در باره شخصیت عثمان از حیث خدمت به اسلام ، علم و اخلاق از کتابهای اهل سنت مطالبی را بیان نمایید؟
در باره شخصیت عثمان از حیث خدمت به اسلام ، علم و اخلاق از کتابهای اهل سنت مطالبی را بیان نمایید؟
پرسش
پاسخ
عثمان بن عفان بن ابی العاص بن امیه خلیفه سوم است. وی پیش از اسلام یکی از اشراف و ثروتمندان مکه بود و در حالی اسلام آورد که قریب به اتفاق خاندانش مخالف اسلام بودند. برای این که شخصیت او بهتر شنا خته شود لازم است از نظر اعتقادی، سیاسی، اخلاقی و علمی و...در رابطه با ایشان تحقیق شود که در این نوشتار خلاصه برخی مطالب مربوط به او بیان می شود.
الف: از نظر اعتقادی
مورخین در باره اسلام آوردن عثمان به همین مقدار که او از مسلمانان صدر اول بوده اکتفا کرده اند و این خود جای تأمل دارد و شاید به دلیل آن باشد که اسلام او تسلیم باطنی نبوده بلکه یک نوع تسلیم ظاهری به خدا و رسول بوده و ترور نافرجام رسول خدا در بازگشت از تبوک به وسیله او و دیگران بیانگر همین مطلب است. برخي از علماي اهل سنت همانند ابن حزم اندلسي كه از استوانه هاي علمي آنان به شمار مي رود مي نويسد: ابوبكر ، عمر ، عثمان ، طلحه ، سعد بن أبي وقاص ؛ قصد كشتن پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم را داشتند و ميخواستند آن حضرت را از گردنه اي در تبوك به پايين بیندازند.[1] بعد ها میدان عمل، ضعف اعتقادی و عدم پای بندی خلیفه سوم را به اسلام بهتر نمایان کرد.
ب: حضور کم رنگ و بی ثمر عثمان در صحنه های جهاد
عثمان یا توفیق حضور در میدان جهاد را نداشت و یا اگر حاضر می شد نتیجه ای ندا شت او درجنگ بدر حاضر نبود. در جنگ احد نیز به اتفاق جمیع مورخان در شمار فراریان بود. فرار عده ای از جنگ احد که عثمان در میان آنان بود و بازگشت سه روز بعد آنان، در همه كتبى كه راجع به جنگ احد به تفصيل سخن گفته اند ،آمده است. از جمله فخر رازي مي نويسد: از جمله فراريان عمر و عثمان و سعد و عقبه بوده اند که ايشان به مکان دوري فرار کردند و بعد از سه روز برگشتند.[2] درحالی که براى یک مسلمان در نكوهش فرار از جنگ، تأمل در این کلام خدا كافى است كه مي فرمايد: «اى اهل ايمان! هنگامى كه با كافران در حالى كه بر ضد شما لشكركشى مى كنند رو برو مى شويد، به آنان پشت نكنيد و هر كس در آن موقعيت به آنان پشت كند سزاوار خشمى از سوى خدا می گردد و جايگاهش دوزخ است و دوزخ بازگشت گاه بدى است....»[3].
ج: عدم صلاحیت عثمان برای خلافت
عثمان در دوران خلیفه اول کاتب وحی و در دوره خلیفه دوم نماینده بنی امیه به شمار میآمد و شاید عمر به دلیل محبوبیت او بین قریش، با تشکیل شورای شش نفره راه خلافت او را هموار نمود، او در آخرین روز ذی حجه سال 23 به عنوان خلیفه بر منبر رسول خدا درست برهمان پله ای که رسول خدا مینشست جای گرفته و عهده دار خلافت مسلمین شد، خلافتی که اّن را باید آغاز خلافت امویان دانست.[4] خلافتی که غاصبانه بود زیرا «خلافت» را خدا عهد خود خوانده و از این که ظالمی عهده دار این امر شود منع کرده[5] و روشن خو اهد شد که عثمان علاوه بر این که بحسب حال گذشته خویش مشرک و ظالم بود بحسب حال فعلی خود نیز در حق خود و امت پیامبر(ص) ستم روا داشت و جلو ستم عمال خویش را به هیچ وجه نگرفت. لذا او به هیچ وجه صلاحیتی برای امر خلافت نداشت و از نظر علمی نسبت به آموزه های دینی( که عامه مردم آن ها را می دانستد) بی خبر بود که اینک به عنوان نمونه به برخی از این بی خبری های خلیفه سوم اشاره می شود.
1. وی بعد از تصدّی خلافت، بر منبر رسول خدا نشست تا برای مردم خطبه بخواند اما چیزی نمی دانست لذا گفت: «أنتم إلى إمام فعّال أحوج منکم إلى إمام قـوّال ...، شما به پیشوایى که زیاد کار کند بیشتر احتیاج دارید تا پیشوایى که زیاد سخن بگوید، همانا ابوبکر و عمر براى این جایگاه سخنى آماده مىکردند. پس از این، خطبه ها به گونه اى شایسته براى شما ایراد خواهد شد سپس گفت براى خود و شما طلب غفران مى کنم و از منبر پایین آمد و نماز جمعه را خواند.[6] احمد حنبل نقل کرده است که: عثمان روى منبر براى طولانى کردن خطبه از مردم سؤال مى کرد و أخبار روز و قیمت کالاها را جویا مى شد.[7]
2. عدم اطلاع از حکم جنابت
بخاری و مسلم نقل کرده اند که از عثمان بن عفّان سوال شد: إذا جَامَعَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ فلم يُمْنِ قال عُثْمَانُ يَتَوَضَّأُ كما يَتَوَضَّأُ لِلصَّلَاةِ وَيَغْسِلُ ذَكَرَهُ قال عُثْمَانُ سَمِعْتُهُ من رسول اللَّهِ[8] ؛ اگر مردى با همسر خود نزدیکى کند ولى منى از او بیرون نیاید [چه حکمى دارد]؟ عثمان گفت : آن گونه که براى نمازش وضو مىگرفت، وضو مى گیرد و آلت خود را مى شوید. و گفت: این را از رسول خدا(صلى الله علیه وآله)شنیدم». معلوم می شود خلیفه سوم ابتدایی ترین حکم از احکام اسلامی را که روایاتی متواتری در منابع شیعه و سنی در باره وجوب غسل جنابت و اسباب آن وارد شده نمی دانسته و یا آن را نشنیده و از آن بی اطلاع بوده و لذا به رسول خدا(ص) سخن باطلی را نسبت داده و به غیر علم فتوای داده است و طبیعی است که بر طبق فتوای خود عمل می نموده است.
3. عدم اطلاع از حکم طلاق
بیهقى نقل کرده است که عثمان حکم این مسأله را که «مردی همسرش را طلاق داده و سپس هنگامى که زن در حیض سوم داخل شده، رجوع کرده است» نمی دانست تا اینکه از اُبىّ یاد گرفت و به فتواى او اخذ نمود که گفت: به نظر من تا وقتى زن از حیض سوم غسل نکرده و نماز خواندن برایش جایز نشده، مرد حق رجوع دارد.[9]
4.داوري خلیفه درباره زني که در شش ماهگی بچه به دنیا آورد
از«بعجة بن عبد الله جهني» روایت شده که گفت مردي از ما، زني از خاندان جهينه را به همسري گرفت و زن پس از شش ماه فرزنديآورد. شوهرش به نزد عثمان رفته و حکم مسأله را سوال کرد او دستور داد زن را سنگسار کنند. امام علی - علیه السلام - وقتی آگاهي يافت به نزد عثمان رفت و فرمود چه مي کني؟ چنين دستوري بر او روا نيست زيرا خدا در قرآن می فرماید: «مجموع مدت بارداري و شيرخوارگي کودک سي ماه مي شود»[10].و نيز مي فرماید: « مادران، فرزندان شان را دو سال کامل شير مي دهند»[11] پس ایام شيرخوارگي بيست و چهار ماه مي شود و بارداري هم دست کم در شش ماه پايان مي پذيرد. عثمان گفت به خدا سوگند اين را نمي دانستم آن گاه عثمان گفت تا آن زن را بر گردانند که کار از کار گذشته بود و سنگسارش کرده بودند.[12]
5.جهل خليفه به حكم جمع ميان دو خواهر برده
فخر رازي و دیگران مي نويسند: روایت شده که عثمان در مورد ازدواج کردن با دو خواهری که کنیز باشند گفته است :«يک آيه اين کار را حلال کرده و يک آيه آن را حرام نموده و حلال شمردن آن سزاوارتر است![13] عثمان خداوند را متهم به تناقض گويي مي کند! يقيناً هيچ عقل سليمي این نسبت ناروای عثمان را قبول نمي کند. زیرا اولا خدا منزه از تناقض گویی است ثانیا قرآن به هنگام شمردن زناني که ازدواج با آنان جايز نيست صريحا مي فرماید:« و اين که دو خواهر را با هم داشته باشيد»[14] و اين آیه مي رساند که داشتن دو خواهر با يکديگر به هر صورتي که باشند- خواه آزاد خواه برده- حرام است.
د: سیاست و حکومت عثمان
او با همه این بی کفایتی ها زمامدار مسلمانان و در مقام خلافت رسول خدا مرتکب کارهایی شد که نه با کتاب الله وفق می داد و نه با سنت رسول خدا و حتی در موارد زیادی مخالف عمل کرد دو خلیفه پیشین بود. مطالبی که به آن اشاره می شود از باب مشت نمونه خروار است.
یک: واگذاری فرمانداری شهرها به خاندان بنی امیه
از زمان خلافت عثمان حکومت قدم به قدم به سوی اشرافیت شاخهای از قریش یعنی بنی امیه و شدت بهره گیری از معیارهای قبیلهای در انتخاب خلیفه و موروثی شدن خلافت پیش رفت. یعنی همان موضوعی که ابوسفیان در همان ابتدای خلافت عثمان به او و بنی امیه گفت که: «امر خلافت اکنون به منزلگاه خود باز گشته آن را موروثی کرده و در میان فرزندان خود بگردانید که بهشت و جهنمی درکار نیست.[15] عثمان هم از همان ابتدا به تدریج افکار ابوسفیان را عملی کرده و در نیمه اول خلافت 12 ساله خود بطور آرام در صدد پیاده کردن اهداف شوم خود برآمد اما در نیمه دوم علنا به مسلط کردن بنی امیه بر رقاب و امور مسلمین پرداخت. او میگفت دو خلیفه پیش از او صله رحم را ترک کردند ولی من به آن عمل می کنم.[16]
عثمان در جهت به قدرت رساندن بنی امیه هیچ کوتاهی نکرد و حتی کسانی را بر سر کار آورد که متجاهر به فسق بودند. سیوطی می گوید عثمان حکومت مناطق مختلف را به خویشاوندان خود واگذار کرد از جمله و لیدبن عقبة بن ابی معیط برادر مادری خود را بر کوفه مسلط کرد همو که درحال مستی نماز صبح را با مردم چهار رکعت خواند و به مردم گفت امروز بسیار مسرورم اگر خواهید چند رکعت دیگر بخوانم؟ [17] همو که قرآن او را فاسق خوانده [18] او کسی بود که رسول خدا او را به جهنم وعده داده بود.[19] و حکَم بن ابی العاص را که تبعید شده رسول خدا بود و شیخین او را باز نگردانده بودند، به مدینه فراخواند و برای جمع آوری صدقات قبیله خزاعه او را به کار گماشت و صد هزار درهم از بیت المال به او داد.[20] حکومت مصر را به دست عبدالله بن سعد بن ابی سرح مطرود پیامبر سپرد و مردم مصر مورد ظلم و ستم شدید او قرار گرفت و عثمان هیچ گونه اعتنایی به شکایت مردم در مورد ستم این فرماندار(همانند دیگر فرمانداران) خویش نمی نمود، بلکه نامه مخفیانه به والی مصر نوشت که کسانی را که برای شکایت به مرکز خلافت آمده بودند، بکشد.[21]
حکومت بصره را به عبد الله بن عامر پسردایی خود واگذار کرد که او در روز جمعهای خواست برای مردم خطبه بخواند این گونه لب به سخن گشود: الحمد لله الذی خلق السموات والارض فی ستة سنین، ستایش مر خدای راست که آسمان و زمین را به شش سال آفرید.[22] در حالی که «ستة ایام، شش روز» است.
دو : بذل و بخششهای بی حساب خلیفه به افراد از خاندان اموی
فتوحاتی که از زمان عمر به منظور توسعه جغرافیایی کشور اسلامی و جلب غنایم ، صورت می گرفت، در زمان عثمان نیز ادامه یافته و سلطه اعراب تازه مسلمان بر سرزمین های از قبیل خراسان ، طبرستان ، اسکندریه ،آذربایجان و شهر ری تثبیت[23] و قاره آفریقا و قبرس فتح شد.[24] بدین سبب ثروتها و غنائم بی شماری به مرکز خلافت سرازیر گردید که تقسیم آنها حساسیت ویژهای می طلبید که عثمان به این امر توجه نکرد و تقسیم ناعادلانه و نیز بذل و بخشش بی حساب آن به افراد خاندان اموی، سبب گرفتاری های زیادی برای خلیفه و مسلمانان شد. اشرافیت و زر اندوزی خلیفه در کنار نبود تربیت دینی مشکل جامعه را تا بدان جا بالا برد که به عنوان نمونه شهر کوفه ناظر زنای مغیرة بن شعبه و شراب خواری ولید بن عقبه دو فرماندار این شهر گردید. معاویه در شام وضعیت بهتری نداشت و حتی در دورهی عثمان که نسخه های قرآن از بلاد جمع آوری و آتش زده شد و قرار بر این شد که فقط از روی نسخه موجود نزد حفصه دختر خلیفه اول استنساخ شود؛ در صدد بر داشتن «واو» اول آیه کنز بودند تا آیه شامل اهل کتاب باشد.[25] و ثروت مندان را که خلیفه در رأس آنان قرار داشت شامل نشود. به عنوان نمونه از این بخشش های بی حساب و بلکه غصب بیت المال به وسیله خلیفه سوم و عمالش، هنگامی که دختران خویش را به از دواج چهار نفری که از قریش بودند در آورد چهارصد هزار دینار به آنان داد و هنگام فتح آفریقا یک پنجم غنایم آن را و نیز فدک زهرا مرضیه(س) را به مروان بن حکم اعطا کرد و مراتع اطراف مدینه را قروق گاه اختصاصی بنی امیه قرار داد و در روزی که به مروان صد هزار از بیت المال اعطا نمود به ابوسفیان دو صد هزار بذل کرد.[26]
سه: تعطیل حدود الهی
عثمان با این که عهده دار امور مسلمین بود ولی حدود را نه تنها در مواردی نمی خواست جاری کند بلکه مانع از اجرای آن می شد از جمله در مورد عبد الله بن عمر بن خطاب قاتل هرمزان نگذاشت، قصاص اجرا شود و لذا مورد اعتراض امام علی(ع) قرار گرفت.[27] شراب خواری ولیدبن عقبه استاندار کوفه و گواهی گواهان موجب حد شد که عثمان نه تنها از اجرای آن اباء ورزید بلکه برخی از شهود را تازیانه زد. و علی بن ابیطالب(ع) حد را بر او جاری و عثمان را مورد سرزنش قرار داده و فرمود: عطلت الحدود و ضربت قوما شهدوا علی اخیک ... ، کسانی را که بر شراب خواری برادرت ولید، شهادت داده بودند دفع کرده و تازیانه زدی و حدود را تعطیل کردی[28].
چهار: آزار بعضی از اصحاب بزرگ رسول خدا
اسراف، اشرافیت، زر اندوزی، بخشش های بی دلیل آنهم از بیت المال به خاندان بنی امیه و همینطور بی توجهی خلیفه به ستمگری عمال خویش، انسان های مؤمن را وادار به اعتراض می نمود. و خلیفه هرچند ادعای حلم و بردباری میکرد ولی عملا با مردم مسلمان با خشونت رفتار میکرد، به گونه ای که کم ترین جرم شخص منتقد، تبعید و ضرب و شتم در حد مرگ بود. و در این میان ابوذر (که خروش او علیه بیداد، شُهره تاریخ است) اسراف، تبذیر و بخشش هاى ناهنجار خلیفه سوم و عمالش را برنتابید و علیه آنها خروشید و تحریف هایى را که مى خواستند براى پشتوانه سازى این حاتم بخشى ها درست کنند، تحمل ننمود و بر خلیفه و توجیه گرى کعب الأحبار، طعن زد و خطاب به او گفت یابن الیهودیة أ تعلمنا دیننا؟[29] و خلیفه ، این فریاد رساى عدالت خواهى را به شام تبعید کرد.
معاویه نیز فریاد های عدالت خواهی ابوذر را نتوانست تحمل کند تا این که به دستور عثمان ابوذر را با سخت ترین و رنج آمیزترین شکل به مدینه بر گرداندند و چون تطمیع ها و تهدیدهاى دستگاه حکومت ، کارگر نیفتاد، ابوذر را این مرتبه به ربذه، بیابان خشک و سوزان، تبعید و بخش نامه کرد که هیچ کس حق ندارد ابوذر را بدرقه کند و ابوذر در سال 32 هجرى در همان تبعید گاه جان داد.[30]
و نیز عمار یاسر را که رسول خدا قاتلان او را از قبل فئه با غیه خوانده بود[31] ، به جرم اعتراض هایش علیه عثمان، چنان مورد ضرب و شتم قرار داد که دچار فتق گردید.[32]
امیرالمؤمنین(ع) در خطبه شقشقیه، درباره شخصیت عثمان مى فرماید: « إلى أن قام ثالث القوم نافجاً حضنیه، بین نثیله و معتلفه ،و قام معه بنو أبیه یخضمون مال الله خضمة الإبل نبتة الربیع، إلى أن انتکث علیه فتله، و أجهز علیه عمله، و کبت به بطنته» تا آن که سومى به حکومت رسید، کسى که دو پهلویش از پرخورى باد کرده، همواره بین آشپزخانه و دستشویى سرگردان بود و دودمان پدرى او از بنى امیّه به همراهى او برخاستند و چون شتر گرسنه اى که گیاه تازه بهارى را با ولع مى خورد ، بیت المال را خوردند(و بر باد دادند) عثمان آن قدر اسراف کرد که ریسمان بافته او باز شد و عمل او مردم را بر انگیخت ، و شکم بارگى او را برو انداخت و نابود کرد.[33]
[1] إبن حزم الأندلسي، ابومحمد علي بن أحمد بن سعيد (متوفاي456هـ)، المحلي، (تحقيق: لجنة إحياء التراث العربي)بيروت دار الآفاق الجديدة، ج 11، ص 224.
[2] فخررازی ،محمد بن عمر، مفاتيح الغيب ج 9ص 398(ذیل آیه 155 آل عمران) بیروت، دار التراث العربی، 1420 و السيرة الحلبية 2 ص 227.
[3] انفال/ 15 و16.
[4] .جعفریان،رسول، تاریخ سیاسی اسلام ج 2 (تاریخ خلفا) ص 147،انتشارات دلیل ما، هفتم 1387 ش
[5] بقره/124
[6] علامه امینی،الغدیر،ج 8 ص 164،بیروت،دارالکتاب العربی،1387 و :الطبقات الکبرى، ابن سعد 3 ص 43
[7] .الغدیر، ج 8، پیشین و مسند احمد 1ج ص 73
[8] . محمد بن إسماعيل بخاری، صحیح بخاری،ج1ص111، دار ابن كثير , اليمامة - بيروت – 1407ق– 1987م، الطبعة: الثالثة؛ مسلم بن الحجاج النيسابوري، صحيح مسلم، ج1ص270، دار إحياء التراث العربي ، بيروت، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي.
[9]. بیهقی ،احمد، السنن الکبرى، بیروت، دار الفکر، بی تا، ج7 ص 417.
[10] احقاف/15
[11] بقره/233
[12]. سيوطي، جلال الدین، الدرالمنثور،کتابخانه آیت الله مرعشی، 1404 ق، ج6 ص 40.
[13] فخر رازی، محمدبن عمر، تفسیر کبیر، دار احیاء التراث العربی، 1420، ج10 ص 31.
[14] .نساء/ 23
[15] . مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج 1 ص699، شرکت انتشارات علمی وفرهنگی،هشتم 1387 ش و الاغانی ج6 ص 356
[16] سیوطی، جلال الدید، تاریخ الخلفا، ص 124، بیروت،دارالکتب العلمیة، چاپ اول، 1409ق و محمدبن سعد، الطبقات الکبری ج 3 ص 64 ، بیروت، دار صارد، بی تا.
[17] سیوطی، جلال الدین، تاریخ الخلفا ص 123 ، بیروت،دارالکتب العلمیة، چاپ اول،1408 ق
[18].ر،ک :فیض کاشانی ،ملا محسن ،ج 5 ص 49،انتشارات الصدر. ذیل آیه:إن جائکم فاسق بنبإ فتبینوا( حجرات/ 6) و تفاسیر دیگر.
[19] علی بن حسبن، مسعودی ،مروج الذهب ج 1ص 691،تهران ،شرکت انتشارات علمی و فرهنگی 1387
.[20] ابن ابی الحدید معتزلی ، شرح نهج البلاغة، جزء 3ص 29،و جزء 1 ص 197، بیروت ، دارالطباعة والنشر،دوم 1385ق و مروج الذهب ج 1 ص 691
[21] سیوطی،تاریخ الخلفا ص125، پیشین.و ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة جزء1 ص 199، پیشین.
[22] . البیان و التبیین ج 2 ص 251 به نقل از جعفریان ،رسول ،تاریخ سیاسی اسلام ج 2(تارخ خلفا) ص 153،پیشین.
[23] .جعفریان، رسول،تاریخ سیاسی اسلام ج 2 ( تاریخ خلفا) ص189،پیشین.
[24]. سیوطی، جلال الدین، تاریخ الخلفا ص 123
[25]. ر،ک: سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور ج3 ص232 ،پیشین. و علامه طباطبایی ،محمد حسین، قرآن در اسلام ص 132، جامعه مدرسین.
[26] . ر، ک : شرح نهج البلاغة، ابن ابی الحدید،جزء 3 ص 33، و جز 1 ص 198 به بعد پیشین
[27] . شرح نهج البلاغة، ابن ابی الحدید،جزء 3 ص 59،پیشین
[28]. الشریف، المرتضی، الشافی فی الامامة ج4 ص 253 ،اسماعلیان، سوم 1410 ق و الری شهری ،محمد، موسوعة الامام علی بن ابیطالب ص 144،دارالحدیث،1425 ق و مروج الذهب ج 2 ص 693،پیشین.
[29] .حسینی ،سید علیرضا، مظوم ترین پیامبر، ص 77، بی نا ، بی تا و انساب الاشراف ج5 ص 52
[30] .گروه مؤلفان( سید منذر،عدی غریباوی) پیشوایان هدایت ج 2 ص 234مجمع جهانی اهل بیت ، اول 1385
[31] ابن عساکر،تاریخ مدینة دمشق ج 13 ص 9،بیروت، دارالفکر 1415
[32] شرح نهج البلاغة، ابن ابی الحدید،جزء 3 ص 47،پیشین
[33] .نهج البلاغة، خطبه 3ص46 پیشین.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 تیر 01
- بازدید
- ۳۵۳
در باره شخصیت عثمان از حیث خدمت به اسلام ، علم و اخلاق از کتابهای اهل سنت مطالبی را بیان نمایید؟
- نشان کردن
پرسش
در باره شخصیت عثمان از حیث خدمت به اسلام ، علم و اخلاق از کتابهای اهل سنت مطالبی را بیان نمایید؟
پاسخ
عثمان بن عفان بن ابی العاص بن امیه خلیفه سوم است. وی پیش از اسلام یکی از اشراف و ثروتمندان مکه بود و در حالی اسلام آورد که قریب به اتفاق خاندانش مخالف اسلام بودند. برای این که شخصیت او بهتر شنا خته شود لازم است از نظر اعتقادی، سیاسی، اخلاقی و علمی و...در رابطه با ایشان تحقیق شود که در این نوشتار خلاصه برخی مطالب مربوط به او بیان می شود.
الف: از نظر اعتقادی
مورخین در باره اسلام آوردن عثمان به همین مقدار که او از مسلمانان صدر اول بوده اکتفا کرده اند و این خود جای تأمل دارد و شاید به دلیل آن باشد که اسلام او تسلیم باطنی نبوده بلکه یک نوع تسلیم ظاهری به خدا و رسول بوده و ترور نافرجام رسول خدا در بازگشت از تبوک به وسیله او و دیگران بیانگر همین مطلب است. برخي از علماي اهل سنت همانند ابن حزم اندلسي كه از استوانه هاي علمي آنان به شمار مي رود مي نويسد: ابوبكر ، عمر ، عثمان ، طلحه ، سعد بن أبي وقاص ؛ قصد كشتن پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم را داشتند و ميخواستند آن حضرت را از گردنه اي در تبوك به پايين بیندازند.[1] بعد ها میدان عمل، ضعف اعتقادی و عدم پای بندی خلیفه سوم را به اسلام بهتر نمایان کرد.
ب: حضور کم رنگ و بی ثمر عثمان در صحنه های جهاد
عثمان یا توفیق حضور در میدان جهاد را نداشت و یا اگر حاضر می شد نتیجه ای ندا شت او درجنگ بدر حاضر نبود. در جنگ احد نیز به اتفاق جمیع مورخان در شمار فراریان بود. فرار عده ای از جنگ احد که عثمان در میان آنان بود و بازگشت سه روز بعد آنان، در همه كتبى كه راجع به جنگ احد به تفصيل سخن گفته اند ،آمده است. از جمله فخر رازي مي نويسد: از جمله فراريان عمر و عثمان و سعد و عقبه بوده اند که ايشان به مکان دوري فرار کردند و بعد از سه روز برگشتند.[2] درحالی که براى یک مسلمان در نكوهش فرار از جنگ، تأمل در این کلام خدا كافى است كه مي فرمايد: «اى اهل ايمان! هنگامى كه با كافران در حالى كه بر ضد شما لشكركشى مى كنند رو برو مى شويد، به آنان پشت نكنيد و هر كس در آن موقعيت به آنان پشت كند سزاوار خشمى از سوى خدا می گردد و جايگاهش دوزخ است و دوزخ بازگشت گاه بدى است....»[3].
ج: عدم صلاحیت عثمان برای خلافت
عثمان در دوران خلیفه اول کاتب وحی و در دوره خلیفه دوم نماینده بنی امیه به شمار میآمد و شاید عمر به دلیل محبوبیت او بین قریش، با تشکیل شورای شش نفره راه خلافت او را هموار نمود، او در آخرین روز ذی حجه سال 23 به عنوان خلیفه بر منبر رسول خدا درست برهمان پله ای که رسول خدا مینشست جای گرفته و عهده دار خلافت مسلمین شد، خلافتی که اّن را باید آغاز خلافت امویان دانست.[4] خلافتی که غاصبانه بود زیرا «خلافت» را خدا عهد خود خوانده و از این که ظالمی عهده دار این امر شود منع کرده[5] و روشن خو اهد شد که عثمان علاوه بر این که بحسب حال گذشته خویش مشرک و ظالم بود بحسب حال فعلی خود نیز در حق خود و امت پیامبر(ص) ستم روا داشت و جلو ستم عمال خویش را به هیچ وجه نگرفت. لذا او به هیچ وجه صلاحیتی برای امر خلافت نداشت و از نظر علمی نسبت به آموزه های دینی( که عامه مردم آن ها را می دانستد) بی خبر بود که اینک به عنوان نمونه به برخی از این بی خبری های خلیفه سوم اشاره می شود.
1. وی بعد از تصدّی خلافت، بر منبر رسول خدا نشست تا برای مردم خطبه بخواند اما چیزی نمی دانست لذا گفت: «أنتم إلى إمام فعّال أحوج منکم إلى إمام قـوّال ...، شما به پیشوایى که زیاد کار کند بیشتر احتیاج دارید تا پیشوایى که زیاد سخن بگوید، همانا ابوبکر و عمر براى این جایگاه سخنى آماده مىکردند. پس از این، خطبه ها به گونه اى شایسته براى شما ایراد خواهد شد سپس گفت براى خود و شما طلب غفران مى کنم و از منبر پایین آمد و نماز جمعه را خواند.[6] احمد حنبل نقل کرده است که: عثمان روى منبر براى طولانى کردن خطبه از مردم سؤال مى کرد و أخبار روز و قیمت کالاها را جویا مى شد.[7]
2. عدم اطلاع از حکم جنابت
بخاری و مسلم نقل کرده اند که از عثمان بن عفّان سوال شد: إذا جَامَعَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ فلم يُمْنِ قال عُثْمَانُ يَتَوَضَّأُ كما يَتَوَضَّأُ لِلصَّلَاةِ وَيَغْسِلُ ذَكَرَهُ قال عُثْمَانُ سَمِعْتُهُ من رسول اللَّهِ[8] ؛ اگر مردى با همسر خود نزدیکى کند ولى منى از او بیرون نیاید [چه حکمى دارد]؟ عثمان گفت : آن گونه که براى نمازش وضو مىگرفت، وضو مى گیرد و آلت خود را مى شوید. و گفت: این را از رسول خدا(صلى الله علیه وآله)شنیدم». معلوم می شود خلیفه سوم ابتدایی ترین حکم از احکام اسلامی را که روایاتی متواتری در منابع شیعه و سنی در باره وجوب غسل جنابت و اسباب آن وارد شده نمی دانسته و یا آن را نشنیده و از آن بی اطلاع بوده و لذا به رسول خدا(ص) سخن باطلی را نسبت داده و به غیر علم فتوای داده است و طبیعی است که بر طبق فتوای خود عمل می نموده است.
3. عدم اطلاع از حکم طلاق
بیهقى نقل کرده است که عثمان حکم این مسأله را که «مردی همسرش را طلاق داده و سپس هنگامى که زن در حیض سوم داخل شده، رجوع کرده است» نمی دانست تا اینکه از اُبىّ یاد گرفت و به فتواى او اخذ نمود که گفت: به نظر من تا وقتى زن از حیض سوم غسل نکرده و نماز خواندن برایش جایز نشده، مرد حق رجوع دارد.[9]
4.داوري خلیفه درباره زني که در شش ماهگی بچه به دنیا آورد
از«بعجة بن عبد الله جهني» روایت شده که گفت مردي از ما، زني از خاندان جهينه را به همسري گرفت و زن پس از شش ماه فرزنديآورد. شوهرش به نزد عثمان رفته و حکم مسأله را سوال کرد او دستور داد زن را سنگسار کنند. امام علی - علیه السلام - وقتی آگاهي يافت به نزد عثمان رفت و فرمود چه مي کني؟ چنين دستوري بر او روا نيست زيرا خدا در قرآن می فرماید: «مجموع مدت بارداري و شيرخوارگي کودک سي ماه مي شود»[10].و نيز مي فرماید: « مادران، فرزندان شان را دو سال کامل شير مي دهند»[11] پس ایام شيرخوارگي بيست و چهار ماه مي شود و بارداري هم دست کم در شش ماه پايان مي پذيرد. عثمان گفت به خدا سوگند اين را نمي دانستم آن گاه عثمان گفت تا آن زن را بر گردانند که کار از کار گذشته بود و سنگسارش کرده بودند.[12]
5.جهل خليفه به حكم جمع ميان دو خواهر برده
فخر رازي و دیگران مي نويسند: روایت شده که عثمان در مورد ازدواج کردن با دو خواهری که کنیز باشند گفته است :«يک آيه اين کار را حلال کرده و يک آيه آن را حرام نموده و حلال شمردن آن سزاوارتر است![13] عثمان خداوند را متهم به تناقض گويي مي کند! يقيناً هيچ عقل سليمي این نسبت ناروای عثمان را قبول نمي کند. زیرا اولا خدا منزه از تناقض گویی است ثانیا قرآن به هنگام شمردن زناني که ازدواج با آنان جايز نيست صريحا مي فرماید:« و اين که دو خواهر را با هم داشته باشيد»[14] و اين آیه مي رساند که داشتن دو خواهر با يکديگر به هر صورتي که باشند- خواه آزاد خواه برده- حرام است.
د: سیاست و حکومت عثمان
او با همه این بی کفایتی ها زمامدار مسلمانان و در مقام خلافت رسول خدا مرتکب کارهایی شد که نه با کتاب الله وفق می داد و نه با سنت رسول خدا و حتی در موارد زیادی مخالف عمل کرد دو خلیفه پیشین بود. مطالبی که به آن اشاره می شود از باب مشت نمونه خروار است.
یک: واگذاری فرمانداری شهرها به خاندان بنی امیه
از زمان خلافت عثمان حکومت قدم به قدم به سوی اشرافیت شاخهای از قریش یعنی بنی امیه و شدت بهره گیری از معیارهای قبیلهای در انتخاب خلیفه و موروثی شدن خلافت پیش رفت. یعنی همان موضوعی که ابوسفیان در همان ابتدای خلافت عثمان به او و بنی امیه گفت که: «امر خلافت اکنون به منزلگاه خود باز گشته آن را موروثی کرده و در میان فرزندان خود بگردانید که بهشت و جهنمی درکار نیست.[15] عثمان هم از همان ابتدا به تدریج افکار ابوسفیان را عملی کرده و در نیمه اول خلافت 12 ساله خود بطور آرام در صدد پیاده کردن اهداف شوم خود برآمد اما در نیمه دوم علنا به مسلط کردن بنی امیه بر رقاب و امور مسلمین پرداخت. او میگفت دو خلیفه پیش از او صله رحم را ترک کردند ولی من به آن عمل می کنم.[16]
عثمان در جهت به قدرت رساندن بنی امیه هیچ کوتاهی نکرد و حتی کسانی را بر سر کار آورد که متجاهر به فسق بودند. سیوطی می گوید عثمان حکومت مناطق مختلف را به خویشاوندان خود واگذار کرد از جمله و لیدبن عقبة بن ابی معیط برادر مادری خود را بر کوفه مسلط کرد همو که درحال مستی نماز صبح را با مردم چهار رکعت خواند و به مردم گفت امروز بسیار مسرورم اگر خواهید چند رکعت دیگر بخوانم؟ [17] همو که قرآن او را فاسق خوانده [18] او کسی بود که رسول خدا او را به جهنم وعده داده بود.[19] و حکَم بن ابی العاص را که تبعید شده رسول خدا بود و شیخین او را باز نگردانده بودند، به مدینه فراخواند و برای جمع آوری صدقات قبیله خزاعه او را به کار گماشت و صد هزار درهم از بیت المال به او داد.[20] حکومت مصر را به دست عبدالله بن سعد بن ابی سرح مطرود پیامبر سپرد و مردم مصر مورد ظلم و ستم شدید او قرار گرفت و عثمان هیچ گونه اعتنایی به شکایت مردم در مورد ستم این فرماندار(همانند دیگر فرمانداران) خویش نمی نمود، بلکه نامه مخفیانه به والی مصر نوشت که کسانی را که برای شکایت به مرکز خلافت آمده بودند، بکشد.[21]
حکومت بصره را به عبد الله بن عامر پسردایی خود واگذار کرد که او در روز جمعهای خواست برای مردم خطبه بخواند این گونه لب به سخن گشود: الحمد لله الذی خلق السموات والارض فی ستة سنین، ستایش مر خدای راست که آسمان و زمین را به شش سال آفرید.[22] در حالی که «ستة ایام، شش روز» است.
دو : بذل و بخششهای بی حساب خلیفه به افراد از خاندان اموی
فتوحاتی که از زمان عمر به منظور توسعه جغرافیایی کشور اسلامی و جلب غنایم ، صورت می گرفت، در زمان عثمان نیز ادامه یافته و سلطه اعراب تازه مسلمان بر سرزمین های از قبیل خراسان ، طبرستان ، اسکندریه ،آذربایجان و شهر ری تثبیت[23] و قاره آفریقا و قبرس فتح شد.[24] بدین سبب ثروتها و غنائم بی شماری به مرکز خلافت سرازیر گردید که تقسیم آنها حساسیت ویژهای می طلبید که عثمان به این امر توجه نکرد و تقسیم ناعادلانه و نیز بذل و بخشش بی حساب آن به افراد خاندان اموی، سبب گرفتاری های زیادی برای خلیفه و مسلمانان شد. اشرافیت و زر اندوزی خلیفه در کنار نبود تربیت دینی مشکل جامعه را تا بدان جا بالا برد که به عنوان نمونه شهر کوفه ناظر زنای مغیرة بن شعبه و شراب خواری ولید بن عقبه دو فرماندار این شهر گردید. معاویه در شام وضعیت بهتری نداشت و حتی در دورهی عثمان که نسخه های قرآن از بلاد جمع آوری و آتش زده شد و قرار بر این شد که فقط از روی نسخه موجود نزد حفصه دختر خلیفه اول استنساخ شود؛ در صدد بر داشتن «واو» اول آیه کنز بودند تا آیه شامل اهل کتاب باشد.[25] و ثروت مندان را که خلیفه در رأس آنان قرار داشت شامل نشود. به عنوان نمونه از این بخشش های بی حساب و بلکه غصب بیت المال به وسیله خلیفه سوم و عمالش، هنگامی که دختران خویش را به از دواج چهار نفری که از قریش بودند در آورد چهارصد هزار دینار به آنان داد و هنگام فتح آفریقا یک پنجم غنایم آن را و نیز فدک زهرا مرضیه(س) را به مروان بن حکم اعطا کرد و مراتع اطراف مدینه را قروق گاه اختصاصی بنی امیه قرار داد و در روزی که به مروان صد هزار از بیت المال اعطا نمود به ابوسفیان دو صد هزار بذل کرد.[26]
سه: تعطیل حدود الهی
عثمان با این که عهده دار امور مسلمین بود ولی حدود را نه تنها در مواردی نمی خواست جاری کند بلکه مانع از اجرای آن می شد از جمله در مورد عبد الله بن عمر بن خطاب قاتل هرمزان نگذاشت، قصاص اجرا شود و لذا مورد اعتراض امام علی(ع) قرار گرفت.[27] شراب خواری ولیدبن عقبه استاندار کوفه و گواهی گواهان موجب حد شد که عثمان نه تنها از اجرای آن اباء ورزید بلکه برخی از شهود را تازیانه زد. و علی بن ابیطالب(ع) حد را بر او جاری و عثمان را مورد سرزنش قرار داده و فرمود: عطلت الحدود و ضربت قوما شهدوا علی اخیک ... ، کسانی را که بر شراب خواری برادرت ولید، شهادت داده بودند دفع کرده و تازیانه زدی و حدود را تعطیل کردی[28].
چهار: آزار بعضی از اصحاب بزرگ رسول خدا
اسراف، اشرافیت، زر اندوزی، بخشش های بی دلیل آنهم از بیت المال به خاندان بنی امیه و همینطور بی توجهی خلیفه به ستمگری عمال خویش، انسان های مؤمن را وادار به اعتراض می نمود. و خلیفه هرچند ادعای حلم و بردباری میکرد ولی عملا با مردم مسلمان با خشونت رفتار میکرد، به گونه ای که کم ترین جرم شخص منتقد، تبعید و ضرب و شتم در حد مرگ بود. و در این میان ابوذر (که خروش او علیه بیداد، شُهره تاریخ است) اسراف، تبذیر و بخشش هاى ناهنجار خلیفه سوم و عمالش را برنتابید و علیه آنها خروشید و تحریف هایى را که مى خواستند براى پشتوانه سازى این حاتم بخشى ها درست کنند، تحمل ننمود و بر خلیفه و توجیه گرى کعب الأحبار، طعن زد و خطاب به او گفت یابن الیهودیة أ تعلمنا دیننا؟[29] و خلیفه ، این فریاد رساى عدالت خواهى را به شام تبعید کرد.
معاویه نیز فریاد های عدالت خواهی ابوذر را نتوانست تحمل کند تا این که به دستور عثمان ابوذر را با سخت ترین و رنج آمیزترین شکل به مدینه بر گرداندند و چون تطمیع ها و تهدیدهاى دستگاه حکومت ، کارگر نیفتاد، ابوذر را این مرتبه به ربذه، بیابان خشک و سوزان، تبعید و بخش نامه کرد که هیچ کس حق ندارد ابوذر را بدرقه کند و ابوذر در سال 32 هجرى در همان تبعید گاه جان داد.[30]
و نیز عمار یاسر را که رسول خدا قاتلان او را از قبل فئه با غیه خوانده بود[31] ، به جرم اعتراض هایش علیه عثمان، چنان مورد ضرب و شتم قرار داد که دچار فتق گردید.[32]
امیرالمؤمنین(ع) در خطبه شقشقیه، درباره شخصیت عثمان مى فرماید: « إلى أن قام ثالث القوم نافجاً حضنیه، بین نثیله و معتلفه ،و قام معه بنو أبیه یخضمون مال الله خضمة الإبل نبتة الربیع، إلى أن انتکث علیه فتله، و أجهز علیه عمله، و کبت به بطنته» تا آن که سومى به حکومت رسید، کسى که دو پهلویش از پرخورى باد کرده، همواره بین آشپزخانه و دستشویى سرگردان بود و دودمان پدرى او از بنى امیّه به همراهى او برخاستند و چون شتر گرسنه اى که گیاه تازه بهارى را با ولع مى خورد ، بیت المال را خوردند(و بر باد دادند) عثمان آن قدر اسراف کرد که ریسمان بافته او باز شد و عمل او مردم را بر انگیخت ، و شکم بارگى او را برو انداخت و نابود کرد.[33]
[1] إبن حزم الأندلسي، ابومحمد علي بن أحمد بن سعيد (متوفاي456هـ)، المحلي، (تحقيق: لجنة إحياء التراث العربي)بيروت دار الآفاق الجديدة، ج 11، ص 224.
[2] فخررازی ،محمد بن عمر، مفاتيح الغيب ج 9ص 398(ذیل آیه 155 آل عمران) بیروت، دار التراث العربی، 1420 و السيرة الحلبية 2 ص 227.
[3] انفال/ 15 و16.
[4] .جعفریان،رسول، تاریخ سیاسی اسلام ج 2 (تاریخ خلفا) ص 147،انتشارات دلیل ما، هفتم 1387 ش
[5] بقره/124
[6] علامه امینی،الغدیر،ج 8 ص 164،بیروت،دارالکتاب العربی،1387 و :الطبقات الکبرى، ابن سعد 3 ص 43
[7] .الغدیر، ج 8، پیشین و مسند احمد 1ج ص 73
[8] . محمد بن إسماعيل بخاری، صحیح بخاری،ج1ص111، دار ابن كثير , اليمامة - بيروت – 1407ق– 1987م، الطبعة: الثالثة؛ مسلم بن الحجاج النيسابوري، صحيح مسلم، ج1ص270، دار إحياء التراث العربي ، بيروت، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي.
[9]. بیهقی ،احمد، السنن الکبرى، بیروت، دار الفکر، بی تا، ج7 ص 417.
[10] احقاف/15
[11] بقره/233
[12]. سيوطي، جلال الدین، الدرالمنثور،کتابخانه آیت الله مرعشی، 1404 ق، ج6 ص 40.
[13] فخر رازی، محمدبن عمر، تفسیر کبیر، دار احیاء التراث العربی، 1420، ج10 ص 31.
[14] .نساء/ 23
[15] . مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج 1 ص699، شرکت انتشارات علمی وفرهنگی،هشتم 1387 ش و الاغانی ج6 ص 356
[16] سیوطی، جلال الدید، تاریخ الخلفا، ص 124، بیروت،دارالکتب العلمیة، چاپ اول، 1409ق و محمدبن سعد، الطبقات الکبری ج 3 ص 64 ، بیروت، دار صارد، بی تا.
[17] سیوطی، جلال الدین، تاریخ الخلفا ص 123 ، بیروت،دارالکتب العلمیة، چاپ اول،1408 ق
[18].ر،ک :فیض کاشانی ،ملا محسن ،ج 5 ص 49،انتشارات الصدر. ذیل آیه:إن جائکم فاسق بنبإ فتبینوا( حجرات/ 6) و تفاسیر دیگر.
[19] علی بن حسبن، مسعودی ،مروج الذهب ج 1ص 691،تهران ،شرکت انتشارات علمی و فرهنگی 1387
.[20] ابن ابی الحدید معتزلی ، شرح نهج البلاغة، جزء 3ص 29،و جزء 1 ص 197، بیروت ، دارالطباعة والنشر،دوم 1385ق و مروج الذهب ج 1 ص 691
[21] سیوطی،تاریخ الخلفا ص125، پیشین.و ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة جزء1 ص 199، پیشین.
[22] . البیان و التبیین ج 2 ص 251 به نقل از جعفریان ،رسول ،تاریخ سیاسی اسلام ج 2(تارخ خلفا) ص 153،پیشین.
[23] .جعفریان، رسول،تاریخ سیاسی اسلام ج 2 ( تاریخ خلفا) ص189،پیشین.
[24]. سیوطی، جلال الدین، تاریخ الخلفا ص 123
[25]. ر،ک: سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور ج3 ص232 ،پیشین. و علامه طباطبایی ،محمد حسین، قرآن در اسلام ص 132، جامعه مدرسین.
[26] . ر، ک : شرح نهج البلاغة، ابن ابی الحدید،جزء 3 ص 33، و جز 1 ص 198 به بعد پیشین
[27] . شرح نهج البلاغة، ابن ابی الحدید،جزء 3 ص 59،پیشین
[28]. الشریف، المرتضی، الشافی فی الامامة ج4 ص 253 ،اسماعلیان، سوم 1410 ق و الری شهری ،محمد، موسوعة الامام علی بن ابیطالب ص 144،دارالحدیث،1425 ق و مروج الذهب ج 2 ص 693،پیشین.
[29] .حسینی ،سید علیرضا، مظوم ترین پیامبر، ص 77، بی نا ، بی تا و انساب الاشراف ج5 ص 52
[30] .گروه مؤلفان( سید منذر،عدی غریباوی) پیشوایان هدایت ج 2 ص 234مجمع جهانی اهل بیت ، اول 1385
[31] ابن عساکر،تاریخ مدینة دمشق ج 13 ص 9،بیروت، دارالفکر 1415
[32] شرح نهج البلاغة، ابن ابی الحدید،جزء 3 ص 47،پیشین
[33] .نهج البلاغة، خطبه 3ص46 پیشین.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 تیر 01
- بازدید
- ۳۵۳
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.