آیا آیین زردشت، یک دین توحیدی و آسمانی است؟ و آیا زرتشت خودش آتش پرست بوده است؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

آیا آیین زردشت، یک دین توحیدی و آسمانی است؟ و آیا زرتشت خودش آتش پرست بوده است؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

آیین زرتشت یا زردشت منسوب به زرتشت می باشد. شخصيت حقيقي او آن قدر تاريك و مبهم است كه برخي از پژوهش‎گران او را اختلافي‎ترين چهرة تاريخ مي‎دانند. به همين جهت گروهي از محققان و نويسندگان در تاريخي بودن شخصيت وي ‎شك و ترديد دارند و شخصيت او را نيز مانند جمعي از بزرگان و قهرمانان ادوار باستاني، افسانه‎اي دانسته‎اند. ولي غالب محققان و دانشمندان معتقدند كه زرتشت وجود تاريخي داشته و آیین موجود زرتشتی به وسیله او پایه ریزی شده است.

بر اساس نظرية مشهور، وي در سال 660 قبل از ميلاد به دنيا آمد و در 630 قبل از ميلاد (در سن 30 سالگي) به پيامبري مبعوث شد. وي در سال 583 ق. م در سن 77 سالگي در آتشكده‎اي در بلخ (افغانستان) توسط لشكر قومي مهاجم به قتل رسيد.[1]

امّا درباره اینکه زرتشت خودش پیامبر بوده است یا نه تا بتوان قضاوت نمود که دین او آسمانی است یا خیر اقوالی مختلفی وجود دارد. 

اغلب مورخان اسلامي مانند: طبري،[2] بلعمي،[3] ابن اثير،[4] ميرخواند،[5] زرتشت را پيامبر ندانسته بلكه او را شاگرد ارمياي نبي يا عزير نبي دانسته‎اند.

برخي از مورخان اسلامي مانند مسعودي،[6] دينوري،[7] حمزه اصفهاني،[8] بيروني[9] و مؤلف تبصرة العوام بر اين اعتقادند كه زرتشت پيغمبر مجوس بوده است.

يكي از محققين معاصر بعد از ذكر اقوال مختلف و آراء متضاد مي‎گويد: علت اين همه تضاد و تناقض در تاريخ زرتشت اين است كه وي تاريخ درستي ندارد و رد پاي اين شخصيت ايراني در تاريخ گم شده است و در هيچ يك از روايات اسلامي و قرآن مجيد و همچنين در كتاب‌های مقدسي چون انجيل و تورات ذكري از شخص زرتشت و كتاب اوستا به ميان نيامده است، بلكه هر جا كه خواسته‎اند از ديانت كهن ايراني نامي به ميان آورند تنها به لفظ مجوس اكتفا كرده‎اند.[10]

به هر حال در قرآن مجيد هيچ جا سخني از زرتشت و پيامبري او و يا كتاب اوستا كه منسوب به اوست نيامده است. اما لفظ «مجوس» تنها یک بار در قرآن آمده است و واژة «المجوس» در زبان عربي به زرتشتيان اطلاق مي‎شود. آية هفدهم سورة حج آنها را در كنار پيروان اديان ديگر قرار داده و مي‎فرمايد: «ان الذين آمنوا و الذين هادوا والصابئين والنصاري و المجوس والذين اشركوا ان الله يفصل بينهم يوم القيامة»: آنان كه ايمان آوردند و آنان كه يهودي شدند و صابئان و نصاري و مجوس و آنان كه شرك ورزيده‎اند، خداوند روز قيامت ميان آنان حكم مي‎كند.»

در اين آية شریفه مجوس در کنار یهود و نصاری قرار گرفته و از مشرکین جدا شده است و این مطلب دلیل بر آسمانی بودن آیین مجوس گرفته شده است و شاید در برخی کتابهایی که متعلق به دین زرتشت هستند رگه‌های  آموزه های ادیان توحیدی به همین علت به چشم می خورد.  

در حديثي  نقل شده که از امام صادق ـ عليه السّلام ـ درباره شأن نزول آيه 105 سوره مائده از «مجوس» سؤال گرديد كه آيا پيامبري داشته‎اند يا نه؟ امام ـ عليه السّلام ـ فرمود: آيا به تو نرسيده نامه‎اي كه پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ به مردم مكه نوشتند و آنان را به اسلام دعوت كرده بود و اگر اسلام نپذيرند آمادة جنگ شوند و مردم مكه در پاسخ نوشتند از ما هم جزيه بگير و ما را به حال خود بگذار تا همچنان بت‎ها را بپرستيم. پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ در پاسخ آنها نوشت من غير از اهل كتاب از كسی ديگري جزيه نمي‎گيرم. در جواب دوباره نوشتند آيا تو گمان مي‎كني جزيه را فقط از اهل كتاب دريافت مي‎داري، در صورتي كه از مجوسيان نيز جزيه گرفته‎اي؟

پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ پاسخ داد: مجوسيان پيغمبري داشتند كه او را كشتند و كتابي نيز داشتند كه آن را سوزاندند. پيغمبر آنان كتاب خود را بر روي دوازده هزار پوست گاو نوشته بود.[11]

علامه طباطبائي در الميزان تصريح دارند كه مجوسيان داراي كتاب بوده‎اند.[12]  لكن در جاي ديگر احتياط مي‎كند و مي‎فرمايد: روايات هر چند مجوس را اهل كتاب خوانده كه لازمه‎اش آن است كه اين ملت نيز براي خود كتابي داشته باشد... لكن قرآن هيچ متعرض وضع مجوس نشده و كتابي براي آنها نام نبرده و كتاب اوستا كه فعلاً در دست مجوسيان است نامش در قرآن نيامده... و كلمه اهل كتاب هر جا در قرآن ذكر شده مراد از آن يهود و نصاري است كه خود قرآن براي آنان كتابي نام برده كه خداي تعالي براي ايشان نازل كرده است.[13]

شيخ طوسي در كتاب خلاف مي‎نويسد: «المجوس كان لهم كتاب ثم رفع عنهم... دليلنا اجماع الفرقه و أخبارهم؛ مجوس دارای کتاب بودند سپس از میان آنان برداشته شد... دلیل ما بر این مطلب اجماع و اخبار فرقه شیعه می باشد.»[14]

بنا بر آنچه گذشت جاي شك و ترديد باقي نمي‎ماند كه مجوس از نظر فقها و صاحب نظران يا به طور مسلم اهل كتابند يا لااقل محتملاً اهل كتاب بوده‎اند. امّا اين‎كه آيا پيامبر مجوس همان زرتشت است يا خير؟ در اين مسئله اختلاف است در میان زرتشتیان و برخی از محققين و مورخين معروف این است که زرتشت همان پيامبر مجوس است و او را بنيان‎گذار اين دين و پيغمبر اين آئين، معرفی می کنند. لكن برخي ديگر از محققين[15] به اين نظريه به ديدة شك نگريسته‎اند و منكر اين شده‎اند كه پيامبر مجوسيان «زرتشت» بوده است و می‌گویند زرتشت یکی از فرقه های مجوس بوده است. پس او بنيان‎گذار آیين مجوس و پيامبر همه‌ی مجوسيان نبوده است. و لازمه آن اینست که آیین زردشت آیین خدایی نبوده و یک فرقه ای از آیین مجوس می باشد.

از نظر تاريخ به روشني معلوم نيست كه آيا آيين زردشت در اصل، آييني توحيدي بوده است يا آيين ثنوي؟ «اوستا»ي موجود اين ابهام را رفع نمي‌كند، زيرا قسمت‌هايي مختلف اين كتاب، تفاوت فاحشي با يكديگر دارد. بخش «ونديداد» اوستا صراحت در ثنويت دارد. ولي از بخش «گاتها» چندان دوگانگي فهميده نمي‌شود، بلكه برحسب ادعاي برخي از محققين از اين بخش يكتايي استنباط مي‌گردد. به علت همين تفاوت و اختلاف بزرگ است كه اهل تحقيق معتقدند اوستائي كه در دست است،‌ اثر يك نفر نيست بلكه هر بخش از آن از يك شخص است. تحقيقات تاريخي در اين جا نارسا است، بنا بر اين بر فرض اينكه اوستا كتاب زرتشت باشد، نمي توان آن را وحياني دانست زيرا از آموزه هاي الهي مثل توحيد، نبوت،‌ معاد و ... آنگونه كه در اديان الهي مطرح است هيچ اثري در اين كتاب ديده نمي شود. پس از نظر تاريخي يعني از نظر آثاري كه به زرتشت منسوب است، هرچند بخواهيم فقط (گاتها) را ملاك قرار دهيم، نمي‌توانيم آيين زردشتي را آيين توحيدي و الهی بدانيم، زيرا حداكثر آن‌چه محققان در باب توحيد زردشت به استناد «گاتها» گفته‌اند اين است كه زردشت طرفدار توحيد ذاتي بوده است و براي درخت هستي بيش از يك ريشه قايل نبوده است. ولي براي اين كه يك آيين توحيدي باشد علاوه بر توحيد ذاتي و توحيد در عبادت توحيد در خالقيت هم لازم است و آيين زردشت به حسب مدارك تاريخي از نظر خالقيت كاملاً ثنوي بوده است. اگر (گاتها) را كه اصيل‌ترين و معتبرترين و توحيدي‌ترين اثري است كه از زردشت باقي مانده است، ملاك قرار دهيم زردشت را در دام  خير و شر و اين كه نظام موجود نظام احسن نيست، و با حكمت بالغه جور نمي‌آيد گرفتار مي‌بينم اين جهت او را از پيامبران آسماني كاملاً جدا مي‌كند... .

با توجه به آنچه كه بيان شد اين مطلب قابل اثبات نمي باشد كه بر زرتشت وحي نازل شده باشد بلكه قرائن موجود در اوستا خلاف آن را ثابت مي­كند.

اما اينكه خود زرتشت آتش پرست بوده يا خير جان ناس كه يكي از دانشمندان بزرگ تاريخ اديان است در اين زمينه مي‎نويسد: از تشريفات و آداب عبادات و اعمال مذهبي از مذهب اصلي زرتشت چيز مهمي باقي نمانده همين قدر معلوم است كه زرتشت رسوم و مناسك آريانهاي قديم را كه مبتني بر اعتقاد به سحر و جادو و بت پرستي بوده و رو به زوال مي‎رفته به كلي منسوخ نموده است، تنها يك رسم و يك عبادت از زمان زرتشت باقي مانده است و آن چنان كه گفته‎اند وي در هنگام انجام مراسم پرستش در محراب آتش مقدس به قتل رسيد و در هنگام عبادت جان سپرد. ولي بايد دانست كه زرتشت خود آتش را نمي‎پرستيد و آن عقيده كه پيشينيان و نياكان او دربارة اين عنصر مقدس داشته‎اند وي نداشته است و معتقد است او با آنچه بعدها آتش پرستان اخير عنوان كرده‎اند، اختلاف دارد، بلكه آتش را فقط يك رمز قدسي و نشان گرانبها از اهورامزدا مي‎دانسته است كه به وسيلة او به ماهيت و عصاره حقيقت علوي خداوند دانايي مي‎توان پي برد.[16]

به هر حال چه اينكه زرتشت خودش آتش را مي پرستيده يا آن را رمز قدسي مي دانسته است در هردو صورت با مباني توحيد مغايرت دارد. و بر فرض اينكه زرتشت معتقد به هيچكدام از اين دو صورت نبوده است، ‌قطعا اين اعتقاد از تحريفاتي به شمار خواهد آمد كه وارد آيين زرتشت شده است. ونیز چه اینکه آیین زردشت آسمانی باشد و چه اینکه آسمانی نباشد در هردو صورت آموزه های این آیین آمیخته با خرافات و افسانه است و جنبه هدایت گری و نجات بخشی ندارد و افزون بر آن بر فرض اینکه ثابت شود که این آیین خدایی بوده است با آمدن ادیان دیگر الهی از رسمیت افتاده و از طرف خداوند منسوخ شده است.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1. مطهري، مرتضي، خدمات متقابل اسلام و ايران، انتشارات صدرا.

2. الهامي، داود، ايران و اسلام، (انتشارات مكتب اسلام، قم: 1374).

3. حكمت، علي اصغر، تاريخ اديان، (چ اوّل، انتشارات ابن سينا، تهران: 1345).

4. ناس، جان بي، تاريخ جامع اديان، ترجمه: علي اصغر حكمت، (انتشارات علمي و فرهنگي).

 


[1] . توفيقي، حسين، آشنايي با اديان بزرگ، (سمت، مؤسسة فرهنگي طه و مركز جهاني علوم اسلامي، چ اوّل، بهار 1379، ص 63.

[2] . تاريخ طبري، چ 1، ص 282 و 402 و 403؛ چاپ قاهره.

[3] . تاريخ بلعمي، ص 206 چاپ كيان پور نسخة دهخدا.

[4] . كامل ابن اثير، چ مصر، ج 1، ص 145 و 146.

[5] . روضة الصفاء شرح حال گشتاسب.

[6] . مسعودي، مروج الذهب، چ مصر، ج 1، ص 229.

[7] . دينوري، الاخبار الطّول، ص 28.

[8] . تسني ملوك الارض و الانبياء، ص 27.

[9] . ابوريحان البيروني، ترجمه الآثار الباقيه، ص 25.

[10] . الهامي، داود، ايران و اسلام، انتشارات مكتب اسلام قم، 1374.

[11] . حر عاملي، وسائل الشيعه، ج 11، ص 96، چاپ جديد تهران، ج 15، ص 126، چ آل البيت.

[12] . علامه طباطبايي، الميزان (ترجمه)، ج 14، ص 505.

[13] . همان، ج 3، ص 481 و 482.

[14] . شيخ طوسي، خلاف، كتاب الجزيه، همچنين شهيد ثاني در لمعه، ج 9، ص 199.

[15] . الهامي، داود، مقاله‎آية از مجلة تخصصي كلام اسلامي، شمارة 32؛ ص 60 ـ 63.

[16] . بي‎ناس، جان، تاريخ جامع اديان، ترجمه علي اصغر حكمت، چاپ هفتم، انتشارات علمي و فرهنگي، تهران، 1373.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
22 تیر 01
بازدید
۷۹
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.