چرا گسترش اسلام در ابتداء خوب بود و بعد به رکود کشيده شده؟ اگر دين اسلام يک دين جهاني است چرا در مغرب زمين اسلام گسترش پيدا نکرد و مسيحيت گسترش پيدا کرده است؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

چرا گسترش اسلام در ابتداء خوب بود و بعد به رکود کشيده شده؟ اگر دين اسلام يک دين جهاني است چرا در مغرب زمين اسلام گسترش پيدا نکرد و مسيحيت گسترش پيدا کرده است؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

اسلام که به عنوان آخرين دين از طرف خدا توسط حضرت محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بر جهانيان عرضه شده است، از حيث محتواء و ماهيت، ديني است کامل، پويا و جاويد که از بدو ظهورش تا به امروز هيچ گاه دچار رکود و عقب گرد نشده و نخواهد شد. امّا از حيث گسترش جغرافيائي، فرهنگي و اجتماعي، کارکردهاي آن بستگي به علل وعوامل گوناگون و متفاوتي داشته است که بعضي از آنها مربوط به خود اسلام و محتواي آن است و بعضي ديگر مربوط به روحيات و روش مسلمين و برخي ديگر نيز مربوط به عوامل بيروني و خارج از متن اسلام و مسلمانان است. امّا در يک تفاوت کلي، علل پيشرفت اسلام بيشتر علل داخلي و مربوط به متن دين بوده بر خلاف علل توقف اين پيشرفت که بيشتر از خارج بر آن تحميل شده و معلول آسيب هاي است که جامعه اسلامي دچار آن گشته است. ما در اين مختصر، نخست به علل پيشرفت و تعالي اسلام اشاره نموده و سپس به علل انحطاط و رکود مسلمين خواهيم پرداخت:

علل پيشرفت اسلام در قرون اوّل هجري

1. اوّلين عامل پيشرفت پر سرعت و عالم‌گير اسلام را مي توان عنايات خاصه حق و امدادهاي غيبي دانست که به خاطر وجود مقدس رسول اکرم (ص) و صلابت و استواري ايمان اصحاب با وفايش نصيب مسلمان‌ها مي شد. چنان که قرآن کريم مي فرمايد: «آنها مي خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند ولي خدا جز اين نمي خواهد که نور خود را کامل کند هر چند کافران ناخشنود باشند.»[1] و در جاي ديگر مي فرمايد: «خداوند شما را در بدر ياري کرد و بر دشمنان خطرناک پيروز گردانيد در حالي که شما نسبت به آنها ناتوان بوديد.»[2] بنابراين يکي از عوامل عمده پيروزي و پيشرفت اسلام در اوائل ظهورش امدادهاي غيبي خداوند بوده است که اگر اين امدادها نبود قطعا جامعه اسلامي نمي توانست به حيات خود ادامه دهد تا چه رسد به گسترش و پيشرفت.

2. دومين عامل و شايد مهم ترين عامل پيشرفت چشمگير اسلام، سادگي و متانت و آموزه هاي حيات بخش آن مي باشد. به اعتراف صاحب نظران، معارف اسلام در هر سه بخش عقايد، اخلاق و احکام، در عين برخورداري از عنصر عقلانيت و استدلال، از سادگي و بي پيرايگي دلپذيري برخوردار است و هماهنگ با فطرت و سرشت انسان است. که اين خود مايه جذب ملل و اقوامي بود که از عقايد آميخته با خرافات زمان خود رنج مي بردند و به دنبال ندائي نجات بخش بودند تا از سرگشتگي و تحير رهائي يابند. گوستاولوبون مي گويد: اين افتخار تنها بهره اسلام است. که نخستين ديني است که توحيد را در جهان آورد و بايد در اين باره به خود ببالد و تمام آساني و سهولت بي نظير اسلام روي همين توحيد خالص است و رمز پيشرفت اسلام نيز در همان سهولت و آساني آن بود...[3] اسلام مانند يهود نيست که يهوه را خداي اختصاصي دين و ملت يهود بداند و نيز مانند مسيحيت نيست که خدا را در عين وحدت سه تا، پدر، پسر و روح القدس بداند و بعد عقل را از درک چنين تناقضي عاجز قلمداد کند. بلکه اسلام خدا را خالق همه مردم و مردم را همه در برابر او يکسان، کار و فعاليت را عبادت، دنيا را مزرعه آخرت، ازدواج را سنت محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي داند و... کدام فطرت سالمي هست که از چنين معارفي روي بر تابد و آن را با آغوش باز نپذيرد.

3. سومين عامل پيشرفت سريع اسلام، خوي و خصلت، رهبري و مديريت رهبر عالي قدر آن حضرت محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است که با خلق و خوي پسنديده خود باعث جذب دل‌ها، ايجاد محبت در قلوب مسلمين و الهام بخش رحمت، رأفت و صفا و صميميت در بين ياران و پيروان خود مي‌شد. چنان که خداوند به ايشان مي فرمايد: «به برکت رحمت الهي در برابر آنان «مردم» نرم «و مهربان» شدي و اگر خشن و سنگدل بودي از اطراف تو پراکنده مي شدند، پس آنها را ببخش و براي آنها آمرزش طلب کن و در کارها با آنها مشورت نما امّا هنگامي که تصميم گرفتی بر خدا توکل کن زيرا خداوند متوکلان را دوست دارد.»[4]

چنان که در فتح مکه وقتي بر جنايت کاران خون خوار که ساليان دراز با تمام توان خود بر ضد آن حضرت کوشيده بودند دست يافت، بر خلاف محاسبات دوستان و دشمنان فرمان عفو عمومي آنها را صادر نمود و تمام جنايات آنها را به دست فراموشي سپرد و همين سبب شد که به مصداق يدخلون في دين الله افواجا، فوج فوج مسلمان شدند.[5]

4. چهارمين عامل پيشرفت اسلام، ايجاد تحول مثبت و عميق در روحيات و روش ملت عرب عموما و تربيت يافتن گروهي از ياران خاص آن حضرت خصوصا بود. که اين عده به عنوان هسته مرکزي جامعه نوپاي اسلامي آن روز در پرتوي همان اخلاق عالي و انسان ساز پيغمبر تربيت شدند و تا مدت ها پس از پيغمبر حافظ سيره و سنت آن حضرت در ابعاد مختلف سياسي و اجتماعي بودند.

شهيد مطهري مي گويد: پيغمبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در مدت سيزده سال که در مکه بودند کارش تربيت و تعليم بود يعني هسته اصلي اسلام را به وجود آورد... شرط اولي يک نهضت وجود يک کادر تعليمي و تربيتي است که يک عده افراد تعليم داده شده و آشنا با اصول، هدف و تاکتيک مرام به وجود آمده باشد... سّرِ موفقيت اسلام اين بود.[6]

5. عامل پنجم گسترش اسلام را مي توان تبليغ پيامبر و ياران و پيروان ايشان دانست که بر پايه حکمت، موعظه و جدال احسن صورت مي گرفت. چنان که قرآن کريم مي فرمايند: «با حکمت و اندرز نيکو به راه پروردگارت دعوت نما و با آنها به روشي نيکوتر استدلال و مناظره کن...»[7] امر تبليغ يکي از عوامل مهم پيشرفت اسلام بوده همان طور که تبليغ مصعب بن عمير در مدينه زمينه را براي هجرت آن حضرت آماده کرد.

6. ششمين علت پيشرفت طوفنده اسلام را وضعيت حاکم بر قدرت هاي جهاني آن روز دنيا دانسته اند. مانند امپراطوري ايران و رم که هر دو قدرت به خاطر اعمال استبداد، تبعيض و ظلم بر ملت هاي خود در حال ضعف و تزلزل به سر مي برده اند. شهيد مطهري: يکي از علل شکست ايرانيان با آن همه قدرت و عظمت، ناراضي بودن مردم ايران از حکومت و آیين شان بود. مردم ايران از آنها به ستوه آمده بودند و آمادگي کامل داشتند مأمني بيابند و اگر بانک عدالتي بشنوند به سوي آن بشتابند.[8] البته اين عامل جنبه خارجي دارد و مربوط مي شود به ظرف زمان و مکان ظهور اسلام، اين بود مهم ترين عوامل دخيل در پيشرفت اسلام که البته هر کدام مباحثي زيادي را مي طلبد، که در گنجايش اين نوشتار نيست.

امّا علل و عوامل عقب ماندگي و انحطاط مسلمين بسيارند که ما به مهم ترين آنها اشاره مي کنيم:

1. يکي از عوامل رکود و عقب گرد جامعه اسلامي، انحرافي بود که در مسأله رهبري و مديريت جامعه اسلامي پس از رحلت رسول اکرم پيش آمد. پس از رسول اکرم انتظار مي رفت طبق دستور ايشان شايسته ترين کس از نظر فضيلت، تقوا، علم، درايت، جهاد و کوشش در راه خدا يعني علي ـ عليه السلام ـ زمام امت اسلامي را در دست گيرد امّا عملا اين انتظار تحقق نيافت و خلافت اسلامي از مسير اصلي خود که از طرف خدا به وسيله پيغمبر تعيين شده بود منحرف شد و علي ـ عليه السلام ـ از مرکز تصميم گيري و مديريت جامعه کنار گذاشته شد. تأثير اين انحراف در دهه هاي اول تاريخ اسلام به اصطلاح دوره خلفاء راشدين، به دليل زنده بودن سيره رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در متن جامعه اسلامي و نيز وجود اصحاب و ياران خاص آن حضرت از جمله حضرت علي ـ عليه السلام ـ و محافظه کاري هيئت حاکمه، زياد ملموس و چشم گير به نظر نمي رسيد. و به همين دليل فتوحات مهم اسلامي در همين دوره صورت گرفت. امّا به مرور زمان انحراف مذکور، فاصله و شکاف بين عملکرد دستگاه حاکمه را با سيره و سنت نبوي و آموزه اسلامي بيشتر و بيشتر نمود تا اين که از خلافت اسلامي فقط اسمي باقي ماند و در عمل تبديل به سلطنت فاسد اموي و عباسي شد که آلوده به هزاران فسق و فجور، ظلم و استبداد بودند که نتيجه همه آنها جز رکود و بدبختي جامعه اسلامي چيزي ديگري نبود. اين انحراف کلي بود که در مديريت و رهبري جامعه اسلامي پيش آمد.

2. عامل دوم رکود جامعه اسلامي آشفتگي فکري و فرهنگي بود که بعد از رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ رخ داد.

پس از رحلت رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بلافاصله به دلائل سياسي و حکومتي کتابت و در بعضي موارد نقل احاديث و سخنان آن حضرت از سوي خلفاء وقت ممنوع گرديد. و اين ممنوعيت تا آخر قرن اول هجري ادامه يافت تا اين که در زمان عمر عبدالعزيز اين ممنوعيت برداشته شد و مسلمانان شروع کردند به ثبت و ضبط احاديث پيغمبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و اين زماني بود که از صحابه و ياران آن حضرت جز تعدادي انگشت شماري باقي نمانده بود امّا در عوض دانشمندان يهودي و ملحدين به ظاهر مسلمان مانند کعب الاحبار و ابن ابي العوجا دست به جعل گسترده حديث زدند.[9] و بدين صورت حديث و سنت نبوي که بعد از قرآن دومين منبع معارف اسلامي است دچار خسارت جبران ناپذيري گشت و تا به امروز فرهنگ و انديشه اسلامي از اين مسأله رنج مي برد.

3. سومين علت انحطاط مسلمين، نفوذ عقايد و افکار انحرافي در اعتقادات مسلمين بوده است که بعضا از سوي خلفای فاسد اموي و عباسي ترويج و تبليغ مي‌شد مانند عقيده به جبر و سرنوشت محتوم، که اولين بار توسط معاويه سردسته خلفاء اموي مطرح شد آن‌گاه که در مسأله انتخاب يزيد براي ولايتعهدي مورد انتقاد قرار گرفت او موضوع را مربوط به اراده حتميه خداوند دانست که قابل تغيير نبوده و نيست. معاويه و هم دستان او مي‌کوشيدند از عقيده جبرگرائي به منظور تثبيت پايه هاي حکومت خود استفاده نمايند و بدين وسيله مسلمانان ساده دل را وادار به تبعيت از خود و فرزند فاسدش يزيد نمايد.[10]

4. عامل ديگر رکود و توقف گسترش اوليه اسلام، اختلاف، تفرق و پراکندگي جامعه اسلامي به بهانه هاي مختلف مذهبي، نژادي، و کشوري بوده است پديد آمدن فرقه هاي مختلف و گاه متضاد اعتقادي و مذهبي که گاه مشاجرات و مجادلات بين آنها به تکفير و تفسيق همديگر بلکه به برخورد هاي خونين مي انجاميد، هيچ نتيجه اي جز ضعف و تحليل رفتن نيروهاي جامعه اسلامي، نداشت.

5. پنجمين عامل عقب ماندگي مسلمين را مي توان هجوم استعمار به کشورهاي اسلامي دانست.

استعمار که همان «دخالت قدرت هاي بيگانه در سرنوشت ملت ديگر و به غارت بردن سرمايه هاي ملي و مذهبي و به بردگي کشيدن مردم آن است» همواره در صدد دست اندازي و تسلط بر کشورهاي اسلامي بوده و هست. امّا چون دست يابي به اين هدف را از طريق اعمال قدرت و زور ميسور نمي ديد ناگزير از راه هاي به ظاهر فريبنده و در واقع کشنده مانند: خراب کردن مباني اعتقادي و ايماني مسلمين، ترويج فساد و بي بندوباري، بي اعتماد کردن توده مردم نسبت به افتخارات ملي و ديني شان، ترويج تز جدايي دين از سياست و... نقشه هاي شوم و شيطاني خود را در جهت هدم عزت اسلام و شوکت مسلمين پياده نمود.[11]

امور گفته شده و خيلي از چيزهاي ديگر عواملي بود که دست به دست هم داده و موجب رکود و انحطاط مسلمين بعد از فروغ در درخشش اولي آن شد.

و امّا اين که اسلام چرا در مغرب زمين گسترش نيافت با اين که داعيه جهاني بودن را دارد؟

در پاسخ بايد گفته شود اوّلا معيار جهاني بودن يا نبودن يک دين صرفا گسترش و عدم گسترش جغرافياي آن نيست تا اگر ديني در نقطه از جهان گسترش نيابد جهاني بودن آن زير سؤال رود. بلکه معيار جهاني بودن يک دين، عرضه نمودن آموزه هاي فراگير و جهان شمول از سوي آن است و دين اسلام اين شاخصه را به خوبي و کمال دارا مي باشد چنان که قبلا بيان شد.

ثانيا: اسلام همان گونه که در مناطق ديگر گسترش يافت، در زمان اوج عزت و شکوفائي خود سرزمين هاي مغرب زمين را نيز درنورديد و پس از فتح اسپانيا (که در سال 92 هجري واقع شد و هشت صد سال در اختيار مسلمانان باقي ماند) ارتش ظفرمند اسلام به فرماندهي عبدالرحمن بن عبدالله غافقي توانست از جبال (پيرنه) عبور کند و ايالات جنوب فرانسه را تصرف نمايد و در قلب فرانسه تا نقطه دوردستي پيش رود.[12] به قول بعضي از مورخين، اگر بي لياقتي و عدم کفايت خلفاء وقت نبود ارتش اسلام مي توانست سراسر اروپا را به تسخير خود در اورد. چنان که گوستاولوبون مي گويد: موسي بن نصر قصد داشت، پس از فتح اسپانيا از راه فرانسه و آلمان به قسطنطنيه رفته و آنجا را نيز فتح نموده و تمام جهان آن روز را تحت نفوذ اسلام در آورد، ولي به واسطه اين که خليفه او را به دمشق احضار کرد نتوانست اين مقصود را انجام دهد. و اگر چنين موفقيتي نصيب او مي شد بدون شک اروپا را مسلمان کرده و در ميان ملت هاي متمدن يک وحدت مذهبي ايجاد کرده بود و گذشته از اين ممکن بود اروپا از جنايات قرون وسطا نجات داده می‌شد چنان‌چه اسپانيا به واسطه وجود اعراب در آنجا دچار جنايات قرون وسطائي نشد، اروپائيان نيز دچار نمي شد.[13]

بنابراين اگر بي کفايتي خلفاء وقت نبود قطعا سراسر اروپا به تسخير مسلمانان در مي آمد، البته بر اين بي کفايتي مرکزيت جهان اسلام، سرسختي و تعصب شديد ارباب کليسا و سران نصارا مزيد بر علت بود در عدم تسلط مسلمين بر تمام مغرب زمين، ولي اگر مشکلات داخلي و ضعف مرکز تصميم گيري جهان اسلام نبود يقينا تعصب و سرسختي سران مسيحيت به تنهاي نمي توانست جلو پيشروي و گسترش اسلام را سد کند چه اين که «مصر» شام، اسپانيا و جزاير سيسيل نتوانست.

معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:

1ـ تاريخ اسلام در آثار شهيد مطهري، سعيد روحاني.

2ـ نهضت هاي اسلامي در صد ساله اخير، شهيد مطهري.

3ـ سيري در سيره نبوي(ص)، شهيد مطهري.

4ـ تمدن اسلام و عرب، گوستاولوبون.

5ـ علل پيشرفت اسلام و انحطاط مسلمين، زين العابدين قرباني.

 


[1]. توبه / 32.

[2]. آل عمران / 123، توبه / 25.

[3]. گوستاولوبون، تمدن اسلام و عرب، ترجمه هاشم حسيني، تهران، کتابفروشي اسلاميه، 1364ش، ص141.

[4]. آل عمران / 159.

[5]. مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتب، 1374ش، ج24، ص371.

[6]. مطهري، مرتضي، سيري در سيره نبوي، مجموعه آثار، ج16، ص559.

[7]. نحل / 125.

[8]. مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، خدمات متقابل اسلام و ايران، ، ج14، ص95.

[9]. نصيري، علي، آشنائي با علوم حديث، قم، مرکز مديريت حوزه علميه، 1386ش.

[10]. پيشوايي، مهدي، سيره پيشوايان، موسسه امام صادق(ع)، چاپ پانزدهم، 1382ش، ص193.

[11]. قرباني، زين العابدين، علل پيشرفت اسلامي، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ پنجم، 1374ش، ص432.

[12]. زين العابدين، قرباني، علل پيشرفت اسلامي، ص186.

[13]. گوستاولوبون، تمدن اسلام و عرب، ص328.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
22 تیر 01
بازدید
۱۳۶
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.