چگونه ميتوان با توكل به خدا روح و روان خود را آرام كرد؟
چگونه ميتوان با توكل به خدا روح و روان خود را آرام كرد؟
پرسش
پاسخ
معناي توكل:
توكل از ماده وكالت و به معناي اعتماد نمودن و سپردن كارها به ديگران است.[1] احساس نياز و توجه به يك قدرت مافوق بشري هميشه تاريخ در انسان بوده، تا در كوران حوادث و ناملايمات زندگي به آن تكيه نمايد. وكالت در معناي امروزي و در دادگاهها نيز به همين معناست كه شخص موكل، فردي را كه داراي توان و دانش بيشتري ميباشد را براي سپردن كارهاي دادگاه و اعتماد به او، وكيل ميگيرد. معناي توكل به خداوند نيز اين چنين است؛ انسان با توجه به محدوديتها و ضعفهاي خود به نيروي بي پايان خداوند تكيه و اعتماد مينمايد و از او در حل مشكلات و پيروزي در زندگي ياري ميجويد. اين بيان به خوبي در كلامي از پيشوايان ما آمده است كه: توكل به خدا يعني دل كندن از قدرتها و دستهاي غير خدائي و اميد داشتن به آن كه قادر حقيقي و حلال مشكلات است.[2] البته از مجموع روايات، آيات و سيرة اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ به روشني بر ميآيد كه توكل به خدا، با تنبلي و سستي و دست از تلاش و كوشش، مديريت و زمان بندي در به كارگيري استعدادها و رسيدن به اهداف مشروع و دين مدار زندگي؛ به بهانه اعتماد به خدا، هيچ گونه نسبتي ندارد.
منشا توكل:
در ادبيات رواني و سخنان معصومين ـ عليهم السّلام ـ ريشه اين باور و اين اتكا، از اعماق دل و از زواياي ايمان و شناخت حقيقي خداوند متعال سرچشمه ميگيرد. آنجا كه در نظام عقيدتي خويش و چهار چوب فكري خود به او يقين دارد و تماما به او اطمينان دارد.[3]
اهميت توكل:
در متون ديني ما با چنين عناوين و واژگاني از توكل به خدا، نام برده شده است: بهترين تكيه گاه[4]، دژ حكمت[5]، بهترين رفتار و عمل[6]، بي نيازي و كفايت[7]، برترين توشه و همراه[8]، باز شدن مسيرهاي رشد و پيروزي[9]، مايه قوت قلب و آرامش رواني[10]، مايه رهايي از اضطراب و افسردگي و ديگر مشكلات رواني و خلاصه سلامت رواني[11]، روشن شدن شبهات و گرههاي زندگي در ناملايمات.[12]
آثار توكل در عرصه آرامش رواني:
1. اعتماد به نفس: از آنجا كه متوكلان كار خود را به خدا واگذار ميكنند، همان خداوندي كه قادر بر همه چيز و آگاه از همه چيز است، خداوندي كه همه مشكلات براي او سهل و آسان است، نخستين اثر مثبتي كه در آنها به وجود ميآيد مسئله اعتماد به نفس و ايستادگي و مقاومت در برابر مشكلات است. اگر كسي خود را در ميداني در برابر دشمن تنها ببيند هر قدر نيرومند و قوي باشد به زودي روحيّه خود و اعتماد به نفس را از دست ميدهد، ولي اگر احساس كند لشكر نيرومندي پشت سر اوست احساس توانايي و قدرت ميكند، هر چند خودش ضعيف باشد در احاديث اسلامي نيز به اين معني اشاره شده است، در حديثي ميخوانيم كه به سمت خدا فرار نمايد (در كوران حوادث و مشكلات) و از او فرار نكنيد چرا كه او نجات بخش شماست.[13] كه اين امر بسيار در آرامش و ثبات رواني مؤثر است و در اين زندگي ترس و هراس و استرسهاي روزمره خبري نخواهد بود.
2. افزون بر اينها توكل، بسياري از صفات زشت و رذيله را مانند حرص، حسد، دنيا پرستي، بخل و تنگ نظري را از انسان دور ميسازد (ميدانيم عامل بسياري از نارضايتيها و عدم آرامش رواني در زندگي ماشيني امروز، همين صفات است) چرا كه وقتي تكيه گاه انسان خداوند قادرعلي الاطلاق باشد، جايي براي اين اوصاف رذيله وجود ندارد. هنگامي كه انسان آيه شريفه «"و من يتوكل علي الله فهو حسبه[14]» را زمزمه ميكند، خود را سرشار از موفقيت و بي نيازي ميبيند و ديگر زندگي خود را با حرص به دنيا و نداشتههاي خود و بخل و تنگ نظري نسبت به اموال و امكانات ديگران، سراسر اندوه و سردرگمي و استيصال نميكند (اما بدون توكل و ياد خداوند زندگي اين چنين خواهد شد. اين امر از سخن پربار امام علي ـ عليه السّلام ـ برداشت ميشود.[15]) و چرا كه فضاي دل او با عطر دلنشين ياد خدا معطر شده است.[16]
3. از سوي ديگر توكل بر خداوند نور اميد بر دل ميپاشد و به خاطر آن توان و استعداد انسان شكوفا ميگردد، خستگي راه بر او چيره نميشود، و در همه حال احساس آرامش ميكند، لذا امير مؤمنان علي ـ عليه السّلام ـ در سخن كوتاه و پر معنايي ميفرمايد: «ليس للمتوكل عناء؛ كسي كه توكل بر خدا دارد رنج و خستگي ندارد»[17]
4. توكل بر خدا، هوش و قدرت تفكر را ميافزايد و روشن بيني خاصّي به انسان ميدهد، زيرا قطع نظر از بركات معنوي اين فضيلت اخلاقي، توكل، سبب ميشود كه انسان در برابر مشكلات دستپاچه و وحشت زده نشود و با حفظ آرامش دروني و ثبات روحي، قدرت بر تصميم گيري را حفظ كند و نزديكترين راه درمان و حل مشكل را بيابد. از اين رو در حديثي از امير مؤمنان علي ـ عليه السّلام ـ ميخوانيم: كسي كه بر خدا توكل كند تاريكي شبهات براي او روشن ميشود، و اسباب پيروزي او فراهم ميگردد و از مشكلات رهايي مييابد.»[18]
5. جلب محبت و رضايت الهي[19]: و وقتي انسان بداند كه در مسير رضايت خداوند قدم بر ميدارد؛ احساس رضايتمندي از خود و زندگياش مينمايد و كشتي دل را از گرداب و طوفان به ساحل امنيت و آرامش هدايت ميكند.
6. تأثير ناپذيري از روي كردن و پشت كردن مردم و عدم نگراني از حوادث[20]: فردي كه به خدا دل بسته است، از ستايش و تحقير ديگران متأثر نميگردد و حالت انفعالي به خود نميگيرد. بلكه خود رامكلف به انجام وظيفه ميداند و نتايج را به خدا وا ميگذارد. قرآن در اين باره ميفرمايد: «اعتنايي به آنها (منافقان) نكن و از نقشههاي آنان وحشت نداشته باش بر خدا توكل كن. او براي ياري رساندن به تو كافي است.»[21]
خلاصه آن كه عوامل مختلفي ميتوانند موجب تشويش خاطر و نگراني انسان شوند. مهم ترين اين اعمال عبارتند از[22]: 1. اضطراب و نگراني به جهت آينده تاريك و مبهم. 2. گذشته تاريك زندگي. 3. ضعف و ناتواني انسان در برابر عوامل طبيعي و گاه در مقابل انبوه دشمنان داخلي و خارجي 4. احساس پوچي زندگي و بي هدف بودن آن. 5. عامل ديگر نگراني آن است كه انسان گاهي براي انجام خدمتي زحمت زيادي را متحمل ميشود، اما كسي را نميبيند كه به زحمت او ارج نهد و از آن قدرداني و تشكر كند بلكه گاهي با تغافل و بي اعتنايي و بي مهري نيز مواجه ميشود و اين ناسپاسي شديدا او را رنج ميدهد و در حالت اضطراب و نگراني فرو ميبرد. 6. دنيا پرستي و دلباختگي در برابر زرق و برق زندگي مادي 7. ترس و وحشت از مرگ. كه همه اين عوامل در پرتو ياد خدا و توكل و اتكا به آن قدرت بي پايان، به آرامش و سكون تبديل ميگردند.
سخن آخر:
قرآن كريم توكل و سپردن امور به خدا، را بعد از تلاش و حركت و اقدام انسان در جهت تصميم گيري براي كارها توصيه ميفرمايد. بنابراين توكل مانع تلاش و تصميم گيري ما نميشود و عنان اختيار را از كف ما نميربايد. «فاذا عزمت فتوكل علي الله[23] »
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. بررسي رواني و قرآني توكل، خاستگاه، موضوع و نتيجه، علي منذر، قم:كوثر (بي تا).
2. توكل و نقش آن در اجتماع، شهيد دستغيب، يزد: جواديه (بي تا).
3. توكل به خدا (راهي به سوي حرمت خود و سلامت روان)، محمد صادق شجاعي، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، 1383، چاپ اول.
4. آرامش در پرتو نيايش، علي احمد پناهي، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، 1384.
5. ياد او، آيت الله مصباح، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، 1383.
[1] . راغب اصفهاني، المفردات في الفاظ القرآن، واژه توكيل.
[2] . غرر، ص 196، ح 3849. التوكل التبري من الحول و القوة و انتظار ما ياتي به القدر.
[3] . غرر، ص 196، ح 3848: التوكل من قوة اليقين و ح 3850: اقوي الناس ايمانا اكثر هم توكلا علي الله سبحانه و ح 3853: في التوكل حقيقة الإتقان و ح 3854: من وثق بالله توكل عليه.
[4] . غرر، ص 196، ح 3855: التوكل خير عماد.
[5] . غرر، ص 196، ح 1856: التوكل حصن الحكمه.
[6] . غرر، ص 196، ح 5738: التوكل فضل عمل.
[7] . غرر، ح 3867: التوكل كفاية.
[8] . غرر، ح 3878: التوكل بضاعة.
[9] . غرر، ح 3886: من توكل علي الله تسهلت له الصعاب، و نيز ح 3888 من توكل علي الله ذلت له الصعاب و تسهلت له الاسباب و تبوا الخفض و الكرامة.
[10] . غرر، ح 3879: اصل قوة القلب التوكل علي الله.
[11] . غرر، ح 3885: ليس للمتوكل عناء و نيز ح 3889: كيف تخلص من عناء الحرص من لم بصدق توكله.
[12] . غرر، ح 3887: من توكل علي الله اضانت له الشبهات و كفي المونات و امن التبعات.
[13] . غرر، ح 3864: فروا الي الله سبحانه و لا تفروا منه فانه مدرككم و لن تعجزوه.
[14] . سوره طلاق، آيه 3.
[15] . غرر، ح 3889:كيف تخلص من عناء الحرص من لم يصدق توكله.
[16] . الا بذكر الله تطمئن القلوب.
[17] . غرر، ح 3885؛ ليس للمتوكل عناء.
[18] . غرر، ح 3887: من توكل علي الله اضانت له الشبهات و كفي الموذات و امن التبعات.
[19] . {Qان الله يحب المتوكلينQ}، آل عمران 159.
[20] . توكل به خدا (راهي به سوي حرمت خود و سلامت روان)، محمد صادق شجاعي، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، 1383، چاپ اول، ص 89.
[21] . سوره نساء، آيه 81.
[22] . ياد او، آيت الله مصباح، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، 1383، مقام اهل ذكر در كلام مولا ـ عليه السّلام ـ .
[23] . سوره آل عمران، آيه 159.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 امرداد 01
- بازدید
- ۹۵
چگونه ميتوان با توكل به خدا روح و روان خود را آرام كرد؟
- نشان کردن
پرسش
چگونه ميتوان با توكل به خدا روح و روان خود را آرام كرد؟
پاسخ
معناي توكل:
توكل از ماده وكالت و به معناي اعتماد نمودن و سپردن كارها به ديگران است.[1] احساس نياز و توجه به يك قدرت مافوق بشري هميشه تاريخ در انسان بوده، تا در كوران حوادث و ناملايمات زندگي به آن تكيه نمايد. وكالت در معناي امروزي و در دادگاهها نيز به همين معناست كه شخص موكل، فردي را كه داراي توان و دانش بيشتري ميباشد را براي سپردن كارهاي دادگاه و اعتماد به او، وكيل ميگيرد. معناي توكل به خداوند نيز اين چنين است؛ انسان با توجه به محدوديتها و ضعفهاي خود به نيروي بي پايان خداوند تكيه و اعتماد مينمايد و از او در حل مشكلات و پيروزي در زندگي ياري ميجويد. اين بيان به خوبي در كلامي از پيشوايان ما آمده است كه: توكل به خدا يعني دل كندن از قدرتها و دستهاي غير خدائي و اميد داشتن به آن كه قادر حقيقي و حلال مشكلات است.[2] البته از مجموع روايات، آيات و سيرة اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ به روشني بر ميآيد كه توكل به خدا، با تنبلي و سستي و دست از تلاش و كوشش، مديريت و زمان بندي در به كارگيري استعدادها و رسيدن به اهداف مشروع و دين مدار زندگي؛ به بهانه اعتماد به خدا، هيچ گونه نسبتي ندارد.
منشا توكل:
در ادبيات رواني و سخنان معصومين ـ عليهم السّلام ـ ريشه اين باور و اين اتكا، از اعماق دل و از زواياي ايمان و شناخت حقيقي خداوند متعال سرچشمه ميگيرد. آنجا كه در نظام عقيدتي خويش و چهار چوب فكري خود به او يقين دارد و تماما به او اطمينان دارد.[3]
اهميت توكل:
در متون ديني ما با چنين عناوين و واژگاني از توكل به خدا، نام برده شده است: بهترين تكيه گاه[4]، دژ حكمت[5]، بهترين رفتار و عمل[6]، بي نيازي و كفايت[7]، برترين توشه و همراه[8]، باز شدن مسيرهاي رشد و پيروزي[9]، مايه قوت قلب و آرامش رواني[10]، مايه رهايي از اضطراب و افسردگي و ديگر مشكلات رواني و خلاصه سلامت رواني[11]، روشن شدن شبهات و گرههاي زندگي در ناملايمات.[12]
آثار توكل در عرصه آرامش رواني:
1. اعتماد به نفس: از آنجا كه متوكلان كار خود را به خدا واگذار ميكنند، همان خداوندي كه قادر بر همه چيز و آگاه از همه چيز است، خداوندي كه همه مشكلات براي او سهل و آسان است، نخستين اثر مثبتي كه در آنها به وجود ميآيد مسئله اعتماد به نفس و ايستادگي و مقاومت در برابر مشكلات است. اگر كسي خود را در ميداني در برابر دشمن تنها ببيند هر قدر نيرومند و قوي باشد به زودي روحيّه خود و اعتماد به نفس را از دست ميدهد، ولي اگر احساس كند لشكر نيرومندي پشت سر اوست احساس توانايي و قدرت ميكند، هر چند خودش ضعيف باشد در احاديث اسلامي نيز به اين معني اشاره شده است، در حديثي ميخوانيم كه به سمت خدا فرار نمايد (در كوران حوادث و مشكلات) و از او فرار نكنيد چرا كه او نجات بخش شماست.[13] كه اين امر بسيار در آرامش و ثبات رواني مؤثر است و در اين زندگي ترس و هراس و استرسهاي روزمره خبري نخواهد بود.
2. افزون بر اينها توكل، بسياري از صفات زشت و رذيله را مانند حرص، حسد، دنيا پرستي، بخل و تنگ نظري را از انسان دور ميسازد (ميدانيم عامل بسياري از نارضايتيها و عدم آرامش رواني در زندگي ماشيني امروز، همين صفات است) چرا كه وقتي تكيه گاه انسان خداوند قادرعلي الاطلاق باشد، جايي براي اين اوصاف رذيله وجود ندارد. هنگامي كه انسان آيه شريفه «"و من يتوكل علي الله فهو حسبه[14]» را زمزمه ميكند، خود را سرشار از موفقيت و بي نيازي ميبيند و ديگر زندگي خود را با حرص به دنيا و نداشتههاي خود و بخل و تنگ نظري نسبت به اموال و امكانات ديگران، سراسر اندوه و سردرگمي و استيصال نميكند (اما بدون توكل و ياد خداوند زندگي اين چنين خواهد شد. اين امر از سخن پربار امام علي ـ عليه السّلام ـ برداشت ميشود.[15]) و چرا كه فضاي دل او با عطر دلنشين ياد خدا معطر شده است.[16]
3. از سوي ديگر توكل بر خداوند نور اميد بر دل ميپاشد و به خاطر آن توان و استعداد انسان شكوفا ميگردد، خستگي راه بر او چيره نميشود، و در همه حال احساس آرامش ميكند، لذا امير مؤمنان علي ـ عليه السّلام ـ در سخن كوتاه و پر معنايي ميفرمايد: «ليس للمتوكل عناء؛ كسي كه توكل بر خدا دارد رنج و خستگي ندارد»[17]
4. توكل بر خدا، هوش و قدرت تفكر را ميافزايد و روشن بيني خاصّي به انسان ميدهد، زيرا قطع نظر از بركات معنوي اين فضيلت اخلاقي، توكل، سبب ميشود كه انسان در برابر مشكلات دستپاچه و وحشت زده نشود و با حفظ آرامش دروني و ثبات روحي، قدرت بر تصميم گيري را حفظ كند و نزديكترين راه درمان و حل مشكل را بيابد. از اين رو در حديثي از امير مؤمنان علي ـ عليه السّلام ـ ميخوانيم: كسي كه بر خدا توكل كند تاريكي شبهات براي او روشن ميشود، و اسباب پيروزي او فراهم ميگردد و از مشكلات رهايي مييابد.»[18]
5. جلب محبت و رضايت الهي[19]: و وقتي انسان بداند كه در مسير رضايت خداوند قدم بر ميدارد؛ احساس رضايتمندي از خود و زندگياش مينمايد و كشتي دل را از گرداب و طوفان به ساحل امنيت و آرامش هدايت ميكند.
6. تأثير ناپذيري از روي كردن و پشت كردن مردم و عدم نگراني از حوادث[20]: فردي كه به خدا دل بسته است، از ستايش و تحقير ديگران متأثر نميگردد و حالت انفعالي به خود نميگيرد. بلكه خود رامكلف به انجام وظيفه ميداند و نتايج را به خدا وا ميگذارد. قرآن در اين باره ميفرمايد: «اعتنايي به آنها (منافقان) نكن و از نقشههاي آنان وحشت نداشته باش بر خدا توكل كن. او براي ياري رساندن به تو كافي است.»[21]
خلاصه آن كه عوامل مختلفي ميتوانند موجب تشويش خاطر و نگراني انسان شوند. مهم ترين اين اعمال عبارتند از[22]: 1. اضطراب و نگراني به جهت آينده تاريك و مبهم. 2. گذشته تاريك زندگي. 3. ضعف و ناتواني انسان در برابر عوامل طبيعي و گاه در مقابل انبوه دشمنان داخلي و خارجي 4. احساس پوچي زندگي و بي هدف بودن آن. 5. عامل ديگر نگراني آن است كه انسان گاهي براي انجام خدمتي زحمت زيادي را متحمل ميشود، اما كسي را نميبيند كه به زحمت او ارج نهد و از آن قدرداني و تشكر كند بلكه گاهي با تغافل و بي اعتنايي و بي مهري نيز مواجه ميشود و اين ناسپاسي شديدا او را رنج ميدهد و در حالت اضطراب و نگراني فرو ميبرد. 6. دنيا پرستي و دلباختگي در برابر زرق و برق زندگي مادي 7. ترس و وحشت از مرگ. كه همه اين عوامل در پرتو ياد خدا و توكل و اتكا به آن قدرت بي پايان، به آرامش و سكون تبديل ميگردند.
سخن آخر:
قرآن كريم توكل و سپردن امور به خدا، را بعد از تلاش و حركت و اقدام انسان در جهت تصميم گيري براي كارها توصيه ميفرمايد. بنابراين توكل مانع تلاش و تصميم گيري ما نميشود و عنان اختيار را از كف ما نميربايد. «فاذا عزمت فتوكل علي الله[23] »
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. بررسي رواني و قرآني توكل، خاستگاه، موضوع و نتيجه، علي منذر، قم:كوثر (بي تا).
2. توكل و نقش آن در اجتماع، شهيد دستغيب، يزد: جواديه (بي تا).
3. توكل به خدا (راهي به سوي حرمت خود و سلامت روان)، محمد صادق شجاعي، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، 1383، چاپ اول.
4. آرامش در پرتو نيايش، علي احمد پناهي، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، 1384.
5. ياد او، آيت الله مصباح، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، 1383.
[1] . راغب اصفهاني، المفردات في الفاظ القرآن، واژه توكيل.
[2] . غرر، ص 196، ح 3849. التوكل التبري من الحول و القوة و انتظار ما ياتي به القدر.
[3] . غرر، ص 196، ح 3848: التوكل من قوة اليقين و ح 3850: اقوي الناس ايمانا اكثر هم توكلا علي الله سبحانه و ح 3853: في التوكل حقيقة الإتقان و ح 3854: من وثق بالله توكل عليه.
[4] . غرر، ص 196، ح 3855: التوكل خير عماد.
[5] . غرر، ص 196، ح 1856: التوكل حصن الحكمه.
[6] . غرر، ص 196، ح 5738: التوكل فضل عمل.
[7] . غرر، ح 3867: التوكل كفاية.
[8] . غرر، ح 3878: التوكل بضاعة.
[9] . غرر، ح 3886: من توكل علي الله تسهلت له الصعاب، و نيز ح 3888 من توكل علي الله ذلت له الصعاب و تسهلت له الاسباب و تبوا الخفض و الكرامة.
[10] . غرر، ح 3879: اصل قوة القلب التوكل علي الله.
[11] . غرر، ح 3885: ليس للمتوكل عناء و نيز ح 3889: كيف تخلص من عناء الحرص من لم بصدق توكله.
[12] . غرر، ح 3887: من توكل علي الله اضانت له الشبهات و كفي المونات و امن التبعات.
[13] . غرر، ح 3864: فروا الي الله سبحانه و لا تفروا منه فانه مدرككم و لن تعجزوه.
[14] . سوره طلاق، آيه 3.
[15] . غرر، ح 3889:كيف تخلص من عناء الحرص من لم يصدق توكله.
[16] . الا بذكر الله تطمئن القلوب.
[17] . غرر، ح 3885؛ ليس للمتوكل عناء.
[18] . غرر، ح 3887: من توكل علي الله اضانت له الشبهات و كفي الموذات و امن التبعات.
[19] . {Qان الله يحب المتوكلينQ}، آل عمران 159.
[20] . توكل به خدا (راهي به سوي حرمت خود و سلامت روان)، محمد صادق شجاعي، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، 1383، چاپ اول، ص 89.
[21] . سوره نساء، آيه 81.
[22] . ياد او، آيت الله مصباح، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، 1383، مقام اهل ذكر در كلام مولا ـ عليه السّلام ـ .
[23] . سوره آل عمران، آيه 159.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 امرداد 01
- بازدید
- ۹۵
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.