حضرت علي ـ عليه السلام ـ برخي از نيکوترين خلق و خوي زنان از زشت ترين اخلاق مردان به حساب مي آيد مانند: تکبر، ترس و بخل. سؤال...

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

حضرت علي ـ عليه السلام ـ برخي از نيکوترين خلق و خوي زنان از زشت ترين اخلاق مردان به حساب مي آيد مانند: تکبر، ترس و بخل. سؤال برايم ايجاد شده است که صفات خوب براي هر زن و مردي خوب و پسنديده است و صفات بد هم براي زنان و هم براي مردان نکوهش شده است و حضرت علي ـ عليه السلام ـ کدام ويژگي از زنان و مردان مورد نظرشان بوده است؟ آيا اگر زني سخاوتمند و شجاع متواضع باشد خوب نيست؟ اگر ما ويژگي انسان بودن را در نظر بگيريم به نظر من ديگر فرقي ميان زنان و مردان نيست؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

قبل از پاسخ به سؤال لازم است نکاتي را به عنوان مقدمه عرض کنم:

ما بايد بدانيم که ميان «اخلاق» و «رفتار» تفاوت وجود دارد. اخلاق که عبارت است از يک سلسله خصلت ها و سجايا و ملکات اکتسابي، که بشر آنها را به عنوان اصول اخلاقي مي پذيرد، يک امر ثابت و مطلق و همگاني و هميشگي است، ولي رفتار انسان که عبارت است از پياده کردن همان روحيات در خارج، در شرايط مختلف، متفاوت مي شود. مثلا ما مواردي در فقه داريم که در آن موارد دروغ گفتن جايز است، مثل آشتي دادن بين دو  نفر، نجات دادن يك بيگناه   با يک دروغ. غرض اين است که ميان فعل اخلاقي و خود اخلاق بايد تفاوت قائل شد. اين که فعل اخلاقي تغيير مي کند، با اسلام هم سازگار است. مثلا کسي مي پرسد دروغ حرام است يا حلال؟ مي گوييم حرام است.

اگر بگويد آيا جايي هست که دروغ جايز باشد؟ مي گوييم آري، گاهي اوقات پيش مي آيد که حتي واجب هم بشود.

طبق بيان بالا روشن مي شود که انسان بايد بين اصول اخلاقي و رفتار اخلاقي تفاوت قائل شود.

اصول اخلاق هميشه و همه جا ثابت و غير قابل تغيير است امّا رفتار انسان طبق شرائط تغيير مي کند.

در مورد سؤال شما هم، ما بايد ببينيم که اين عبارات که در نهج البلاغه آمده است اولا معني و مفهوم واقعيتش چيست و حضرت چه چيزي را مي خواهد بيان بفرمايد؟ ثانيا آيا با ساير تعليماتي که در متن اسلام هست و از آن جمله کلمات خود ايشان تطابق دارد يا نه؟[1]

در الفاظي که مربوط به حالات رواني انسان است، گاهي لفظ را به کار مي برند نه به اعتبار خود آن حالت رواني، بلکه به اعتبار اثري که معمولا در آن حالت رواني از انسان سر مي زند. مثلا مهرباني، نفس مهرباني يا رحم (در زبان عربي) يک حالت رواني و احساسي در انسان است. گاهي اين کلمه به کار برده مي شود در مورد خود اين احساس به عنوان يک حالت رواني، و گاهي در مورد بروز اين اثر به کار مي رود چه اين حالت رواني وجود داشته باشد و چه نداشته باشد. مي گوييم فلاني با فلان کس مهرباني کرد، يعني کاري که از نوع کار مهربانانه است انجام داد چه حقيقت مهرباني در او باشد و چه نباشد. حال به بررسي سه لغتي که در اين حديث آمده يعني تکبر، جبن، بخل مي پردازيم.[2]

1. تکبر زن

خود تکبر معلوم است که حالتي رواني در انسان است و از اين جهت مذموم و ناپسند است، امّا گاهي در روايات ما رفتار متکبرانه در برابر انسان متکبر توصيه شده است.

در روايت آمده است که: «التکبر مع المتکبر عبادة» يعني اگر کسي متکبرانه رفتار مي کند شما طوري عمل نکنيد که او در تکبرش تشويق شود. بلکه در مقابل او متکبرانه رفتار کنيد تا دماغش به خاک ماليده شود و ديگر تکبر نداشته باشد. نه اين که اين حديث مي خواهد اين مطلب را بيان کند که «خود تکبر» به عنوان يک حال رواني که خود را برتر از ديگران ديدن  و خود بزرگ بيني است، ممدوح است، بلکه مي خواهد بگويد تو هميشه بايد متواضع باشي روحت هميشه بايد متواضع باشد ولي رفتارت با يک آدم متکبر، بايد متکبرانه باشد پس در اينجا تکبّر در مقابل متکبّر به عنوان «خلق» توصيه نشده است، بلکه به عنوان يک رفتار که شبيه رفتار يک آدم متکبر است توصيه شده است.

بنابراين در اين حديث از کلمات قصار نهج البلاغه، مراد از نيکو بودن تکبر براي زن، رفتار متکبرانه است نه اين که تکبر به عنوان يک خلق اخلاقي براي زنان توصيه شده باشد.

به دليل اين که حضرت مي فرمايد: «لم تکن من نفسها» کسي را به خود راه ندهد نه اين که مراد اين باشد که زن به طور مطلق و هميشه خوب است متکبر باشد، حتي با شوهر و محارم و ساير زنان (قطعا منظور اين نيست) منظور اين است که زن شايسته نيست که در مقابل نامحرم فروتني کند بلکه بايد در مقابل نامحرم خودش را بگيرد تا همواره بين او و نامحرم حريم و دور باش باشد.[3] بنابراين با دقت به مفاد حديث به صورت کامل روشن مي شود که: تکبر به عنوان يک صفت اخلاقي براي زن ممدوح شمرده نشده است بلکه به عنوان يک رفتار در شرايط خاص (در مقابل نامحرم) به زن توصيه شده است.

2. ترس زن

اين فرمايش حضرت مربوط به عفاف زن است. نه در مورد ترس و شجاعت به طور کلي، چون شجاعت به عنوان خلقي روحي و قوت قلب داشتن، هم براي مرد و هم براي زن ممدوح است و ترس هم در مورد زن و هم براي مرد مذموم است. روش زنان مسلمان هميشه شجاعت و قوت قلب داشتن بوده است و دفاع زناني چون فاطمه ـ سلام الله عليها ـ و زينب کبري ـ سلام الله عليها ـ از حريم دين و حقيقت، بهترين گواه بر اين مطلب است. بنابراين ترسي که براي زنان ممدوح است به اين معنا است که يعني عمل زن از روي ترس و احتياط باشد و اين در رابطه با ترس از عفاف و آبرو است، نه ترس از جان يا مال. انسان شجاع نمي ترسد زيرا مي گويد مي روم، حداکثر کشته مي شوم و اين براي من افتخار است و زن نيز در مورد کشته شدن در راه حق بايد همين جور نترس و شجاع باشد، ولي در مورد به خطر افتادن آبرو و لکه دار شدن عفتش، جاي شجاعت نيست، چون عفت امري شخصي نيست بلکه امري است که زن امانتدار آن مي باشد.

عفت مانند شئ گرانبهايي مي باشد که فرد امين بايد آن را به مقصد برساند نه اين که در بين راه شجاعتش گل کند و به جاي اين که در رساندن آن چيز گران قيمت به مقصد بکوشد، آن را در معرض خطر قرار دهد. البته هم مرد بايد عفيف باشد هم زن، ولي زن و مرد دو جنسي هستند که در برخي امور انساني با يکديگر مشترک و در برخي ديگر از نظر کيفي با هم اختلاف دارند و لذا عفت زن مورد تجاوز مرد قرار مي گيرد، ولي عفت مرد هرگز مورد تجاوز زن قرار نمي گيرد و اصولا زن هرگز نمي تواند در چهره متجاوز به عفت مرد ظاهر شود. مزاحمت در امر عفاف هميشه از طرف مرد است و اين زن است که بايد حافظ اين امانت اجتماعي و اخلاقي و انساني باشد.

در اين حديث که به زن توصيه شده، رفتارش از روي ترس باشد، در صدد بيان اين نيست که بگويد زن در مقابل زن و يا در مقابل شوهر و محارم خويش اين گونه باشد، بلکه اين مطلب را مي خواهد بيان کند که زن در مقابل مرد بيگانه و در مسأله خاصي مربوط به عفت بايد ترس داشته باشد. براي يک زن اين شجاعت روا نيست که بگويد: من تنها مي روم ميان خيلي از مردها، من شجاعم و نمي ترسم، شجاع آن است که در وقت فداکاري نترسد، يعني اگر امانت را از او گرفتند بگويد فداکاري کردم. ولي اگر عفت را از تو گرفتند فداکاري نکرده اي به امانت خيانت کرده اي بنابراين سفارش به ترس و جبن در زن، سفارش به احتياط کاري زن در عفت است.[4]

3. بخل زن

يک حالتي را قرآن به نام «شح نفس» مي نامد، يعني گرفتگي روح، پول پرستي، اين که انسان دو حالتي داشته باشد که اگر بخواهند يک ريال از او بگيرند گويي بخشي از جانش را مي خواهد از او جدا کنند. اسلامي که دين توحيد است اسلامي که مي خواهد تعلقات انسان را از بين ببرد و نمي خواهد انسان چه زن و چه مرد به غير خدا وابسته باشد، آيا چنين احتمالي هست که مثلا به حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ توصيه کند که پول پرست باشد و پول را دوست داشته باشد؟ پس چرا حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ در شب عروسي پيراهن عروسي اش را انفاق مي کند.

مقصود از بخل در اين حديث، بخل در مال فردي و شخصي نيست، زن امانتدار مال شوهر است، يعني زن در خانه داري نبايد دست به باد باشد، سخاوتمندي در داخل خانواده، از جيب حاتم بخشيدن  است، خصوصا در نظام اسلامي که مرد درآمد را تحصيل مي کند و زن بايد مدير داخله باشد و طبعا کسي که زحمت پول در آوردن را نکشيده، ارزش پول را هم درست درک نمي کند. زن از نظر مال مشترکي که در خانواده است امانتدار است و اگر براي يک ريال هم حساب باز کند و از نزد خود نبخشد اين کار او ممدوح است. پس بخل در اين جا، بخل به معناي آن صفت نفساني که خلق باشد نيست بلکه به معناي رفتار ممسکانه است نه از مال خود بلکه از مال شوهر.

بنابراين اين حديث که سه چيز از طغيان مسلم زن شمرده است يعني کبر و جبن (ترس) و بخل و اين ها را در مورد زن و مرد به دو گونه توصيف نموده است که با اصل مطلق بودن اخلاق منافاتي ندارد.

بلکه به زن توصيه مي کند که در برخي شرايط ترس، بخل و تکبّر داشته باشد.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ نهج البلاغه، شرح فيض الاسلام. حکمت 226.

2ـ تعليم و تربيت در اسلام، مطهري، چاپ بيست و هفتم، 158 تا 174، انتشارات صدرا.

 


[1]. مطهري، تعليم و تربيت در اسلام، انتشارات صدرا، چاپ بيست و هفتم، ص155 و 156 و 158.

[2]. همان، ص161.

[3]. استاد مطهري، تعليم و تربيت، ص165.

[4]. مطهري، مرتضي، تعليم و تربيت در اسلام، ص166 تا 171.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
22 امرداد 01
بازدید
۸۳
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.