آيا رابطه اي بين شهوت و عقل وجود دارد؟ از چه لحاظ و چگونه است؟
آيا رابطه اي بين شهوت و عقل وجود دارد؟ از چه لحاظ و چگونه است؟
پرسش
پاسخ
پاسخ اين سوال را به سه بخش مجزا تقسيم مي كنيم تا بتوانيم به نتيجه مطلوب دست يابيم:
1. عقل و اهميت آن؛
2. شهوت؛
3. رابطه عقل و شهوت.
اصلاً عقل چيست و وجود آن در انسان چه اهميتي دارد؟ بزرگان زيادي درباره عقل صحبت کرده و مطالب گسترده اي نوشته اند و از ديدگاه هاي متفاوتي آن را مورد بررسي قرار داده اند. عقل از جهت لغوي به معناي باز داشتن و كنترل است. در اصطلاح تعاريف زيادي از عقل شده است به عنوان نمونه در معجم فلسفي، قوه اي که حق را از باطل و درست را از نادرست جدا مي کند عقل ناميده شده است. به عبارت ديگر عقل در انسان قوه اي است که صلاح و فساد او را در جريان زندگي مادي و معنوي تشخيص مي دهد و آنگاه نفس را در مرز صلاح و فساد نگه مي دارد، از لوازم آن بازدارندگي، تدبير، خوش فهمي، ادراک، دوري جستن از بدي و شر و شناخت نسبت به اموري است که در زندگي مورد نياز است و ماندن در دايره عدل و حق و خودداري از هوس ها و تمايلات نفساني است.[1]
عقل از منظر روايات
آيات و روايات زيادي در مورد عقل وارد شده است که ما به چند نمونه اشاره مي کنيم:
«إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنسَانُ إِنَّهُ کانَ ظَلُومًا جَهُولًا[2]»
ما عرضه کرديم امانت را بر آسمان ها و زمين و کوه، همه از تحمل آن امتناع ورزيدند و انديشه کردند تا انسان ناتوان پذيرفت و انسان هم در مقام آزمايش و اداء امانت بسيار ستمکار و نادان بود. طبق نظر بيشتر تفاسير منظور از امانت در اين آيه ،همان عقل آدمي است. چون عقل، ملاک تشريع و مسئوليت پذيري است. عقل بزرگترين ملکه اي است که خدا به انسان بخشيده. اين عقل است که فرمانده بدن است، به وسيله عقل علم آموزي، خواندن و نوشتن صورت مي گيرد. آيات زيادي وجود دارد که انسان را به تعقل و تفکر وا مي دارد از جمله اين آيه شريفه «هو الذي يحيي و يميت و له اختلاف الليل و النهار أفلا يعقلون» او کسي است که زنده مي کند و مي ميراند و براي اوست آمد و شد شب و روز پس آيا تعقل نمي کنيد.[3] رواياتي نيز در مورد عقل وارد شده است که هر کدام اشاره به جنبه هاي قضاوتي از عقل مي کند از جمله پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايند: خداوند به مردم چيزي بهتر از عقل نداده است[4]و مي فرمايد علم دوست انسان و عقل راهنماي اوست.
3. «قوام المرء عقله و لا دين لمن لا عقل له؛ پايداري هر کس به عقل اوست و کسي که عقل ندارد دين ندارد».[5]
4. حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «اصل الانسان لبه و عقله؛ اصل و ريشه انسان خرد و عقل او است».
5. امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان؛ عقل چيزي است که به وسيله آن خداي بخشنده عبادت مي شود و به وسيله آن بهشت به دست مي آيد».
طبق اين روايات بايد گفت وجه امتياز انسان و حيوان عقل است و انسان به اندازه اي که از عقل خود در زندگي استفاده مي کند از حيوانيت جدا مي شود. پس انسان بايد تمام تلاش خود را به کارگيرد تا از عقل خود به نحو احسن استفاده کند و از آن در تمام لحظات زندگي خود به طور کامل بهره مند شود.
شهوت
امّا شهوت، در فرهنگ لغت شهوت به معناي عطش، ميل شديد، تمايل، ...[6] آمده است و معنايي هم که در ابتدا به ذهن انسان مي رسد همين است. امّا در اصطلاح نيرويي است که خداوند متعال در انسان قرار داده كه هم مي تواند مورد استفاده درست واقع شود و هم استفاده منفي، افراط و زياده روي در شهوت که شهوتراني نام دارد استفاده منفي از آن است و هدايت شهوت و کنترل آن که عفت ناميده مي شود، استفاده درست از شهوت محسوب مي شود.
رابطه عقل و شهوت
1. عقل شهوت را کنترل مي کند: حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «من لم يملک شهوته لم يملک عقله؛ هر کس مالک شهوتش نباشد مالک عقلش نيز نخواهد بود».[7] مفهوم اين حديث اين است کسي که مالک عقلش باشد شهوتش را کنترل مي کند. نفس اماره انسان، دائما انسان را به بدي و شهوتراني و گناه سوق مي دهد «انّ النفس لامارة بالسوء» مگر اين که انسان به وسيله عقل شهوتش را کنترل کند. به خاطر همين است که به عقل، عقل مي گويند يعني جلوي اميال و غرايز و شهوتراني را گرفته و زانوي شتر سرکش شهوت را عقال مي کند (يعني مي بندد تا حرکت نکند). حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «قاتل هواک بعقلک».[8] به وسيله عقلت هواي نفست را بکش. يکي از مصاديق هواي نفس شهوتراني غير عاقلانه است، که الهوي عدّو عقلک (هواي نفس دشمن عقل است)، پس اگر انسان گرد و غبار تخيل را از روي عقلش کنار بزند مي تواند توسط عقل شهوتش را کنترل کند.
بنابراين اوّلين و مهم ترين رابطه بين عقل و شهوت اين است که عقل شهوت انسان را کنترل مي کند و براي خواسته هاي بي حد و حصر آن، مرز تعيين مي کند. زماني که انسان در گيرودار خواهش هاي شهواني قرار مي گيرد و خواستار آن است که کشش شهواني بدون هيچ محدوديتي بر آورده شود، عقل متذکر ضررهاي آنمي شود و با تمام توان سعي مي کند تا شهوت را کنترل کند.
2. عقل به شهوت جهت مي دهد: در ضمن عقل مي تواند به شهوت جهت مي دهد و جلو آن را از هرزه گري و هدر رفتن در مسيرهاي انحرافي مي گيرد و آن را به طرف مسيري که به صلاح انسان است سوق مي دهد.
بنابراين عقل، ضد شهوت نيست بلکه ضد شهوتراني و شهوت غير عاقلانه است. همچنين عقل لوازمي دارد، يکي از لوازم آن مقابله با شهوتراني و حاکميت شهوت است وگرنه شهوت براي توليد مثل لازم و ضروري است و در چهار چوب شرع بسيار مفيد است. اگر انسان به وسيله عقل به شهوت جهت بدهد و غرايز را تحت کنترل خوددر بياورد از فرشتگان که عقل محضند برتر مي شود. در اين رابطه حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: خداوند در وجود فرشتگان عقل بدون شهوت و در وجود حيوانات شهوت بدون عقل آفريد و در وجود انسان هر دو «شهوت و عقل» را ترکيب نمود پس هر کس که عقلش بر شهوتش چيره شود از فرشتگان برتر است و کسي که شهوتش بر عقلش غالب شود از حيوانات بدتر خواهد بود.[9]
آدمي به برکت نيروي عقل، به عنوان رسول باطني از ساير موجودات تمايز يافته است. امّا به موجب همراهي عقل هدايت گر و جهت دهنده با نفس شهوت طلب و دنيا گرا، به امتحاني بزرگ مبتلا شده است. اگر آدمي به وسيله عقل به نفس و شهوتش جهت دهد مي تواند آن را به سمتي سوق دهد که نه تنها از شهوت بد استفاده نکند بلکه در توليد نسل و تربيت انسان هاي بزرگ و شريف آن را جهت دهد.
3. تعادل شهوت توسط عقل:
انسان هاي عاقل، به وسيله عقل جلوي افراط و تفريط شهوت و غضب را مي گيرند. آدمي اگر خيلي قوي و صاحب فکر باشد اداره آن دو را در دست مي گيرد، آنها را به تعادل مي رساند و رام مي گرداند. در آيه شريفه وقتي خداوند به فرشتگان فرمود مي خواهم خليفه اي روي زمين بيافرينم فرشتگان عرضه داشتند: خداوندا مي خواهي موجودي را خلق کني که فساد و خونريزي کند خداوند در جواب آنها فرمود: اني اعلم مالا تعلمون. فرشتگان از فساد و خون ريزي با دو قوه شهوت و غصب مد نظرشان بود، بدون توجه به قوه عاقله، قوه عاقله اي که شهوت و غصب را به تعادل مي رساند و شهوت را به سوي عفت سوق مي دهد و غضب را به سوي شجاعت، و از حقيقت قدسي اني اعلم ما لا تعلمون پرده بر مي دارد. که هر کس اين دو را به تعادل برساند رستگار خواهد شد.
مولوي در شعري زيبا مجموعه مطالب عرض شده را در چند بيت مي آورد.
يک گره را جمله عقل و علم وجود آن فرشته است نداند جز سجود
يک گروه ديگر از دانش تهي همچو حيوان از علف در فربهي
زان سوم هست آدمي زاد و بشر از فرشته نيمي و نيمي زخر
شهوت ار غالب شود بس کمتر است از بهائم اين بشر آن ابتر است
عقل اگر غالب شود پس شد فزون از ملائک اين بشر در آزمون
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ دروس اخلاق اسلامي، سيد محمد علي جزايري، قم، انتشارات مرکز مطالعات و پژوهش هاي فرهنگي حوزه علميه قم.
2ـ درسنامه علم اخلاق، محمدرضا جباران، قم، مرکز مديريت حوزه هاي علميه خواهران، معاونت پژوهش.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 امرداد 01
- بازدید
- ۲۹۹
آيا رابطه اي بين شهوت و عقل وجود دارد؟ از چه لحاظ و چگونه است؟
- نشان کردن
پرسش
آيا رابطه اي بين شهوت و عقل وجود دارد؟ از چه لحاظ و چگونه است؟
پاسخ
پاسخ اين سوال را به سه بخش مجزا تقسيم مي كنيم تا بتوانيم به نتيجه مطلوب دست يابيم:
1. عقل و اهميت آن؛
2. شهوت؛
3. رابطه عقل و شهوت.
اصلاً عقل چيست و وجود آن در انسان چه اهميتي دارد؟ بزرگان زيادي درباره عقل صحبت کرده و مطالب گسترده اي نوشته اند و از ديدگاه هاي متفاوتي آن را مورد بررسي قرار داده اند. عقل از جهت لغوي به معناي باز داشتن و كنترل است. در اصطلاح تعاريف زيادي از عقل شده است به عنوان نمونه در معجم فلسفي، قوه اي که حق را از باطل و درست را از نادرست جدا مي کند عقل ناميده شده است. به عبارت ديگر عقل در انسان قوه اي است که صلاح و فساد او را در جريان زندگي مادي و معنوي تشخيص مي دهد و آنگاه نفس را در مرز صلاح و فساد نگه مي دارد، از لوازم آن بازدارندگي، تدبير، خوش فهمي، ادراک، دوري جستن از بدي و شر و شناخت نسبت به اموري است که در زندگي مورد نياز است و ماندن در دايره عدل و حق و خودداري از هوس ها و تمايلات نفساني است.[1]
عقل از منظر روايات
آيات و روايات زيادي در مورد عقل وارد شده است که ما به چند نمونه اشاره مي کنيم:
«إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنسَانُ إِنَّهُ کانَ ظَلُومًا جَهُولًا[2]»
ما عرضه کرديم امانت را بر آسمان ها و زمين و کوه، همه از تحمل آن امتناع ورزيدند و انديشه کردند تا انسان ناتوان پذيرفت و انسان هم در مقام آزمايش و اداء امانت بسيار ستمکار و نادان بود. طبق نظر بيشتر تفاسير منظور از امانت در اين آيه ،همان عقل آدمي است. چون عقل، ملاک تشريع و مسئوليت پذيري است. عقل بزرگترين ملکه اي است که خدا به انسان بخشيده. اين عقل است که فرمانده بدن است، به وسيله عقل علم آموزي، خواندن و نوشتن صورت مي گيرد. آيات زيادي وجود دارد که انسان را به تعقل و تفکر وا مي دارد از جمله اين آيه شريفه «هو الذي يحيي و يميت و له اختلاف الليل و النهار أفلا يعقلون» او کسي است که زنده مي کند و مي ميراند و براي اوست آمد و شد شب و روز پس آيا تعقل نمي کنيد.[3] رواياتي نيز در مورد عقل وارد شده است که هر کدام اشاره به جنبه هاي قضاوتي از عقل مي کند از جمله پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايند: خداوند به مردم چيزي بهتر از عقل نداده است[4]و مي فرمايد علم دوست انسان و عقل راهنماي اوست.
3. «قوام المرء عقله و لا دين لمن لا عقل له؛ پايداري هر کس به عقل اوست و کسي که عقل ندارد دين ندارد».[5]
4. حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «اصل الانسان لبه و عقله؛ اصل و ريشه انسان خرد و عقل او است».
5. امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان؛ عقل چيزي است که به وسيله آن خداي بخشنده عبادت مي شود و به وسيله آن بهشت به دست مي آيد».
طبق اين روايات بايد گفت وجه امتياز انسان و حيوان عقل است و انسان به اندازه اي که از عقل خود در زندگي استفاده مي کند از حيوانيت جدا مي شود. پس انسان بايد تمام تلاش خود را به کارگيرد تا از عقل خود به نحو احسن استفاده کند و از آن در تمام لحظات زندگي خود به طور کامل بهره مند شود.
شهوت
امّا شهوت، در فرهنگ لغت شهوت به معناي عطش، ميل شديد، تمايل، ...[6] آمده است و معنايي هم که در ابتدا به ذهن انسان مي رسد همين است. امّا در اصطلاح نيرويي است که خداوند متعال در انسان قرار داده كه هم مي تواند مورد استفاده درست واقع شود و هم استفاده منفي، افراط و زياده روي در شهوت که شهوتراني نام دارد استفاده منفي از آن است و هدايت شهوت و کنترل آن که عفت ناميده مي شود، استفاده درست از شهوت محسوب مي شود.
رابطه عقل و شهوت
1. عقل شهوت را کنترل مي کند: حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «من لم يملک شهوته لم يملک عقله؛ هر کس مالک شهوتش نباشد مالک عقلش نيز نخواهد بود».[7] مفهوم اين حديث اين است کسي که مالک عقلش باشد شهوتش را کنترل مي کند. نفس اماره انسان، دائما انسان را به بدي و شهوتراني و گناه سوق مي دهد «انّ النفس لامارة بالسوء» مگر اين که انسان به وسيله عقل شهوتش را کنترل کند. به خاطر همين است که به عقل، عقل مي گويند يعني جلوي اميال و غرايز و شهوتراني را گرفته و زانوي شتر سرکش شهوت را عقال مي کند (يعني مي بندد تا حرکت نکند). حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «قاتل هواک بعقلک».[8] به وسيله عقلت هواي نفست را بکش. يکي از مصاديق هواي نفس شهوتراني غير عاقلانه است، که الهوي عدّو عقلک (هواي نفس دشمن عقل است)، پس اگر انسان گرد و غبار تخيل را از روي عقلش کنار بزند مي تواند توسط عقل شهوتش را کنترل کند.
بنابراين اوّلين و مهم ترين رابطه بين عقل و شهوت اين است که عقل شهوت انسان را کنترل مي کند و براي خواسته هاي بي حد و حصر آن، مرز تعيين مي کند. زماني که انسان در گيرودار خواهش هاي شهواني قرار مي گيرد و خواستار آن است که کشش شهواني بدون هيچ محدوديتي بر آورده شود، عقل متذکر ضررهاي آنمي شود و با تمام توان سعي مي کند تا شهوت را کنترل کند.
2. عقل به شهوت جهت مي دهد: در ضمن عقل مي تواند به شهوت جهت مي دهد و جلو آن را از هرزه گري و هدر رفتن در مسيرهاي انحرافي مي گيرد و آن را به طرف مسيري که به صلاح انسان است سوق مي دهد.
بنابراين عقل، ضد شهوت نيست بلکه ضد شهوتراني و شهوت غير عاقلانه است. همچنين عقل لوازمي دارد، يکي از لوازم آن مقابله با شهوتراني و حاکميت شهوت است وگرنه شهوت براي توليد مثل لازم و ضروري است و در چهار چوب شرع بسيار مفيد است. اگر انسان به وسيله عقل به شهوت جهت بدهد و غرايز را تحت کنترل خوددر بياورد از فرشتگان که عقل محضند برتر مي شود. در اين رابطه حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: خداوند در وجود فرشتگان عقل بدون شهوت و در وجود حيوانات شهوت بدون عقل آفريد و در وجود انسان هر دو «شهوت و عقل» را ترکيب نمود پس هر کس که عقلش بر شهوتش چيره شود از فرشتگان برتر است و کسي که شهوتش بر عقلش غالب شود از حيوانات بدتر خواهد بود.[9]
آدمي به برکت نيروي عقل، به عنوان رسول باطني از ساير موجودات تمايز يافته است. امّا به موجب همراهي عقل هدايت گر و جهت دهنده با نفس شهوت طلب و دنيا گرا، به امتحاني بزرگ مبتلا شده است. اگر آدمي به وسيله عقل به نفس و شهوتش جهت دهد مي تواند آن را به سمتي سوق دهد که نه تنها از شهوت بد استفاده نکند بلکه در توليد نسل و تربيت انسان هاي بزرگ و شريف آن را جهت دهد.
3. تعادل شهوت توسط عقل:
انسان هاي عاقل، به وسيله عقل جلوي افراط و تفريط شهوت و غضب را مي گيرند. آدمي اگر خيلي قوي و صاحب فکر باشد اداره آن دو را در دست مي گيرد، آنها را به تعادل مي رساند و رام مي گرداند. در آيه شريفه وقتي خداوند به فرشتگان فرمود مي خواهم خليفه اي روي زمين بيافرينم فرشتگان عرضه داشتند: خداوندا مي خواهي موجودي را خلق کني که فساد و خونريزي کند خداوند در جواب آنها فرمود: اني اعلم مالا تعلمون. فرشتگان از فساد و خون ريزي با دو قوه شهوت و غصب مد نظرشان بود، بدون توجه به قوه عاقله، قوه عاقله اي که شهوت و غصب را به تعادل مي رساند و شهوت را به سوي عفت سوق مي دهد و غضب را به سوي شجاعت، و از حقيقت قدسي اني اعلم ما لا تعلمون پرده بر مي دارد. که هر کس اين دو را به تعادل برساند رستگار خواهد شد.
مولوي در شعري زيبا مجموعه مطالب عرض شده را در چند بيت مي آورد.
يک گره را جمله عقل و علم وجود آن فرشته است نداند جز سجود
يک گروه ديگر از دانش تهي همچو حيوان از علف در فربهي
زان سوم هست آدمي زاد و بشر از فرشته نيمي و نيمي زخر
شهوت ار غالب شود بس کمتر است از بهائم اين بشر آن ابتر است
عقل اگر غالب شود پس شد فزون از ملائک اين بشر در آزمون
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ دروس اخلاق اسلامي، سيد محمد علي جزايري، قم، انتشارات مرکز مطالعات و پژوهش هاي فرهنگي حوزه علميه قم.
2ـ درسنامه علم اخلاق، محمدرضا جباران، قم، مرکز مديريت حوزه هاي علميه خواهران، معاونت پژوهش.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 امرداد 01
- بازدید
- ۲۹۹
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.