حد توکل به خدا چقدر مي باشد؟ مثلا انسان تا چه اندازه مي تواند کاري را انجام دهد و به خدا توکل نمايد و...

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

حد توکل به خدا چقدر مي باشد؟ مثلا انسان تا چه اندازه مي تواند کاري را انجام دهد و به خدا توکل نمايد و تا چه اندازه با عقل خود بررسي نماييد؟ مثلا در داستان حضرت ابراهيم مي بينيم که اين که انسان زن و بچه خود را در بيابان رها کند با عقل جور در نمي آيد ولي حضرت ابراهيم آن کار را کرد و گفت توکل به خدا؛ پس مي توان هر کاري ولو اينکه جنبه عقلاني نداشته باشد انجام داد و به خدا توکل نمود؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

براي پاسخ گويي به اين سئوال؛ لازم است مبحث توکل را در ذيل عناويني بازکاوي نماييم.

معناي توکل

منظور از توکل سپردن کارها به خدا، و اعتماد بر لطف اوست، زيرا «توکل» از ماده «وکالت» به معني وکيل نمودن و اعتماد بر ديگري کردن است. «(توكّل) به حسب لغت اظهار عجز است و اعتماد بر غير است».[1] براي فهم معناي توکل بايد دقت بسيار کرد و آن را از محققان بينا به حقايق الهي فراگرفت چرا که «توكّل يكي از منازل دين و مقامي از مقامات اهل يقين و بلكه از درجات عالي مقرّبين است و دانستن چگونگي آن مشكل، و عمل به آن دشوار است. سبب دشواري فهم و شناخت آن اين است كه توجّه صرف به اسباب (وسايل انجام امور) واعتماد بر آنها شرك در توحيد و بكلّي اسباب را ناديده گرفتن، ضربه زدن بر سنّت و بدنام كردن شريعت است و تكيه بر آنها بي آن كه آنها را اسباب بداني، خدشه دار كردن چهره عقل و غوطه ور شدن در گرداب جهل است...».[2]

توكل آن است كه انسان در همه كارها خود را جاهل و عاجز بداند و كار خود را به خداي عليم قدير واگذار كند... ما براي انجام كارها و دستيابي به اهداف خود همواره از اسباب و وسايلي استفاده مي كنيم و براي رسيدن به مرحله توكل بايد نه تنها همه آن اسباب و وسايل را از خدا و خدا را «مسبب الاسباب» بدانيم، بلكه بايد نه خود مدعي استقلال در برابر خدا باشيم و نه براي اسباب و ابزار فعل، استقلال در سببيت قائل باشيم. البته توكل آن نيست كه انسان كار را به خود يا ساير اسباب و علل نسبت ندهد، بلكه بايد خداي سبحان را سبب اصيل و سبب ساز هر كاري بداند و همه ماسوا را شئون و مظاهر فاعليت خدا بداند؛ زيرا هيچ سببي در تأثير و سببيت خود مستقل نيست و تنها به ميزاني كه خداي سبحان به آن سببيت بخشيده، قدرت تأثير دارد. خداي سبحان بهترين وكيل انساني است كه از خود هيچ علم و قدرتي ندارد؛ زيرا او تنها وكيلي است كه هر چه را اداره كند خبيرانه و قديرانه مي تواند به انجام رساند.[3]

بنابراين، توکل در همه امور زندگي ما لازم است و بايد جريان داشته باشد؛ و ما هيچ گاه حتي اگر تمام ملزومات ضروري براي انجام يک کار را داشته باشيم، باز هم بخاطر اثر بخشي همه آنها، بايد توکل کنيم و حصول نتيجه را فقط از او بدانيم و از او طلب کنيم. معناي توكل اين نيست كه انسان دست از هر كاري بكشد و در انتظار اين باشد كه خدا كليه كارهاي مرا انجام مي دهد. بلكه اين معنا بر خلاف برنامه هاي اسلام و قرآن است.[4]

در احاديث وارد شده است که از امام معصوم پرسيدند: توکل چيست؟ فرمود: «لاتخاف سواه؛ توکل اين است که از غير خدا نترسي».[5]

از اين تعبيرات به خوبي استفاده مي شود که روح توکل انقطاع الي الله يعني بريدن از مخلوق و پيوستن به خالق است، و آن کس که داراي اين روحيه نباشد به حقيقت توکل نايل نشده است.[6] در حقيقت سرّ توکل تکيه و اعتماد به خداست، بجاي تکيه به توان، عقل و علم شخصي و نگاه استقلالي (يعني داراي وجود و اثر دانستن موجودات جدا از ذات الهي)؛ و نهراسيدن از هيچ چيز غير خدا. و شخص متوکل در عين بهره مندي از امکانات موجود، و حتي نبود آنها، تأثير و نتيجه مطلوب را از خدا مي خواهد و در اين راستا به خداي خويش توکل مي کند.

در قرآن کريم در آيات متعددي به مسئله توکل و لزوم آن اشاره شده است و آن را از لوازم و شرط ايمان بخدا برشمرده است: «وَ عَلَي اللََّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ[7]»؛ «بر خداي توكل كنيد اگر مؤمنيد».

«وَتَوَكَّلْ عَلَي اللَّهِ وَ كَفي بِاللَّهِ وَكيلاً[8]»؛ «و در کارها بر خدا توکل کن که تنها خدا براي وکالت کفايت است».

«وَ تَوَكَّلْ عَلَي الْحَيِّ الَّذي لا يَمُوتُ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَ كَفي بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبيراً[9]»؛ «و تو بر خداي زنده ابدي که هرگز نمي ميرد توکل کن و به ستايش ذات او، وي را تسبيح و تنزيه گوي و کفايت است خدا بر اينکه به گناهان بندگانش آگاه است».

انواع توکل

توكّل بر دو وجه است: 1. توكّل در باب روزي و 2. توكّل در باب مصالح.

آنچه در باب روزي است مطلق است. زيرا كه خداي تعالي روزي را مطلق ضمانت كرده است اما در ديگر مصالح، مشروط مي باشد. چنان كه اعرابيي نزد رسول آمد و شتر را بر در مسجد بخوابانيد و وارد شد. رسول ـ عليه السلام ـ به او گفت «شتر را چه كردي؟» گفت «بر در مسجد بگذاشتم». رسول گفت «ببستي؟». گفت «نه، توكّلت علي اللّه». رسول گفت «برو و زانوي شتر را ببند، آن گه توكّل بر خدا كن و بگو توكّلت علي اللّه».[10]

برخي مي پندارند که مرز «توکل» از مرز «تسبب» (استفاده از اسباب) جداست؛ بدين معنا که هرگاه ابزارها، اسباب و عوامل کار فراهم است نيازي به توکل نيست و تنها در جايي که اسباب و عوامل کار فراهم نيست، انسان بايد بر خدا اعتماد و توکل کند؛ و آن جا که توکل مي کند نيازي به استفاده از اسباب ندارد و بايد اسباب را رها کند... ؛ چنين نيست که انسان بخشي از کار را با اسباب عادي بدون توکل انجام دهد و بخش ديگر را با توکل، توسل و دعا، بلکه اينها در همه بخش هاي فعل آدمي حضور و ظهور دارد و حتي در جايي که انسان با وسايل و اسباب کار مي کند، بايد بر خدا توکل کند. ما حتي در تهيه کردن ابزار و اسباب فعل و همچنين در استفاده از ابزارها بايد اهل دعا و توکل باشيم؛ زيرا از يک سو اسباب موجود را، خداي «سبب ساز» فراهم آورده است و از سوي ديگر ممکن است بر اثر علل خاصي همان خداي سبب ساز که «سبب سوز» نيزهست، ابزار موجود را از دست ما بگيرد و ميان ما و هدفمان حايلي ايجاد کند.[11] وظيفه ماست که، چه آنجا که اسباب و لوازم فراهم است، و چه جايي که فراهم نيست، در هر حالت به خدا توکل کنيم.

در مورد بکارگيري نيروي عقل نيز چنين حالاتي مطرح است. در جايي اين قوه، اسباب تصميم گيري و انجام را در اختيار ما مي گذارد، و در جاي ديگري عقل ما از تشخيص ناتوان مي ماند؛ که بازهم در هر دو صورت شخص متوکل تا آنجا که مي تواند از اين موهبت بهره مي گيرد و آن را با تعاليم شريعت منطبق مي سازد؛ و در آنجا که عقل باز مي ماند به مشورت با خداوند و دين شناسان حقيقي روي مي آورد و در هر دو حالت به خدا تکيه مي کند و دستيابي به نتيجه مطلوب را از او مسئلت مي کند. حال لازم است به بررسي رابطه عقل و توکل بپردازيم.

توکل و عقل

در تفسير هدايت، در تفسير آيه 77 سوره انعام مي خوانيم:

«فَلَمََّا أَفَلَ قََالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضََّالِّينَ»؛ «چون فروشد، گفت: اگر پروردگار من مرا راه ننمايد از گمراهان خواهم بود».

چون [حضرت ابراهيم ـ عليه السلام ـ] دريافت كه در فهم حقيقت ناتوان است، از آن اعتماد مطلق كه به انديشه و فكر خود داشت بكاست و بر خداي توكّل كرد.[12]

براي دريافت ارتباط عقل و توکل با مراجعه به سفارش حضرت موسي بن جعفر به هشام بن حکم، در بيان و چگونگي عقل مي خوانيم:

اي هشام محقّقا لقمان به پسرش گفت: براي حقّ و خدا فروتن باش كه خردمندترين مردم مي باشي، اي پسر من دنيا، درياي گودي است كه محقّقا جهان بسيار (يا اگر عالم بكسر لام بخوانيم دانشمندان بسيار) در آن غرق شده و زير آب فرو رفته پس بايد كشتي تو در آن دنيا، تقوي و ترس از (عذاب و كيفر) خدا باشد، و پل آن كشتي (كه از روي آن به درون آن درآئي) ايمان و گرويدن و بادبان آن توكل و اعتماد بخدا (كارها را به او واگذاشتن) و قيّم وسرپرست آن (ناخدا و كشتيبان) عقل، و دليل و راهنماي آن علم و دانش، و سكان و دم آن (كه آلت و ابزاري است در دنباله كشتي براي بردن آن از سوئي بسوي ديگر) صبر و شكيبائي است.[13] مي بينيم که براي نجات از غرق شدن در درياي زندگي، بايد بر کشتي تقوي که بادبانش توکل و کشتيبانش عقل و راهنمايش علم است سوار باشيم. و نيز با تأمل در مي يابيم که قلب بشر را لفافي تاريك برخاسته از طبيعت ضعف و جهل در آن، و از تأثير جاذبه طبيعت، فرو مي پوشاند، و با وجود آن كه به چنين كسي سهمي از نور حقيقت عطا شده كه آن را عقل و اراده مي خوانيم، بر انسان واجب است كه از طريق برانگيختن عقل خويش به چالش با تاريكي محيط بر نفس و قلب خويش بپردازد و با توكل بر خدا به چالش و برانداختن ناتواني و نوميدي و ترس خويش قيام كند.[14] و عقل را در راه توکل به کار گيرد.

هم چنين در حديث آمده است که حضرت موسي ـ عليه السلام ـ بيمار شده بود، اما از خوردن دارويي که بني اسرائيل به او توصيه کردند خوداري کرد وگفت: من از هيچ دارويي بهره نمي گيرم تا خداوند بدون دارو مرا شفا دهد! ولي بيماريش طولاني شد. باز اين پيشنهاد و عدم قبول تکرار شد و بيماريش ادامه يافت، سرانجام خداوند به او وحي فرستاد: «و عزتي و جلالي لاابراتک حتي تتداوي بما ذکروه لک؛ به عزت و جلالم سوگند که بهبودي به تو نمي دهم مگر اينکه از دارويي که به تو گفته اند استفاده کني!» موسي ـ عليه السلام ـ دستور داد آن دارو را براي او بياورند و از آن استفاده کرد و بهبودي يافت، در اين هنگام در دل موسي ـ عليه السلام ـ وسوسه اي پيدا شد (شايد وسوسه اش اين بود که چرا خداوند تنها با توکل مرا رهايي نبخشيد) در اين هنگام خداوند به او وحي فرستاد: «اردت ان تبطل حکمتي بتوکلک علي، فمن اودع العقاقير منافع الاشياء غيري؛ تو مي خواهي با توکل خود حکمت و سنت مرا باطل کني؟! مگر منافع داروها را کسي جز من در آنها قرار داده است»؟[15] اگر مي بينيم ابراهيم خليل ـ عليه السلام ـ در برابر فرشتگان آسمان در آن لحظات سخت آتش نمرودي اظهار بي نيازي مي کند و دست به دامن آنها (فرشتگاني که به ياريش آمده بودند) نمي شود، با مساله بهره گيري از عالم اسباب که در داستان حضرت موسي ـ عليه السلام ـ آمده است منافات ندارد، زيرا در داستان ابراهيم ـ عليه السلام ـ مساله توسل به اسباب عادي مطرح نبود، بلکه نوعي استمداد از اسباب ماوراي طبيعي بود و ابراهيم ـ عليه السلام ـ راضي نشد که در اين مرحله از غير خدا چيزي بخواهد.[16]

در مورد معصومين و واصلان، حکم بکارگيري اسباب يا بي توجهي به آنها؛ و نيز تطبيق امور با عقل ظاهري انسان هاي معمولي متفاوت است. بايد توجه کنيم كه به حسب درجات مختلف ايماني و معرفتي افراد، توکل مراتب متفاوتي دارد که براي همگان قابل تحقق نيست. آنچه گفته شد (در مورد لزوم استفاده از اسباب)، درباره متوسطان از مؤمنان است و گرنه حساب اوحدي از انسان ها از ديگران جداست و ممكن است انسان به جايي برسد كه ره توشه او همان توكل بر خدا باشد و اصلا به اسباب عادي اعتنا و اعتماد نداشته باشد. چنانكه حضرت اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ در برخي جنگ ها بدون زره به ميدان مي رفتند.[17] لذا در مورد دستور خداوند به حضرت ابراهيم ـ عليه السلام ـ مبني بر انتقال همسر و فرزندش به صحراي خشک مکه؛ که بر اساس وحي و دستور خاص و حکمت الهي بود، نبايد آن را قياس با عموم مردم کرد؛ همان گونه که جريان حضرت خضر و موسي ـ عليهم السلام ـ را نيز نمي توان با دستورات معمولي و عقل بشري سنجيد؛ اما بر اساس تأويلي که فقط معصومين و اولي العلم مي دانند، حکمتي برتر از عقل بشر معمولي در وراي آن نهفته است. لذا افراد عادي بايد از عقل خدادادي کمال بهره را بگيرند؛ و اگر عقل به بن بست رسيد، به مشورت با علما و بزرگان دين و اهل خبره و در نهايت به استخاره بپردازند؛ اما در هر حال بايد بخدا توکل داشته باشند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ مراحل اخلاق در قرآن، آيت الله جوادي آملي، ج1.

2ـ اخلاق در قرآن (ج2، فروع مسائل اخلاقي)، آيت الله مکارم شيرازي.

3ـ تفسير هدايت، سيد محمد تقي مدرسي، ج3، سوره اعراف.

 


[1]. امام خميني، چهل حيث، برگرفته از کتابخانه نور. ص214.

[2]. فيض كاشاني، توحيد و توكل (ترجمه المحجة البيضاء في تهذيب الاحياء)، ترجمه عارف، سيد محمد صادق، ص1ـ2، برگرفته از سايت کتابخانه نور.

 

[3]. جوادي آملي، عبدالله، مراحل اخلاق در قرآن، از کتابخانه الکترونيکي حوزه علميه قم. ج1، ص2.

[4]. نجفي، محمد جواد، تفسير آسان، ص180ـ181، از کتابخانه نور.

[5]. مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، ج68، ص143، ح42.

[6]. مکارم شيرازي، ناصر، اخلاق در قرآن فروع مسائل اخلاقي، ج2، ص267، کتابخانه حوزه.

[7]. مائده / 23.

[8]. احزاب / 3.

[9]. فرقان / 58.

[10]. ابوبکر عتيق بن محمد سورابادي، تفسير سورابادي، ج1، ص353ـ354، کتابخانه نور.

[11]. جوادي آملي، عبدالله، مراحل اخلاق در قرآن کريم، برگرفته از کتابخانه نور. ص365ـ366.

[12]. مدرسي، سيد محمد تقي، تفسير هدايت، سوره اعراف، از کتابخانه نور، ج3،ص103.

[13]. فيض الاسلام، سيد علينقي، بنادر البحار، ص56ـ57، کتابخانه نور.

[14]. مدرسي، سيد محمد تقي، تفسير هدايت، ج6، ص98، متابخانه نور.

[15]. کتابخانه الکترونيکي حوزه علميه قم المحجة البيضاء، ج7، ص432، تلخيص شده.

[16]. مکارم شيرازي، ناصر، اخلاق در قرآن (فروع مسائل اخلاقي)، ج2، ص269، کتابخانه حوزه.

[17]. جوادي آملي، عبدالله. مراحل اخلاق در قرآن کريم، ص369، برگرفته از کتابخانه نور.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
22 امرداد 01
بازدید
۲۳۰
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.