شعوبیه چیست و عوامل به وجود آمدن آن را بیان کنید؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

شعوبیه چیست و عوامل به وجود آمدن آن را بیان کنید؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

کلمه «شعوب» جمع «شعب» ـ به کسره شين و سکون عين ـ است و آن توده مردم باشند که معني وسيع تر از «قبيله» را دارا است، چنان که در عرب گويند اول شعب است، بعد قبيله، بعد بطن، بعد فخذ و آخر فصيله، به اين قرار شعب، معناي ملت مي دهد.

اما در اصطلاح شعوبیه گروه ضد عربی است که در اواخر حکومت بنی امیه و اوائل حکومت بنی عباس شکل گرفت.

کتاب نهضت شعوبيه در تعريف شعوبيه مي نويسد: «قوم متعصبون علي العرب مفضلون عليهم العجم؛ شعوبیه قومی بودن که بر علیه عرب تعصب داشتند و عجم را بر عرب تفضیل می دادند».[1] در لسان العرب، ذيل واژه شعوبي آمده است: «والشعوبي هو الذي يصغر شأن العرب و لايري لهم فضلاً علي غيرهم؛ شعوبي کسي است که از شأن عرب بکاهد و براي عرب فضيلتي بر غير عرب نبيند».[2]

بررسي تاريخي و علل شکل گيري شعوبيگري

در صدر اسلام ساده ترين نوع روابط انساني ميان مسلمانان برقرار بود و مسائلي از قبيل نژاد، مليت، رنگ و غير آن مطلقا در ميان مسلمانان راهي نداشت.

با انحراف مسير خلافت اسلامي، و افتادن آن به دست سياستمداران دنيا طلب چون بني اميه و پس از آن بني عباس و از جانب ديگر با توسعه روز افزون قلمرو خلافت و فتوحات جديد که لازمه آن ورود افراد جديد به اين قلمرو با رنگ ها و نژادها و بالطبع افکار جديد بود، باعث گردید که سيادت سياسي و اجتماعي عرب به خطر بيفتد و به تدريج با در اقليت قرار گرفتن اعراب نسبت به پيروان جديد، شيوه و روش پيامبر اسلام تغيير يابد و تبعيض و تحقير نژادي و برتري جويي نژادي بر نژاد ديگر آغاز شود.

از عواملي که مي توان آن را به عنوان نقطه عطف تحول به حساب آورد عملکرد نامناسب امويان و به وجود آمدن موالي بوده است ـ مولي که جمع آن موالي است در زبان عرب داراي چندين معنا است و يکي از مفاهيم آن بنده مي باشد[3] و در برخي از کتاب هاي تاريخي و ادبي تمام ملل غير عرب که تحت تسلط عرب در آمده بودند موالي خوانده مي شدند[4] و همچنين هرگاه اعرابي که مالک بودند بنده خويش را آزاد مي ساختند ارتباط و پيوستگي ميان اين دو را پس از آزادي (ولاء) و بنده آزاد شده را مولي مي خواندند. چنانکه زيدبن حارثه را چون که حضرت محمد(ص) او را آزاد نموده بود مولاي پيامبر مي گفتند[5] ـ به تدريج با توسعه و پيشرفت اسلام به سبب زياد گشتن بندگان آزادشده اعراب ! طبقه اجتماعي نويني تحت عنوان موالي پديدار گرديد.[6]

دوران حکومت امويان، حکومت اسلامي کاملا به سلطنتي، سياسي تبديل گشت و حکومتي متعصب در جهان اسلام بنيان گرفت که باعث شد غير عرب ها مقام و منزلتي بسيار پست و پايين يافتند و منجر شد به اينکه اهل ذمه و تازه مسلمانان غيرعرب، از کارگزاران اموي جور و ستم بسيار ببینند و رسما از سوي خاندان اموي لقب موالي دريافت کنند. و به این سان موالي به طبقه وگروهي در جامعه اسلامي آن روزگاران تبديل شد که نژاد و تباري غير عرب داشتند و ميهن آنان تحت سلطه اعراب درامده بود و البته اين طبقه لزوما مسلمان نبودند و در ميان آنان از اهل ذمه نيز يافت مي شد و از نظر مقام و موقعيت اجتماعي پس از بردگان وکنيزکان در پست ترين طبقه اجتماع قرار مي گرفتند.

این وضعیت واکنش هاي مختلفي در مقابل اين نحو حکومت داري را به وجود. از آن جمله واکنش ايرانيان در برابر اعراب است که پيش از آغاز جنبش موالي پديد آمده بود. به اين نحو که هنوز دوسالي از شکست لشگريان ايران از سپاهيان عرب در جنگ نهاوند سپري نشده بود که عمربن خطاب خليفه دوم در ذي الحجه سال 23 هجري در مدينه کشته شد بنا به نقلي ضارب او فردي ايراني به نام فيروز و معروف به ابولولو بود ـ گويا در نبرد جلولا اسير شده بود ـ .[7] طبري زادگاه وي را نهاوند مي داند.[8]

از سوي ديگر در شهرها و مناطق مختلف ايران هرگاه فرصتي مهيا مي گشت مردم سر به شورش و طغيان بر مي داشتند. به عنوان نمونه مي توان به شورش مردم کوره شاپورخواست و کازرون پس از مرگ عمربن خطاب اشاره کرد.[9] بعد از قتل عثمان و همچنين هر زمان که شهرهاي بصره و کوفه تعويض حاکم را به خويش مي ديدند در نقاط مختلف ايران نهضت ها و قيام هاي محلي رخ مي داد. به عنوان نمونه مي توان شورش مردمان شهر استخر را پس از مرگ عثمان گواه آورد.[10] حتي به عهد خلافت علي (ع) خراسان صحنه قيام و شورش بود و مردمان شهرهايي مانند نيشابور از پرداخت جزيه و خراج به اعراب خودداري نمودند.[11]

با شهادت علي ابن ابيطالب (ع) در مسجد کوفه خلافت معاويه بن ابوسفيان آغاز مي گردد. فردي که با دسيسه و نيرنگ خويش خلافت را به دست آورده و با کيد و مکر به حکومتي موروثي در ميان خاندان خويش مبدل ساخت و خلافت اسلامي را به حکومتي کاملا عربي و برپايه تحقير ملل غيرعرب استوار ساخت.[12]

در واقع حکومت امويان را چيزي به جز ارتجاع و بازگشت به جاهليت عرب پيش از اسلام نمي توان ناميد؛ زيرا تمامي خلفاي اين سلسله خشونت وتنفر نسبت به موالي و غير اعراب را پيشه خويش کرده بودند[13] و اين همه در حالي بود که پيامبر اکرم فرموده بودند: لا فضل لعربي علي العجمي الا بالتقوي.

حال با چنين طرز تفکري که در ذهن اعراب و به ويژه امويان ريشه دوانيده بود طبيعي بود که ستم و جور و اهانت هايي گسترده نسبت به موالي صورت گيرد. برخي از مواردي که منجر به ستم و تحقير به غير عرب بود عبارت است از:

1. اعراب بر موالي مباهات مي نمودند که ما شما را از بردگي و اسارت آزاد ساختيم و از کفر و شرک و پليدي نجات داده و به اسلام رهنمون ساختيم. ما شما را با شمشير سعادتمند ساختيم و با زنجير به بهشت کشانديم. پس همين دليل کافيست تا بدانيد ما از شما برتريم.[14]

2. اعراب معمولا کارهايي را برعهده موالي مي نهادند که از اهميت و اعتباري برخوردار نباشد. به عنوان نمونه شغل قضاوت به هيچ عنوان به موالي واگذار نمي گرديد؛ چرا که به عقيده عرب اين قبيل مقامات شايسته مردم پدردار و با خانواده بود و کسي بايد داراي اين مقام گردد که اصل و نسب پرافتخاري داشته باشد.[15]

3. اقتدا نکردن اعراب به موالي در خواندن نماز از ديگر موارد پست شماري موالي محسوب مي شود. و جالب آن که اگر هم بالفرض اعراب به موالي اقتدا مي نمودند به آنان مي گفتند که براي فروتني و تواضع نسبت به خداوند چنين کاري انجام داده ايم.[16]

4. اعراب به هنگام مهماني موالي را ولو اينکه دانشمند و متقي و مومن بود اجازه نشستن بر سر سفره نمي دادند و او را بر سر راه مي نشاندند تا همگان دريابند که او از اعراب نمي باشد.[17]

5. معاويه بن ابو سفيان بدان حد موالي را پست مي شمرد که از بيم آنکه آنان به سبب افزايش تعدادشان دردسر ساز گردند تصميم به نابودي و از بين بردن آنان و يا حداقل محدود کردن آنان گرفتند ليکن سرانجام بر اساس مشورت ها و مخالفت اطرافيان از اجراي چنين تصميمي خودداري کردند.[18]

6. موالي را به کنيه صدا نمي کردند و موالي را از داشتن کنيه منع مي ساختند[19] در حالي که يکي از رسوم و افتخارات اعراب خواندن يکديگر به کنيه بود.

7. با موالي هرگز در يک رديف راه نمي رفتند و آنان را علوج يعني خدانشناس ها و نادانان مي خواندند.[20]

8. اگر کسي از اعراب مي مرد موالي را اجازه نمي دادند تا به همراه ديگران بر آن ميت نماز گذارند.[21]

9. حجاج بن يوسف حاکم عراق بر دستان موالي داغ مي نهاد و نشان مي گذاشت تا از ساير طبقات شناخته شوند.[22]

10. حجاج پس از شکست دادن ابن اشعث؛ آن دسته از موالي را که در معيت او بودند دستگير نمود و براي آنکه آنان را پراکنده سازد و از اجتماع مجددشان جلوگيري نمايد دستور داد تا به دست هر يک از آنان نام سرزميني را که بدانجا تبعيد مي شوند خالکوبي نموده و داغ زنند.[23]

11. اعراب وقتي چيزي مي خريدند و به خانه بازمي گشتند اگر در ميان راه با يکي از موالي روبرو مي گشتند او را مکلف مي کردند تا وسايل را به مقصد رساند.[24]

12. اگر عربي پياده بود و فردي از موالي را سواره مي ديد مولي را وادار مي ساخت تا مرکب خويش را در اختيار او قرار دهد.[25]

13. زن دادن به غير عرب را نوعي بردگي و بندگي و ننگ مي دانستند؛ آنان حاضر بودند حتي دختران خويش را به افرادي از پست ترين قبايل عرب شوهر دهند اما به هيچ وجه رضايت به ازدواج آنان با فردي از عجم نمي دادند.[26]

14. موالي اجازه نداشتند بدون اجازه اربابان سابق؛ دختران خويش را شوهر دهند.[27]

15. به هنگام نبرد؛ اعراب موالي را با پاي پياده و شکم گرسنه به اردوگاه مي بردند و به آنان اجازه سوار شدن بر اسب و شتر را نمي دادند و پس از جنگ حتي اندک سهمي از غنايم به آنان تعلق نمی گرفت.[28]

با توجه به موارد فوق و صدها نمونه مشابه ديگر و اينکه کار غرور و خودپسندي اعراب در عصر امويان به حد افراط رسيد بزرگ زادگان و آزادگان ايراني را طاقت به سرآمد و به قصد انتقام برخاستند. و البته براي پيروزي به دو گروه تفکيک گشته و دو روش متفاوت را در پيش گرفتند:

1. شعوبيان که آشکارا بر ضد برتري عرب به مبارزه فرهنگي روي آوردند و مبارزات کلامي را پيشه خويش ساختند و مدعي گشتند که عرب را نه تنها هيچ مزيتي بر اقوام ديگر نيست بلکه خود از هر مزيتي عاري است.

2. مبارزه مسلحانه که در اين روش با طرفداران آل علي - عليهم السلام- و خوارج و ساير دشمنان بني اميه همدست گشتند و به نبرد روياروي با امويان دست يازيدند.

قائل شدن تفاوت فاحش ميان اعراب و موالي موجب بروز شورش هاي مختلف ملي، سياسي و مذهبي ديگري نيز شد. اين قيام ها به منظور مقابله با دولت امويان و برانداختن سياست عرب بود.

با توجه به مطالب ياد شده مي توان عنوان داشت که تاريخ پيدايش شعوبيه از اواخر عهد اموي از زماني که «اسماعيل بن يسار» در حضور «هشام بن عبدالملک» مفاخر ايرانيان را مي شمرد، آغاز شد؛ ولي در آن زمان اين نوع طرفداري ها از طرف يک فرد غير عرب و عجم به سرعت توسط شخص خليفه و طرفداران عربيت خاموش مي شد. به همين جهت بود که دعوت شعوبيه از آغاز خلافت بني عباس شروع شد و کم کم اين صدا بلندتر و تبليغات شعوبيه غني تر مي شد و در حقيقت بني عباس براي به دست گرفتن قدرت از نيروي فکري و نظامي شعوبي ها بهره بردند. در زمان «هارون» و «مأمون» تبليغات شعوبيه شدت گرفت و در قرن سوم هجري به منتهاي خود رسيد. در اين دوران طرفداران مسلک شعوبيه که اکثراً ايراني بودند، با نهايت شور و علاقه مشغول تبليغ مرام خود بودند و از عهد معتصم به بعد ترکان هم در ضديت با اعراب به ايرانيان پيوستند.

به طور کلي مي توان گفت مسلک شعوبيه به معناي اعم در اوايل دوره اموي پيدا شد و لفظ شعوبيه به معناي مخالف عرب احتمالاً بين سال هاي 218ـ132ق. يعني عصر اول عباسي رايج شده است.[29] به طور کلي از زمان دولت امويان به بعد سه مسلک و عقيده مهم در ميان مسلمانان پديد آمد که مي توان آنان را احزاب سه گانه ناميد:

1. تفضيل عرب بر تمام ملل و اقوام عالم يا حزب عربي.

2. مساوات و برابري همه طوايف و ملل عالم با يکديگر يا حزب مساوات (شعوبيه غير منحرف).

3. برتري عجم بر عرب و تحقير عرب[30] (شعوبيه منحرف).

اصول و مبناي اصلي اين سه حزب عبارت بود از:

عقايد شعوبيه منحرف

1. هر ملتي داراي نوعي عظمت و بزرگي است که بدان مباهات مي کند، چنانکه روميان به سلطنت عظيم و فزوني ممالک و شهرها و آبادي کشور و تمدن باستاني خود مي نازند، هندي ها به حکمت و فلسفه و طب و کثرت جنگل و ميوه و داشتن دريا و آبادي ها سرافرازند. چيني ها داراي صنعت و فنون و نقش و نگار و هنرهاي ديگرند و هر قومي چيزي براي مباهات دارد، در حالي که اعراب به هيچ چيز ممتاز نيستند، صحرايي بي آب و علف و زندگي تلخ و بدوي و خشن دارند، در جاهليت فرزندان خود را از ترس فقر و تنگدستي زنده به گور مي کردند و دائماً در حال قتل و غارت يکديگر بودند.

2. همه پيغمبران به جز چهار پيامبر از نژاد غير عرب بوده اند و فقط چهار پيامبر (هود، صالح، اسماعيل و محمد) عرب بوده اند.

3. اگر اعراب شعر را مايه برتري خود مي دانند، شعر تنها منسوب به اعراب نيست، يونانيان و روميان هم داراي شعر موزون و مؤثر مي باشند.[31] شعوبيان چون مباهات عربان به شعر و ادب را ديدند به سرودن اشعار به زبان عربي نيز روي آوردند و فخر و مباهات خويش را در آن اشعار جاي دادند.[32]

از نامورترين مشاهير شعوبي که چکامه سرايي در مخالفت با برتري طلبي اعراب را وجه همت خويش قرار داد اسماعيل بن يسار سنايي است که به تعصب و ايران دوستي شهره گشته بود[33] و داستان هاي بسياري از بي پروايي و گستاخانه سخن گفتنش نقل گشته است؛ از جمله در تواريخ امده است که وي به روزگار حکومت هشام بن عبدالملک اموي به نزدش رفته و شعري خواند که در آن از عظمت و بزرگي نژاد و تبار ايراني سخن بسيار رفته بود و گفته بود کيست به مانند خسرو و شاپور و هرمزان در خور فخر و تعظيم باشد؟ و هشام نيز در پاسخ درحالي که بسيار آشفته و خشمگين گشته بود دستور تازيانه زدن او را صادر نمود.[34]

از ديگر نامداران شعوبي که اشعار بسياري را در مدح عجم و هجو اعراب سرود و در بسياري از اين اشعار مکرراً شتر چراني و موش خواري اعراب را به آنان گوشزد نمود بشار بن برد مي باشد.[35]

اما در معرفي نامداران شعوبيه به هيچ وجه نمي توان از نام ابن مقفع به آساني گذر نمود. ابومحمد عبدالله بن مقفع که از بزرگان شعوبي در اواخر دوره اموي و اوايل عهد عباسي به شمار مي رود کتاب هايي بسيار و از جمله کتاب هاي آيين نامه؛ خداينامه؛ کليله و دمنه؛ ادب الکبير و ادب الصغير را از پهلوي به عربي ترجمه نمود.[36] اما او نيز سرانجام فرجامي ناخوش را به جان خريد و به عصر خلافت منصور عباسي و بنابر اشاره او به دست سفيان بن يزيد بن مهلب حاکم بصره به اتهام کفر و زنديق بودن دست و پايش بريده گشت و به تنور روشن و سوزان انداخته شد.[37]

عقايد شعوبيه غير منحرف

1. در آغاز متکي به تعليمات اسلام بود. شعوبيه مي گفتند، دين اسلام هيچ ملتي را بر ملت ديگر ذاتاً فضيلت نداده و مايه فضيلت و کرامت را منحصراً تقوا و پرهيزکاري برشمرده است.

2. عقاب و ثواب در دين اسلام روي کردار بد و نيک بنا شده است، نه روي شخص و نژاد، ممکن است بنده زر خريد حقير؛ اگر داراي ايمان باشد، نزد خدا بهترين و ارجمندترين درجات بهشت را احراز کند و خواجه همان بنده با داشتن مال و جاه و نسب و خانواده در صورت کفر در پست ترين نقاط جهنم قرار گيرد.[38]

3. تعليمات اسلام همه بر اساس عدل و بر ضد خودخواهي عرب بود و شعوبيه هم در آغاز کار اين معني را بزرگ ترين حربه خود در برابر جنس عرب قرار دادند و در آغاز با همين سلاح براي برقرار کردن مساوات ميان طوائف و ملل عالم کوشيدند و چون در پيشرفت مقصود توفيق يافتند، به تدريج پا را فراتر گذاردند و عرب را حقيرترين ملل روي زمين شمردند و با تمام مظاهر عرب دشمني ورزيدند.

شعوبيه غيرمنحرف با اتکاي بر اين که دين اسلام آيين عمومي است و اختصاص به عرب و غير عرب ندارد و اسلام دشمن تعصبات جاهلي عرب است و پيغمبر اسلام پيوسته با تعصبات جاهلانه عرب در جنگ بوده است و تنها مقياس بزرگواري و شرافت را تقوي و دينداري قرار داده است، به عدم مزيت اعراب بر غير عرب ها مي پرداختند.

شعوبيه در مراحل اوليه، تبليغات خود را بر اساس اصول اسلامي پايه گذاري کرده بودند و دم از مساوات مي زدند و طرفداران زيادي پيدا کرد؛ ولي وقتي که بعدها با عرب و دين اسلام بناي مخالفت گذاشتند، عده اي که دين دار حقيقي (مسلمانان واقعي) بودند از دعوت آنان سرباز زدند و مسلک شعوبي را رد کردند. به هر حال شعوبي ها کساني بودند که ادعاي برابري تمامي اقوام را داشتند و تفاخر و نژادپرستي عربان را در ضديت کامل با قوانين اسلامي دانسته و آن را يکسره مردود مي دانستند[39] دعاوي اين گروه که به اهل تسويه نيز نامور گشته بودند بهانه اي گرديد براي طبقات ناراضي و پرجوش و خروش موالي که نه تنها برتري فطري اعراب را انکار نمايند بلکه اقوام عرب را پست تر از ديگر اقوام بدانند. اعتقاد و ادعای شعوبيان بر اين بود که اعراب در طول تاريخ حکومتي نداشته اند و قدرتي به هم نرسانيده اند و صنعت و هنري را به جهان نبخشيده اند و علم و حکمتي را به دنيا نداده اند و اين قرآن و آيين اسلامي که سبب تفاخر اعراب گرديده است اختصاصي به اعراب ندارد و قرآن خود با اين ادعاي متعصبانه مخالف است و آن را گزاف و ناروا مي داند.[40]

نهضت شعوبيه در قرن سوم هجري بي نهايت شدت يافت و عاملي که به اوج گيري اين نهضت کمک کرد، سهل انگاري و تسامح خلفاي عباسي بود، زيرا آنان نسبت به عرب چنان تعصبي نداشتند، آنان با زندقه و کفر ستيز مي کردند؛ ولي کاري به تعصب نژادي ايرانيان نداشتند و علت اين امر آن بود که اغلب خلفا «هجين» بودند؛ يعني مادر غير عرب داشتند و در اثر معاشرت با ايرانيان تعصب عربي آنان کمرنگ شده بود.[41]

در اين دوران اغلب بزرگان و وزيران عباسي ايراني بودند و نزد اعراب نفوذ و قدرت فراوان داشتند و هر فتنه و انقلابي که در اطراف و اکناف امپراطوري اسلامي از طرف اعراب ظاهر مي شد، سرکردگان و بزرگان ايراني در دفع آن مي کوشيدند. حتي در عهد معتصم که ترکان قدرت را در دست داشتند، ايرانيان کم و بيش روي کار بودند و بعضي زمام امور را به دست داشتند و آنان هم که زمامدار نبودند، در پيشرفت عقايد شعوبيه مي کوشيدند.

افشين، ترک بود. سردار معتصم عباسي که قيام بابک را سرکوب کرد، از نمونه هاي برجسته شعوبيه منحرف است و معتقد است که اعراب سگ هايي هستند که بايد اول جلويشان استخوان ريخت و سپس با چماق بر سرشان کوبيد.[42]

به طور کلي نهضت شعوبيه يک نهضت ضد تعصب عربي و نهضت طرفدار اصول اسلامي بوده است که بعدها برخي از طرفداران آن دچار افراط در اين عقيده و دشمني با عنصر عرب شده اند.[43]

استاد شهيد مرتضي مطهري در کتاب گرانقدر خدمات متقابل اسلام و ايران، موضوع شعوبيگري را عنوان داشته که ما حصل کلام ايشان چنين است که: «شعوبيگري در ابتدا يک نهضت و عکس العمل مقدس از طرف ايرانيان عليه تبعيضات نژادي عربي بود ولي بعد که خود به واسطهء اقليتي معدود از ايرانيان از مسير اصلي منحرف شد و رنگ تعصب قومي به خود گرفت و احيانا رنگ زندقه و ضد اسلامي يافت، از طرف تودهء مردم ايران و علماي متقي ايراني محکوم و مردود شناخته شد و در حدود هزار سال پيش دنباله اش بريده شد...».[44]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ خدمات متقابل اسلام و ايران، شهيد مطهري.

2ـ دو قرن سکوت، عبدالحسين زرين کوب.

3ـ نهضت شعوبيه، حسينعلي ممتحن.

 


[1]. ممتحن، حسينعلي، نهضت شعوبيه، تهران، علمي فرهنگي، 1383ش، ص195.

[2]. جمال الدين محمد، ابن منظور، لسان العرب، قاهره، بي نا، 1300، ج15، ص482.

[3]. زيدان، جرجي، تاريخ تمدن اسلام، ترجمه علي جواهر کلام، تهران، اميرکبير، چاپ نهم، 1379ش، ص227.

[4]. ممتحن، حسينعلي، نهضت شعوبيه، تهران، باورداران، چاپ دوم، 1368ش، ص132.

[5]. همان، ص131.

[6]. همان، ص133.

[7]. زرين کوب، عبدالحسين، تاريخ ايران بعد از اسلام، تهران، اميرکبير، چاپ هشتم، 1379ش، ص341.

[8]. طبري، محمدبن جرير، تاريخ طبري، ترجمه ابوالقاسم پاينده، تهران، اساطير، چاپ دوم، 1365، ج3، ص263.

[9]. تاريخ ايران بعد از اسلام، ص348.

[10]. همان، ص349.

[11]. همان، ص351.

[12]. نهضت شعوبيه، همان، ص146؛ تاريخ ايران بعد از اسلام، ص352.

[13]. تاريخ ايران بعد از اسلام، ص353.

[14]. همان، ص146.

[15]. تاريخ تمدن اسلام، همان، ص689.

[16]. همان، ص689.

[17]. نهضت شعوبيه، همان، ص146.

[18]. همان، ص148.

[19]. تاريخ تمدن اسلام، همان، ص228.

[20]. همان.

[21]. همان، ص669.

[22]. نهضت شعوبيه، همان، ص149.

[23]. تاريخ تمدن اسلام، همان، ص228.

[24]. نهضت شعوبيه، همان، ص152.

[25]. همان.

[26]. تاريخ تمدن اسلام، همان، ص700.

[27]. همان، ص731 و 732.

[28]. همان.

[29]. ممتحن، همان، ص200.

[30]. همايي، جلال الدين، شعوبيه، اصفهان، صائب، 1363ش، ص56.

[31]. همان، ص285 و 286.

[32]. نهضت هاي سياسي مذهبي در تاريخ ايران، ص78.

[33]. همان.

[34]. زرين کوب، عبدالحسين، دو قرن سکوت، تهران، سخن، چاپ نهم، 1378ش، ص300.

[35]. تاريخ ايران بعد از اسلام، همان، ص385.

[36]. نهضت شعوبيه، همان، ص229.

[37]. همان، ص252.

[38]. ممتحن، همان، ص204.

[39]. تاريخ ايران بعد از اسلام، همان، ص384.

[40]. همان، ص384.

[41]. مصري، احمد امين، قاهره، بي نا، 1956م، ج1، ص65.

[42]. طبري، محمدبن جرير، تاريخ طبري، تهران، اساطير، ج3، ص1309.

[43]. مطهري، مرتضي، خدمات متقابل اسلام و ايران، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1362ش، ص54.

[44]. همان، ج2، ص419.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
22 تیر 01
بازدید
۷۱۶
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.