علم بهتر است يا عبادت؟
علم بهتر است يا عبادت؟
پرسش
پاسخ
هدف از آفرينش انسان اين است که با انجام دادن افعال اختياري، مسير تکامل خود را به سوي کمال نهائي بپيمايد، کمالي که جز از مجراي اختيار و انتخاب به دست نمي آيد. به ديگر سخن انسان براي اين آفريده شده که با عبادت و اطاعت خداي متعال، شايستگي دريافت رحمت هايي را پيدا کند که ويژه انسان هاي کامل است، و اراده حکيمانه الهي اصالتاً به کمال و سعادت انسان، تعلق گرفته است، اما از آنجا که اين کمال و سعادت والا و ارجمند جز از راه عبادت و طاعت اختياري حاصل نمي شود،نياز به شناخت صحيح نسبت به کارهاي خوب و بد و راه هاي شايسته و ناشايسته دارد و در صورتي انسان مي تواند راه تکامل خويش را آزادانه و آگاهانه انتخاب کند که هم هدف و هم راه رسيدن به آن را بشناسد و از فراز و نشيب ها و پيچ و خم ها و لغزشگاه هاي آن آگاه باشد. يکي از ابزار و وسائل لازم براي تحصيل چنين شناختي علم و دانش است، و از اين طريق است که انسان مي تواند به تعاليم آسماني و آموزه هاي آن شناخت حاصل نموده و مسير صحيح زندگي را در همه ابعاد وجوديش شناخته و بدان ها عمل نمايد. چون عبادت و عمل فرع و مبتني بر شناخت و معرفت است. بدون ترديد اصل و اساس عمل علم و دانش است، زيرا عامل بدون علم و بصيرت، همانند کسي است که بر مسير انحرافي حرکت کند، و سرعت مسير جز انحراف و فاصله بيشتر از هدف نتيجه ديگري براي او نخواهد داشت، روي اين اساس فضيلت و ارزش عبادت، مبتني بر شناخت معبود و عبادت است.
فلذا امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود: بندگان آفريده نشدند مگر اينکه او (معبود) را بشناسند، وقتي او را شناختند او را عبادت و پرستش کنند، هنگامي که او را پرستش کردند، به واسطه پرستش او از پرستش غير او بي نياز مي شوند.[1]
از اين رو در منابع روايي، روايات فراواني از رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و ائمه اهل بيت ـ عليهم السلام ـ به چشم مي خورد که با تمام صراحت، فضيلت و برتري عالم بر عابد و علم بر عبادت را اعلام مي دارند، که به عنوان نمونه به برخي از آنها اشاره مي شود:
1. رسول اعظم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايد: هر ساعتي که شخص عالم بر بستر خود تکيه نموده و درعلم خود نظر نمايد، بهتر از هفتاد سال عبادت عابد است.[2]
2. رسول بزرگوار اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: حاضر شدن در مجلس عالم افضل برتر است از حاضر شدن نزد هزار جنازه، و از عيادت هزار مريض، و از قيام و نماز خواندن هزار شب، و از روزه هزار روز.... و از هزار حج غير واجب... آيا نمي داني که خداوند با علم، عبادت و اطاعت مي شود، و خير دنيا و آخرت با علم است.[3]
3. امام باقر ـ عليه السلام ـ فرمود: عالمي که از علم خود بهره برد (يعني به علم خود عمل نمايد) از عبادت هفتاد هزار عابد، افضل و برتر است.[4]
4. امير مؤمنان علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: عالم بر عابد هفتاد درجه فضيلت و برتري دارد، که بين هر دو درجه به اندازه حرکت هفتاد سال اسب است، اين فضيلت بدان جهت است که هنگامي که شيطان بدعتي را درميان مردم مي گذارد، عالم آن را مي بيند و مي داند و از آن نهي مي کند،ولي عابد متوجه عبادت است و توجهي به آن ندارد و آن را نمي شناسد.[5]
5. رسول مکرم اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايد: هر کسي که خانه خود را به منظور فرا گرفتن باب علم، ترک کند»، تا از آن بهره گرفته و به ديگران بياموزد، خداوند به هر قدمي که بر مي دارد، براي او عبادت هزار از نماز و روزه مي نويسد، و ملائکه با بال هاي خود او را در بر مي گيرد، پرندگان آسمان، و ماهيان دريا و جنبندگان خشکي بر او درود مي فرستند... .[6]
با توجه به اين که در روايات زيادي به برتري و فضيلت علم و دانش بر عبادت، تصريح شده است، نبايد اين نکته را از نظر دور داشت که هر علم و دانشي از چنين ويژگي و اثري برخوردار نيست، زيرا در برخي از نيايش هاي نبي مکرم اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و سخنان اميرمؤمنان ـ عليه السلام ـ تعبير علم نافع و غير نافع به چشم مي خورد. نظير اين که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: پروردگارا از دانشي که سود ندارد به تو پناه مي برم.[7] اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: پارسايان گوش جان خود را به دانشي که بر ايشان سودمند است سپرده اند.[8]
معيار تشخيص علم نافع از علم غيرنافع در بيان نوراني رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ چنين بيان شده است: علم همراه عمل است و عمل تابع و پيرو او است.[9] امير مومنان علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: علم قرين عمل است، علم عمل را به دنبال خود فرا مي خواند، و اگر عمل بدان پاسخ مثبت داد و فرا خوان علم را اجابت کرد مي ماند، وگرنه از صحنه جان آدمي کوچ مي کند.[10]
روشن است که با رحلت علم از صحيفه انساني، جهل دامن گير آدمي خواهد شد، از اين رو است که اميرمؤمنان علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: علم خود را به جهل، و يقين خود را به شک تبديل نکنيد، هنگامي که عالم شديد، به علم خود عمل کنيد، و زماني که يقين براي تان حاصل شد (بر اساس آن) اقدام کنيد.[11] زيرا بر اساس فرمايش رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بعضي از علم ها جهل و ناداني است.[12] و اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: چه بسا عالمي که کشته جهل خويش است، و علمي که با او است براي او سودمند نيست.[13]
در فرمايشات نوراني، رسول اکرم اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ برخي از زيان و ضررهاي علم غير نافع که عمل و عبادت را به دنبال ندارد اين گونه تبيين شده است: حضرت مي فرمايد: هر دانشي در روز رستاخيز بر صاحب خود وبال است، مگر آن کسي که علم و دانش خود را مقرون به عبادت و عمل نموده است.[14]
و در خطاب به پسر مسعود فرمود: کسي که دانش بياندوزد و به دانش خود عمل نکند، خداوند در روز قيامت او را نابينا محشور خواهد کرد. [15] و نيز فرمود: عالم و علم و عمل در بهشت اند، هرگاه عالم به علم خود عمل نکند، علم و عمل در بهشت و جايگاه عالم آتش خواهد بود.[16]
از مجموع روايات و جمع بين آنها اين نتيجه به دست مي آيد که علم و دانش بهتر و برتر از عبادت و عمل است، منتهي نه هر علم و دانش، زيرا بعضي از علوم و دانش ها به فرموده رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ جهل و ناداني است و به فرمايش اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ نابوده کننده انسان است. بلکه تنها علم نافع و مفيد، بهتر از عبادت و عمل است. لکن اين برتري و فضيلت بدان معنا نيست که انسان به بهانه برتري دانش بر عبادت، به دانش اندوزي پرداخته و تمام همّ خويش را در اين راه به کار گرفته و دست از عبادت و عمل برداشته و آن را در طاق نسيان و فراموشي گذارده و نسبت به آن بي اعتنا باشد.
زيرا از منظر پيشوايان دين و آموزه هاي دين مقدس اسلام، علم بدون عبادت و عبادت بدون علم، نه تنها ارزش و بهايي ندارند، بلکه به فرموده امير المومنان علي ـ عليه السلام ـ : علم بدون عمل و عبادت، وبال است، و عمل و عبادت بدون علم گمراهي و ضلال است.[17]
بنابراين دانشي نافع و مفيد است که عمل و عبادت را به دنبال داشته باشد، و از آن سوي عمل و عبادتي کار ساز است که توأم با دانش باشد، زيرا علم و عبادت در گوهر سازنده انسان و به منزله دو بال نفس ناطقه وي اند، که به اندازه نيروي اين دو بال در عوالم بي پايان پرواز مي کند و سعادت حقيقي و کمال واقعي و نجات اخروي و مدينة فاضله انساني جز با علم بايسته و عمل شايسته تشکيل نمي شود، عمل و عبادت عالمانه و علم همراه با عمل مي توانند راه نجات را براي انسان باز نموده و او را سعادتمند نمايند.
[1]. صدوق، محمد، علل الشرايع، نجف اشرف، منشورات المکتبة الحيدريه و مطبعتها، 1385ش، ج1، ص9.
[2]. نمازي، علي، مستدرک سفينة البحار، قم، موسسه النشر الاسلامي، التابعة لجماعة المدرسين بقم المشرفه، 1419ق، ج7، ص354.
[3]. نيشابوري، محمد بن فتال، روضة الواعظين، قم، منشورات شريف رضي، ص12.
[4]. کليني، محمد بن يعقوب، الکافي، تهران، دارالکتب الاسلاميه، 1363ش، ج1، ص33.
[5]. روضة الواعظين، همان، ص12.
[6]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، بيروت، موسسه الوفاء، 1403ق، ج1، ص177.
[7]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1403ق، ج83، ص18.
[8]. ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، قم، موسسه اسماعليان للطباعة و النشر و التوزيع، ج10، ص141.
[9]. شيخ طوسي، محمد بن حسن، الامالي، قم، دارالثقافه للطباعة و النشر و التوزيع، 1414ق، ص488.
[10]. سفينة البحار، همان، ج7، ص433.
[11]. ميزان الحکمه، همان، ج3، ص2089.
[12]. محمدي ري شهري، محمد، العلم و الحکمة في الکتاب و السنه، قم، انتشارات دارالحديث، ص446.
[13]. ميزان الحکمه، همان، ج3، ص2094.
[14]. العلم و الحکمة في الکتاب و السنة، همان، ص429.
[15]. همان.
[16]. همان.
[17]. همان.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 امرداد 01
- بازدید
- ۲۱۹
علم بهتر است يا عبادت؟
- نشان کردن
پرسش
علم بهتر است يا عبادت؟
پاسخ
هدف از آفرينش انسان اين است که با انجام دادن افعال اختياري، مسير تکامل خود را به سوي کمال نهائي بپيمايد، کمالي که جز از مجراي اختيار و انتخاب به دست نمي آيد. به ديگر سخن انسان براي اين آفريده شده که با عبادت و اطاعت خداي متعال، شايستگي دريافت رحمت هايي را پيدا کند که ويژه انسان هاي کامل است، و اراده حکيمانه الهي اصالتاً به کمال و سعادت انسان، تعلق گرفته است، اما از آنجا که اين کمال و سعادت والا و ارجمند جز از راه عبادت و طاعت اختياري حاصل نمي شود،نياز به شناخت صحيح نسبت به کارهاي خوب و بد و راه هاي شايسته و ناشايسته دارد و در صورتي انسان مي تواند راه تکامل خويش را آزادانه و آگاهانه انتخاب کند که هم هدف و هم راه رسيدن به آن را بشناسد و از فراز و نشيب ها و پيچ و خم ها و لغزشگاه هاي آن آگاه باشد. يکي از ابزار و وسائل لازم براي تحصيل چنين شناختي علم و دانش است، و از اين طريق است که انسان مي تواند به تعاليم آسماني و آموزه هاي آن شناخت حاصل نموده و مسير صحيح زندگي را در همه ابعاد وجوديش شناخته و بدان ها عمل نمايد. چون عبادت و عمل فرع و مبتني بر شناخت و معرفت است. بدون ترديد اصل و اساس عمل علم و دانش است، زيرا عامل بدون علم و بصيرت، همانند کسي است که بر مسير انحرافي حرکت کند، و سرعت مسير جز انحراف و فاصله بيشتر از هدف نتيجه ديگري براي او نخواهد داشت، روي اين اساس فضيلت و ارزش عبادت، مبتني بر شناخت معبود و عبادت است.
فلذا امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود: بندگان آفريده نشدند مگر اينکه او (معبود) را بشناسند، وقتي او را شناختند او را عبادت و پرستش کنند، هنگامي که او را پرستش کردند، به واسطه پرستش او از پرستش غير او بي نياز مي شوند.[1]
از اين رو در منابع روايي، روايات فراواني از رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و ائمه اهل بيت ـ عليهم السلام ـ به چشم مي خورد که با تمام صراحت، فضيلت و برتري عالم بر عابد و علم بر عبادت را اعلام مي دارند، که به عنوان نمونه به برخي از آنها اشاره مي شود:
1. رسول اعظم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايد: هر ساعتي که شخص عالم بر بستر خود تکيه نموده و درعلم خود نظر نمايد، بهتر از هفتاد سال عبادت عابد است.[2]
2. رسول بزرگوار اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: حاضر شدن در مجلس عالم افضل برتر است از حاضر شدن نزد هزار جنازه، و از عيادت هزار مريض، و از قيام و نماز خواندن هزار شب، و از روزه هزار روز.... و از هزار حج غير واجب... آيا نمي داني که خداوند با علم، عبادت و اطاعت مي شود، و خير دنيا و آخرت با علم است.[3]
3. امام باقر ـ عليه السلام ـ فرمود: عالمي که از علم خود بهره برد (يعني به علم خود عمل نمايد) از عبادت هفتاد هزار عابد، افضل و برتر است.[4]
4. امير مؤمنان علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: عالم بر عابد هفتاد درجه فضيلت و برتري دارد، که بين هر دو درجه به اندازه حرکت هفتاد سال اسب است، اين فضيلت بدان جهت است که هنگامي که شيطان بدعتي را درميان مردم مي گذارد، عالم آن را مي بيند و مي داند و از آن نهي مي کند،ولي عابد متوجه عبادت است و توجهي به آن ندارد و آن را نمي شناسد.[5]
5. رسول مکرم اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايد: هر کسي که خانه خود را به منظور فرا گرفتن باب علم، ترک کند»، تا از آن بهره گرفته و به ديگران بياموزد، خداوند به هر قدمي که بر مي دارد، براي او عبادت هزار از نماز و روزه مي نويسد، و ملائکه با بال هاي خود او را در بر مي گيرد، پرندگان آسمان، و ماهيان دريا و جنبندگان خشکي بر او درود مي فرستند... .[6]
با توجه به اين که در روايات زيادي به برتري و فضيلت علم و دانش بر عبادت، تصريح شده است، نبايد اين نکته را از نظر دور داشت که هر علم و دانشي از چنين ويژگي و اثري برخوردار نيست، زيرا در برخي از نيايش هاي نبي مکرم اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و سخنان اميرمؤمنان ـ عليه السلام ـ تعبير علم نافع و غير نافع به چشم مي خورد. نظير اين که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: پروردگارا از دانشي که سود ندارد به تو پناه مي برم.[7] اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: پارسايان گوش جان خود را به دانشي که بر ايشان سودمند است سپرده اند.[8]
معيار تشخيص علم نافع از علم غيرنافع در بيان نوراني رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ چنين بيان شده است: علم همراه عمل است و عمل تابع و پيرو او است.[9] امير مومنان علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: علم قرين عمل است، علم عمل را به دنبال خود فرا مي خواند، و اگر عمل بدان پاسخ مثبت داد و فرا خوان علم را اجابت کرد مي ماند، وگرنه از صحنه جان آدمي کوچ مي کند.[10]
روشن است که با رحلت علم از صحيفه انساني، جهل دامن گير آدمي خواهد شد، از اين رو است که اميرمؤمنان علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: علم خود را به جهل، و يقين خود را به شک تبديل نکنيد، هنگامي که عالم شديد، به علم خود عمل کنيد، و زماني که يقين براي تان حاصل شد (بر اساس آن) اقدام کنيد.[11] زيرا بر اساس فرمايش رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بعضي از علم ها جهل و ناداني است.[12] و اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: چه بسا عالمي که کشته جهل خويش است، و علمي که با او است براي او سودمند نيست.[13]
در فرمايشات نوراني، رسول اکرم اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ برخي از زيان و ضررهاي علم غير نافع که عمل و عبادت را به دنبال ندارد اين گونه تبيين شده است: حضرت مي فرمايد: هر دانشي در روز رستاخيز بر صاحب خود وبال است، مگر آن کسي که علم و دانش خود را مقرون به عبادت و عمل نموده است.[14]
و در خطاب به پسر مسعود فرمود: کسي که دانش بياندوزد و به دانش خود عمل نکند، خداوند در روز قيامت او را نابينا محشور خواهد کرد. [15] و نيز فرمود: عالم و علم و عمل در بهشت اند، هرگاه عالم به علم خود عمل نکند، علم و عمل در بهشت و جايگاه عالم آتش خواهد بود.[16]
از مجموع روايات و جمع بين آنها اين نتيجه به دست مي آيد که علم و دانش بهتر و برتر از عبادت و عمل است، منتهي نه هر علم و دانش، زيرا بعضي از علوم و دانش ها به فرموده رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ جهل و ناداني است و به فرمايش اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ نابوده کننده انسان است. بلکه تنها علم نافع و مفيد، بهتر از عبادت و عمل است. لکن اين برتري و فضيلت بدان معنا نيست که انسان به بهانه برتري دانش بر عبادت، به دانش اندوزي پرداخته و تمام همّ خويش را در اين راه به کار گرفته و دست از عبادت و عمل برداشته و آن را در طاق نسيان و فراموشي گذارده و نسبت به آن بي اعتنا باشد.
زيرا از منظر پيشوايان دين و آموزه هاي دين مقدس اسلام، علم بدون عبادت و عبادت بدون علم، نه تنها ارزش و بهايي ندارند، بلکه به فرموده امير المومنان علي ـ عليه السلام ـ : علم بدون عمل و عبادت، وبال است، و عمل و عبادت بدون علم گمراهي و ضلال است.[17]
بنابراين دانشي نافع و مفيد است که عمل و عبادت را به دنبال داشته باشد، و از آن سوي عمل و عبادتي کار ساز است که توأم با دانش باشد، زيرا علم و عبادت در گوهر سازنده انسان و به منزله دو بال نفس ناطقه وي اند، که به اندازه نيروي اين دو بال در عوالم بي پايان پرواز مي کند و سعادت حقيقي و کمال واقعي و نجات اخروي و مدينة فاضله انساني جز با علم بايسته و عمل شايسته تشکيل نمي شود، عمل و عبادت عالمانه و علم همراه با عمل مي توانند راه نجات را براي انسان باز نموده و او را سعادتمند نمايند.
[1]. صدوق، محمد، علل الشرايع، نجف اشرف، منشورات المکتبة الحيدريه و مطبعتها، 1385ش، ج1، ص9.
[2]. نمازي، علي، مستدرک سفينة البحار، قم، موسسه النشر الاسلامي، التابعة لجماعة المدرسين بقم المشرفه، 1419ق، ج7، ص354.
[3]. نيشابوري، محمد بن فتال، روضة الواعظين، قم، منشورات شريف رضي، ص12.
[4]. کليني، محمد بن يعقوب، الکافي، تهران، دارالکتب الاسلاميه، 1363ش، ج1، ص33.
[5]. روضة الواعظين، همان، ص12.
[6]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، بيروت، موسسه الوفاء، 1403ق، ج1، ص177.
[7]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1403ق، ج83، ص18.
[8]. ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، قم، موسسه اسماعليان للطباعة و النشر و التوزيع، ج10، ص141.
[9]. شيخ طوسي، محمد بن حسن، الامالي، قم، دارالثقافه للطباعة و النشر و التوزيع، 1414ق، ص488.
[10]. سفينة البحار، همان، ج7، ص433.
[11]. ميزان الحکمه، همان، ج3، ص2089.
[12]. محمدي ري شهري، محمد، العلم و الحکمة في الکتاب و السنه، قم، انتشارات دارالحديث، ص446.
[13]. ميزان الحکمه، همان، ج3، ص2094.
[14]. العلم و الحکمة في الکتاب و السنة، همان، ص429.
[15]. همان.
[16]. همان.
[17]. همان.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 امرداد 01
- بازدید
- ۲۱۹
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.