. جهاد ابتدایی مبارزه با نظام های ظالمانه و ستمگری است که با توسل به زور و فشار، اندیشه های باطل را بر اذهان مردم حاکم می سازند و اجازه نمی دهند پیام الهی به گوش مردمان برسد.
اینان با گرفتن آزادی مردم، امکان آشنایی با حق و حقیقت و گزینش راه سعادت و کمال را از آنان سلب کرده و این گونه، راه خدا را سد می کنند، بنابراین جهاد ابتدایی، خود نوعی «جهاد دفاعی» است، نه چیزی در برابر آن.
دفاع منحصر به دفاع از حق «شخص» یا «ملتی» نیست بلکه دفاع از برخی امور مانند «آزادی» که از حقوق انسانی است از مقدس ترین دفاع است و روی این حساب مسأله توحید نیز این گونه است.
استاد مطهری در این باره می گوید:
توحید هم مثل آزادی جزء حقوق انسانی است. معنای حق آزادی، این نیست که آزادی یک فرد از طرف دیگری مورد تهدید قرار نگیرد، بلکه ممکن است از طرف خودش مورد تهدید قرار گیرد. پس اگر مردمی برای توحید و برای مبارزه با شرک بجنگند، جنگشان جنبة دفاعی دارد، نه جنبة استخدامی و استعماری و استثماری و تجاوز.[5]
علامه طباطبایی نیز در تفسیر المیزان به ذکر پاره ای از آیات جهاد[6] پرداخته و می فرماید:
قرآن جهاد و کارزاری که مومنین را به آن دعوت کرده است، برای آنان حیات آفرین می خواند، معنای این سخن آن است که پیکار چه در راه دفاع از اسلام يا مسلمین و چه جهاد ابتدایی، همه در واقع دفاع از حقیقت انسانیت است.[7]
به عبارت دیگر همان طور که «حق حیات» حقی انسانی است، جهاد در راه آن مقدس است، نشر توحید و احیای کلمه «الله» نیز احیای معقول بشریت و دفاع از حیات طیبه و انسانیت انسان است. بنابراین در اسلام جهاد ابتدایی به جهاد دفاعی تبدیل می شود و چیزی به نام جنگ در راه تحمیل عقیده، وجود ندارد.
اصولاً جنگ در اسلام به خاطر كشورگشايي و خونريزي نيست، بلكه براي نجات مردم مظلوم و بيپناهي است كه حقوق خود را از دست داده و در آتش ظلم و فساد و بتپرستي و محروميتهاي اجتماعي ميسوزند. خداوند متعال در قرآن كريم ميفرمايد: «چرا در راه خدا و نجات بيچارگان از مردان و زنان و كودكان پيكار نميكنند؟ بيچارگاني كه ميگويند بارالها ما را از اين سرزمين كه مردمش همه ستمگرند بيرون كن، و نجات بده، و از ناحية خود سرپرستي برايمان بفرست و يا از جانب خود يار و مددكاري برايمان روانه كن.»[8]
در اين آيه شريفه امر به قتال و جهاد براي آنهايي كه ايمانشان خالص و دلهايشان پاك است، براي به حركت درآمدنشان به سوي قتال همان ياد خداي عزوجل كافي است، تا براي اقامة حقّ و لبيك گفتن به نداي پروردگارشان، و اجابت دعوت او، به پا خيزند و اما آنهايي كه ايمانشان ناخالص است، اگر ياد خدا تكانشان داد كه هيچ و اگر ياد خدا كافي نبود اين معنا تكانشان ميدهد كه اولاً اين قتالشان قتال در راه خدا است و ثانياً قتال در راه نجات مشتي مردم ناتوان است كه به دست كفار استضعاف شدهاند.[9]
بنابراين قرآن كريم جهادي را تجويز ميكند كه در راه خدا و نجات تودههاي محروم و براي زدودن فتنهها انجام گيرد. جنگ در اسلام براي زدودن فتنهها و برقراري عدالت اجتماعي و صلح عمومي است، در جنگهاي اسلامي، سمپاشي (استفاده از سلاحهاي كشتار جمعي)، كشتن زنان و اطفال و پيرمردان و افراد ضعيف و ناتوان و بيمار، ممنوع است و حتي بريدن درختان و خراب كردن ساختمانها از نظر مقررات اسلام كار غيرمشروع است.
براي درك مطلب و اينكه چرا اسلام دستور به جهاد داده است به بررسي دو آيه از آيات قرآن كريم ميپردازيم: خداوند در قرآن كريم ميفرمايد: «بگو (اي پيامبر) به كساني كه كافر شدند اگر از گناهاني كه تا كنون كردهاند دست بردارند آمرزيده ميشوند و اگر از سر گيرند همانا گذشت شيوة پيشينيان (و به سرنوشت آنان دچار ميشوند)»[10] و در آيه بعد ميفرمايد: «و با آنان كارزار كنيد تا ديگر فتنهاي نباشد، و دين همهاش براي خدا شود، حال اگر دست برداشتند خداوند به آنچه ميكنند بينا است.»[11]
رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ در آية اولي مأمور شده كه آن را بر كفار قريش قرائت نموده و ابلاغ بدارد و حقيقتش دعوت به اين است كه جنگ و فتنهانگيزي را ترك كنند تا خداوند به خاطر آن از ايشان بگذرد و اگر از آنچه نهي شدهاند دست برندارند، همان سنت خدا كه دربارة نياكان ايشان جريان يافت (هلاكت) در حق ايشان نيز جريان مييابد. آنگاه در آية دوم ميفرمايد به قتال كفار بپردازيد تا اين فتنهها كه هر روز به راه مياندازند خاتمه پذيرد و ديگر هواي فتنهانگيزي در سر نپرورانند.[12]
از اين آيات دو مطلب استفاده ميشود: يكي اينكه اسلام قبل از اعلام جنگ دعوت به صلح و دوري از ظلم و ستم مينمايد و دوم اينكه جنگ را براي خاتمه دادن به فتنهها و شرارتها و ايجاد امنيت دستور ميدهد. بنابراين قرآن كريم جنگي را تجويز ميكند كه در راه خدا و نجات تودههاي محروم و براي زدودن فتنهها انجام ميگيرد. پس پيكاري كه در راه زدودن فتنهها و نجات تودههاي محروم و برقراري عدالت عمومي انجام مييابد نه تنها خشونت نيست بلكه به حكم عقل عين صلح ميباشد لذا خداوند پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ را براي عموم جهانيان رحمت قرار داده چنانكه در قرآن كريم ميفرمايد: «اي رسول، ما تو را نفرستاديم مگر آنكه رحمت براي اهل عالم باشي.»[13]
بنابراين دعوت به اسلام از ابتدا بر خلاف ادعاي بعضيها با زور شمشير و سر نيزه نبوده بلكه با دليل و برهان و حكمت و موعظه همراه بوده است، به طوري كه خداوند به پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ ميفرمايد: «اي پيامبر، مردم را با حكمت و پند و موعظهي نيكو به راه پروردگارت دعوت كن ...»[14]
اگر كساني كه از اسلام انتقاد ميكنند، تورات و كتب مقدس مسيحيان را مطالعه كنند، تصوري كه از دين مسيحيت دارند به كلي عوض ميشود. در سفر تثنيه مينويسد: «آنگاه سيحون با تمام قواي خود به مقابلهي ما براي جنگ كردن در «ياهص» بيرون آمدند و يهود خداي ما او را به دست ما تسليم نموده او را با پسرانش و جميع قومش زديم و تمامي شهرهاي او را در آن وقت گرفته، مردان و زنان و اطفال هر شهر را هلاك كرديم كه يكي را باقي نگذاشتيم.»[15]
با اين مقايسه اجمالي روشن ميشود كه هدف اسلام از جهاد در راه خدا و برقراري صلح و عدالت در جهت هدايت و سعادت مردم بوده و به هیچ وجه، خشونت، خونريزي، انتقام و تحميل عقيده هدف نبوده است بلكه بر خلاف كساني كه جنگهاي صليبي را، به راه انداختند و فقط منظورشان كشورگشايي و استعمار بوده خواستار صلح و صفا و رفاه و آسايش تودههاي سراسر روي زمين ميباشد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ برخورد آراي مسلمانان و مسيحيان، ويليام مونتگمري وات، ترجمة: محمّد حسين آريا.
2ـ حقيقت مسيحيت، هيئت تحريريهي مؤسسة در راه حق.
3ـ كتاب شرايع باب جهاد، محقق اول.
4. مقایسه تورات، انجیل ، قرآن و علم؛ موریس بوکای.
[1] . مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، اول، 1374ش، ج2، ص: 26.
[2] . تفسیر نمونه، ج2 ص28.
[3] . همان، ج2، ص: 29.
[4] . تفسير نمونه، ج2، ص،30.
[5] . مطهری، مرتضی، جهاد، بینا بیتا، ص 46.
[6] . حج، 44. بقره 251. انفال8 و 24 «يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ»
[7] . طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، پنجم، 1417ق، ج9، ص 67.
[8] . سورة نساء، آيه 75.
[9] . طباطبايي، سید محمد حسین، ترجمة تفسير الميزان، قم، دفتر انتشارات اسلامي، ، 1363 هـ . ش، ج4، ص673.
[10] . سورة انفال، آيات 38 و 39.
[11] . سورة انفال، آيات 38 و 39.
[12] . طباطبايي،سید محمد حسین، ترجمة تفسير الميزان، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1363 هـ . ش، ج9 ص 98.
[13] . ، سورة انبياء، آيه 107.
[14] . ، سورة نحل، آيه 125.
[15] . سفر تثنيه، فصل 2، بند 32 ـ 34.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 تیر 01
- بازدید
- ۸۴
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.