کيفيت نماز شب خواندن چگونه است و دعاهاي وارده قبل و بعد هر دو رکعت چيست؟ و آيا لازم است آنها را ...

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

کيفيت نماز شب خواندن چگونه است و دعاهاي وارده قبل و بعد هر دو رکعت چيست؟ و آيا لازم است آنها را هم بخوانيم و نکات مهم آن را ذکر کنيد و اگر يک وقت با دست در قنوت رکعت آخر (العفو) مي گويد کم يا زيادتر شود چگونه است و اين بحث چهل مؤمن چگونه است که يک عدّه ذکر مي کنند و يک عدّه هم نمي گويند؟ لطفاً نام چهل تن از مؤمنين (علماء) را بنويسيد و در رکعت آخر در قنوت اول چه چيزي است و بعد آن. نحوه ترتيب را مثلاً اول (استغفرالله) بعد (العفو) يا برعکس، و چون در جمع خانواده يا دانشجويي هستيم و نمي توانيم ساعت را کوک کنيم و چطور بيدار شويم که با سر و صداي ما بقيه بيدار نشوند؟ آيه آخر سوره کهف قبل خواب مي خوانيم ولي سر ساعت بيدار نمي شويم. در ضمن دو رکعت نافله صبح هم جزء نماز شب است که بايد بخوانيم يا خير؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

در اوج جواني و نوجواني، صحبت از نماز شب و به فكر نماز شب بودن، واقعاً حكايت از «پاكي روح» و «صفاي نيت» شما دارد و از اين كه خداوند متعال چنين عشق به عبادت به شما مرحمت نموده تبريك و تهنيت مي گويم. امّا در پاسخ به سؤال شما بايد عرض شود: انسان براي عملي كه از او سر مي زند بايد شوق و علاقه شديد داشته باشد. و شوق از راه علم به فضيلت و فوايد عمل براي انسان حاصل مي شود. پس اگر شناخت و آگاهي پيدا شود؛ احساس نياز زنده مي شود و در نتيجه، انسان محتاجانه به استقبال آن مي رود و آن را به هر صورت ممكن، انجام مي دهد. اينك مقداري از فضيلت و اهميت نماز شب و نقش اساسي آن در سعادت بشر را، از نظر آيات و روايات اسلامي و از لسان بزرگان عالم عرفان و سير و سلوك، جهت تنبه خويش و شما دوست عزيز كه مشتاق نواي دل شب و حضور در مجلس انس حضرت حق مي باشيد متذكر مي شويم كه انشاء الله توفيق عمل پيدا كنيم.

فضيلت نماز شب

فضيلت و اهميت نماز شب تا به آن اندازه است كه خداوند متعال آن را بر بنده برگزيده و رسول گراميش حضرت محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ واجب ساخته و مي فرمايد: «وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ...[1]» پاسي از شب را به عنوان نافله، به تهجّد و عبادت بپرداز. در يك حديث قدسي، خداوند متعال چنين مي فرمايد: كَذِبَ مَنْ زَعَمَ اِنّهُ يُحِبُّني فَاِذا جَنَّةُ اللّيلُ نامَ عَنّي، اَلَيْسَ كُلَّ مُحِبٍّ يُحِبُّ خَلْوَةَ حَبيبِهِ؛ دروغ مي گويد هر كه مي پندارد مرا دوست دارد و آن گاه شب فرا مي رسد و مي خوابد، آيا نه اين است كه هر محبي دوست دارد همنشين خلوت هاي دوستش باشد».[2]

امام صادق ـ عليه السلام ـ محرومان از سحرخيزي و تهجّد را افرادي مغبون در زندگي معرفي مي فرمايند.[3] و امام رضا ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: نماز شب، رضوان و خشنودي خدا را به همراه دارد.[4]

مرحوم علامه طباطبايي درباره بركت نماز شب مي فرمودند: «چون براي تحصيل به نجف اشرف مشرف شدم از نقطه نظر قرابت و خويشاوندي گاهگاهي به محضر علامه قاضي شرفياب مي شدم، تا يك روز در مدرسه اي ايستاده بودم كه مرحوم قاضي از آن جا عبور مي كردند، چون به من رسيدند دست خود را روي شانه من گذاردند و گفتند: اي فرزند! دنيا مي خواهي نماز شب بخوان، آخرت مي خواهي نماز شب بخوان».[5] مرحوم قاضي در دستور العمل عرفاني خويش مي نويسد: «امّا نماز شب پس هيچ چاره و گريزي براي مؤمنين از آن نيست و تعجب از كسي است كه مي خواهد به كمال دست يابد، در حالي كه براي نماز شب قيام نمي كند و ما نشنيديم كه احدي بتواند به آن مقامات دست يابد مگر به وسيله نماز شب».[6]

رهبر معظم انقلاب حضرت آيت الله خامنه اي دامت ظله العالي در اهميت نماز شب مي فرمايند: «نماز شب بخوانيد و‌آن هم نماز شب با توجه، نماز شبي كه مي فهميد چه مي كنيد، نه نمازي كه در آن توجه نباشد، نماز شب بايد با توجه و عنايت باشد. اثر نماز شب در شما كه جوان هستيد، بسيار زيادتر از نماز شبي است كه «من» مي خوانم. اين اثرات را حفظ كنيد و چيزهايي را كه بر هدف و تكاملتان لازم است فرا بگيريد و ايام را از دست ندهيد كه اين ايام و اين فرصت ها قابل بازگشت نيستند».[7]

با توجه به مقدمه فوق و بيان شمه اي از فضيلت و اهميت نماز شب، به عوامل توفيق تهجد و شب زنده داري به صورت مختصر اشاره مي كنيم و مطالعه بيشتر در اين باره را به خود شما واگذار مي كنيم. اميدواريم با مراجعه به دستورالعمل هاي بزرگان دين اسلام و علماي عامل به نماز شب و بكارگيري آن ها، توفيق الهي رفيق شما گرديده و ما را نيز از دعاي خير فراموش نفرماييد.

برخي از عوامل توفيق در نماز شب

1. ترك گناه: بايد دقت كرد يكي از موجبات عدم توفيق و بلكه از مهم ترين عواملي كه انسان را از شب زنده داري و مناجات دل شب باز مي دارد آلوده شدن به گناه در روز مي باشد. در حديث آمده كه شخصي به سلمان فارسي خطاب كرد و گفت: اي «ابوعبدالله» (كنيه سلمان فارسي) من كسي هستم كه توانايي خواندن نماز شب را در شب ندارم. سلمان پاسخ داد روز گناه نكن تا شب را به نماز شب توفيق يابي. و افزود مردي نزد امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ اظهار داشت از خواندن نماز شب محروم مانده ام. امام پاسخ داد: تو شخصي هستي كه گناهانت تو را در اسارت خود دارد.[8] در حديث ديگري امام صادق ـ عليه السّلام ـ مي فرمايد: گاه يك دروغ موجب مي شود كسي كه اهل نماز شب است از خواندن آن محروم گردد.[9]

2. اجتناب از پرخوري (به ويژه شب): يكي ديگر از مهم ترين عوامل بيداري دل و صفاي باطن و نشاط براي مناجات در دل شب نخوردن غذاي زياد مي باشد. چگونه آدمي كه در طول شبانه روز دايماً در فكر خوردن غذاهاي لذيذ بوده و انبار شكم را از انواع غذاها انباشته ساخته است، مي تواند با خداي خويش خلوت كند و با او انس بگيرد؟ استاد شهيد علامه مطهري مي گويد: «اگر ما خودمان را غرق در لذت مادي كنيم مثلاً سر شب بنشينيم دور هم و شروع كنيم به گفتن و خنديدن و... بعد هم سفره را پهن كنيم و آن قدر بخوريم كه نفس كشيدن براي مان دشوار شود، بعد مثل يك مرده در رختخواب بيفتيم. آيا در اين صورت توفيق پيدا مي كنيم كه سحر از دو ساعت مانده به طلوع صبح بلند شويم و بعد، از عمق روح خودمان «يا رب يارب» بگوييم؟[10] امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ در اين باره مي فرمايد: با سه چيز طمع به سه چيز نداشته باش. طمع به شب زنده داري مدار با سير غذا خوردن و طمع به چهره شاداب و نوراني نداشته باش با خوابيدن شب و... .[11] هم چنين پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود از پرخوري بپرهيزيد زيرا پرخوري براي سلامتي بدن زيان دارد و موجب بيماري است و در انجام عبادت انسان را كسل مي كند.[12]

3. عزم و اراده: تصميم و عزم از لوازم ضروري جهت انجام عملي يا ترك آن است و تا خواستن نباشد، هيچ كاري با اختيار صورت نمي گيرد، تهجّد و شب زنده داري هم از اين قاعده مستثني نيست - بلكه با توجه به اهميت شاياني كه نماز شب دارد و در سعادت انسان تأثير به سزايي مي گذارد شيطان تمام سعي خود را صرف مي كند تا ما را از انجام آن محروم سازد ـ و تا زماني كه تصميم بر انجام تهجّد و شب زنده داري نگرفته باشيم به اين عمل موفق نخواهيم شد؛ از اين رو بسيار بجاست آداب و ادعيه قبل از خواب[13] كه از طريق امامان معصوم و بزرگان دين به ما رسيده است ،تا حد امكان مراعات نمود و از ابتداء شب به فكر آماده ساختن خود براي انجام نماز شب بود. چنان كه استاد مطهري درباره پدر خود كه انساني متهجّد و اهل ذكر و سلوك و عبادت بوده مي گويد: «اين مرد شريف، هيچ گاه نمي گذاشت كه وقت خوابش از سه ساعت از شب گذشته، تأخير بيفتد. حداقل دو ساعت به طلوع صبح مانده و در شب هاي جمعه از سه ساعت به طلوع صبح بيدار مي شد و حداقل قرآني كه مطالعه مي كرد، يك جزء بود و با چه فراغت و آرامشي نماز مي خواند».[14]

4. وقت نماز شب: وقت نماز شب از نيمه شب تا اذان صبح مي باشد و بهترين هنگامه آن، سحر، يعني يک سوم پاياني شب مي باشد. اگر به جاي آوردن نماز شب در وقتش براي شما دشوار باشد و نمي توانيد بيدار شويد، مي توانيد نماز شب را قبل از نيمه شب به جا بياوريد.

نافله شب و مستحباتش[15]

نافله شب هشت رکعت است، با چهار سلام، مستحب است که در دو رکعت نخست، در هر رکعت، پس از حمد سي بار سوره توحيد خوانده شود. در اَمالي الصدوق، از امام صادق ـ عليه السلام ـ روايت است که فرمود: «هر کس چنين کند، در حالي منصرف گردد که ميان او و خداي عزّوجل هيچ گناهي نماند (مگر آن که آمرزيده شود)». اين را شيخ طوسي(ره) نيز در مصباح المتهجِّد نقل کرده و گفته است: «اگر سي بار خواندن سوره توحيد ممکن نباشد، در رکعت نخست، پس از حمد، توحيد و در رکعت دوم کافرون را بخواند و در شش رکعتِ باقي، هر سوره اي را که خواست». مستحب است در نماز شب، سوره‌هاي بلند قرآن همچون: انعام، کهف، انبيا، يس و حواميم (سوره هاي حا.ميم دار: مؤمن، فصّلت، شوري، زخرف، دخان، جاثيه و احقاف) و مانند آن خوانده شود و اگر وقت تنگ است، به حمد و توحيد بسنده گردد. هر کس دشمني دارد که از او در رنج است، در سجده دوم دو رکعت نخست بگويد: «اللهم إن فلان بن فلان قد شهرني، و نوَّةَ بي، و عرَّضني للمکاره، اللّهمَّ فاصرفه عنّي، بسقم عاجلٍ يشغله عنّي، اللّهمّ و قرّب أجله، و اقطع أثره، و عجِّل ذلک يا ربِّ السّاعة السّاعة. و هر کس تندرستي مي خواهد، در اين سجده بگويد: يا عليّ يا عظيم، يا رحمان يا رحيم، يا سميع الدّعوات، يا معطي الخيرات، صلّ علي محمدٍ و آله، و أعطني من خير الدّنيا و الآخرة ما أنت أهله، و اصرف عنّي من شرّ الدّنيا و الآخرة ما أنت أهله، و أذهب عنّي هذا الوجع. ـ و درد را نام ببرد ـ فإنّه قد غاظني (أغاظني ـ خ ل) و أحزنني. پس در خواهش پافشاري کند که خداوند به زودي او را تندرست مي گرداند، انشاء الله. آن گاه پس از هشت رکعت نماز شب، دو رکعت نماز شفع و يک رکعت نماز وتر به جاي آورد.

دو رکعت شفع

در اين دو رکعت و يک رکعت وتر، پس از حمد سوره توحيد را بخواند، تا آن در مرتبه يک ختم قرآن باشد، زيرا سوره توحيد يک سوم قرآن است. يا در رکعت نخست نماز شفع، پس از حمد سوره ناس و در رکعت دوم، سوره فلق را بخواند. و چون از دو رکعت شفع فارغ گرديد، مستحب است اين دعا را بخواند: إلهي تعرّض لک في هذا اللّيل المعترضون (تا پايان) متن آن. در اعمال شب نيمه شعبان ص687 گذشت. سپس برخيزد و يک رکعت وتر را به جاي آورد.

يک رکعت وتر

در اين رکعت، پس از حمد، سه بار سوره توحيد و يک بار سوره فلق و سوره ناس را بخواند. اگر دوست دارد که پس از حمد تنها يک سوره را بخواند، بي مانع است. پس دستهايش را بلند کند و قنوت بگيرد.

شيخ طوسي(ره) در مصباح المتهجّد مي گويد: «نيايش هاي اين قنوت بي شمارند و هيچ يک را وقتي خاص نيست که خلافش جايز نباشد». طولاني کردن اين قنوت، مستحب است.

در من لايحضره الفقيه، رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: «آن که در اين جهان قنوتش طولاني تر باشد، در موقفِ رستاخيز آسوده تر است». خواندن اين دعا در قنوت مستحب است، که شيخ صدوق(ره) آن را در من لايحضره الفقيه روايت کرده است که پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در قنوت وتر خود مي گفت: «أللّهمَّ اهدني في من هديت، و عافني في من عافيت، و تولّني في من تولّيت، و بارک لي فيما أعطيت، و قني شرّ ما قضيت، فإنَّک تقضي ولا يقضي عليک، سبحانک ربّ البيت، أستغفرک و أتوب إليک، و او من بک و أتوکّل عليک، لا (وَ لا ـ خ ل) حول ولا قوّة إلاّ بک يا رحيم». مستحب است که انسان در قنوت، از ترس خدا و بيم عذابش بگريد، يا خود را به گريه بزند. گريستن به خاطر چيزي از گرفتاري هاي دنيا، روا نيست. آن گاه براي برادران مؤمنش دعا کند و مستحب است براي اين کار، چهل نفر (مرد ـ خ ل) يا بيشتر را نام ببرد و بگويد: اللّهمَّ اغفر لفلانٍ. در عدّة الدّاعي، از امام صادق ـ عليه السلام ـ روايت است که فرمود: هر کس چهل مؤمن را مقدم بدارد، سپس براي خود دعا کند، دعايش به اجابت رسد».

پس هفتاد بار بگويد: أستغفرالله ربّي و أتوب إليه. در من لايحضره الفقيه، از امام صادق ـ عليه السلام ـ روايت است که فرمود: «هر کس هفتاد بار استغفار کند و تا يک سال بر اين کار مداومت نمايد، خداوند او را در نزد خود، از آمرزش خواهان وقت سحر مي نويسد، و بهشت و آمرزش خداي عزّوجل بر او واجب مي گردد». و روايت شده است که ذکر استغفار، صد بار گفته شود. بجا است که ذکر استغفار را با دست راست بشمارد و دست چپش را در حالت قنوت نگه دارد.

در من لايحضره الفقيه، از امام صادق ـ عليه السلام ـ روايت است که فرمود: «رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در وتر، هفتاد بار از خدا آمرزش مي طلبيد». و هفت بار بگويد: هذا مقام العائذ بک من النّار. سپس هفت بار آن چه را شيخ در مصباح المتهجّد ذکر کرده است، بگويد: استغفر الله الّذي لا إله إلاّ هو الحيُّ القيُّوم، لجميع ظلمي و جرمي و إسرافي علي نفسي و أتوب اليه. سپس سيصد بار بگويد: العفو.

در من لايحضره الفقيه: «عليّ بن حسين ـ عليهم السلام ـ در سحرگاهان، در نماز وتر خود سيصد بار مي گفت: العفو». سپس بگويد: ربّ اغفرلي و ارحمني و تب عليَّ، إنّک أنت التّواب الرَّحيم. سپس به رکوع رود و سر بلند کند و بگويد: هذا مقام من حسناته نعمة منک و شکره ضعيف، و ذنبه عظيم، و ليس لذلک إلاّ رفقک و رحمتک، فإنَّک قلت في کتابک المنزل علي نبيّک المرسل ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ : «کانُوا قَلِيلًا مِّنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ ـ وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ[16]» طال هجوعي و قلّ قيامي، و هذا السّحر و إنا إستغفرک لذنوبي، استغفار من لا يجد لنفسه ضرّاً ولا نفعاً ولا موتاً و لاحياة و لا نشورا. پس دو سجده به جاي آورد و تشهد بخواند و سلام دهد و پس از گفتن تسبيح زهرا ـ عليها السلام ـ بگويد: الحمد لرّب الصّباح، الحمد لفالق الإصباح. و سه بار بگويد: سبحان ذي الملک، القدوس العزيز الحکيم. و بگويد: يا حيّ يا قيّوم، يا برّ يا رحيم، يا غنيّ يا کريم، ارزقني من التّجارة أعظمها فضلا، و أوسعها رزقا، و خيرها لي عاقبة، فإنّه لا خير فيما لا عاقبة له.

آنگاه «دعاي حزين» را که امام زين العابدين ـ عليه السلام ـ پس از نماز شب خود مي خوانده است، بخواند: اناجيک يا موجودا في کلّ مکان لعلّک تسمع ندائي، فقد عظم جرمي، و قلّ حيائي، مولاي يا مولاي، أيّ الأهوال أتذکّر و أيّها أنسي، و لو لم يکن إلاّ الموت لکفي، کيف و ما بعد الموت أعظم و أدهي، مولاي يا مولاي، حتّي متي و إلي متي أقول لک العتبي مرّةً بعد اخري، ثمّ لا تجد عندي صدقا و لاوفاءً، فياغوثاه ثمّ و اغوثاه بک يا الله من هويً قد غلبني، و من عدوٍّ قد استکلب عليَّ، و من دنيا قد تزيّنت لي، و من نفسٍ أمارة بالسّوء إلاّ ما رحم ربّي، مولاي يا مولاي، إن کنت رحمت مثلي فارحمني و ان کنت قبلت مثلي فاقبلني، يا قابل السّحرة أقبلني، يا من لم أزل (لا أزال ـ خ ل) أتعرف منه الحسني، يا من يغذِّيني بالّنعم صباحاً و مساءً، ارحمني يوم اتيک فردا، شاخصاً إليک بصري، مقلّداً عملي، قد تبرّأ جميع الخلق منّي، نعم و أبي و امّي و من کان له کدّي وسعيي، فإن لم ترحمني فمن يرحمني، و من يؤنس في القبر وحشتي، و من ينطق لساني إذا خلوت بعملي، و ساءلتني عمّا أنت أعلم به منّي، فإن قلت نعمت فأين المهرب من عدلک، و إن قلت لم أفعل قلت ألم أکن الشّاهد عليک، فعفوک عفوک يا مولاي قبل سرابيل القطران، عفوک عفوک يا مولاي قبل جهنّم و النّيران، يا مولاي[17] قبل أن تغلّ الأيدي إلي الأعناق، يا أرحم الرّاحمين و خير الغافرين. پس به سجده رود و پنج بار بگويد: سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ، و بنشيند و آية الکرسي را بخواند و بار ديگر سجده کند و پنج بار ذکر پيشين را بگويد.

از پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ براي اين سجده پاداشي کرامند وارد شده است که ذکر آن، سخن را به درازا مي کشاند. البته اين در صورتي است که وقت فراخ باشد، و گرنه به دو رکعت شفع و يک رکعت وتر و دو رکعت نافله صبح، اگر چه پس از فجر و پيش از نماز صبح خوانده شود، بسنده مي شود. روايت رسيده است که هر کس پيش از دميدن صبح برخيزد و يک رکعت وتر و دو رکعت نافله صبح را بخواند، برايش پاداش نماز شب را مي نويسند.

مستحب است که انسان پس از نماز شب، سه بار سوره قدر را بخواند و ده بار بگويد: اللّهم صلِّ علي محمَّدٍ و آل محمّدٍ. و ده بار سوره توحيد را بخواند و در پايانش بگويد: کذلک الله ربّنا. سپس بگويد: محمّدٌ بين يديّ و عليٌ ورائي، و فاطمة فوق رأسي، و الحسن عن يميني، و الحسين عن شمالي، و عليّ بن الحسين ـ و امامان پس از او را نام ببرد ـ پس بگويد: يا ربّ ما خلقت خلقاً خيراً منهم، اجعل صلاتي بهم مقبولة، و دعائي بهم مستجابا، و حاجاتي بهم مقضيّة، و ذنوبي بهم مغفورة، و رزقي بهم مبسوطاً. سپس بر محمد و خاندانش درود فرستد و حاجت خويش بخواهد و برخيزد.

نکات مهم:

1. دوست گرامي در بالا کيفيت و مستحبات نماز شب به صورت کامل ذکر گرديد اما توجه به اين نکته ضروري است که به جا آوردن تمام اين مستحبات ضرورتي ندارد. بلکه انجام اين مستحبات براي همه توصيه نمي شود. در مورد نماز شب حتي مي توان هر رکعت را فقط با يک سوره حمد (بدون سوره توحيد) به جا آورد و قنوت ها را مختصر خواند. حتي مي توان به سه رکعت آخر (شفع و وتر) اکتفا نمود يازده رکعت نخواند. و يا قنوت آخر را با چند کلمه العفو و استغفار به پايان رساند، نام چند مؤمن را ذکر نمود يا اصلاً با يک صلوات قنوت را تمام نمود.

2. بهتر است در ابتدا نماز شب را به صورت سبک، در عرض چند دقيقه به جا بياوريد تا از افراط و تفريط جلوگيري گردد و موجب دلسردي شما نگردد.

3. البته اعداد در نماز شب خاصيت خاص خود را دارند، مثلاً سيصد بار العفو؛ اما در ابتدا، به جاي آوردن نماز خلاصه تر بهتر مي باشد.

4. در مورد قسمت آخر سئوال بايد عرض کنم که نافله نماز صبح جدا از نافله نماز شب مي باشد.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ ملكي تبريزي، ميرزا جواد آقا ، اسرار الصلوة، ترجمه رضا رجب زاده، تهران، پيام آزادي، 1363.

2ـ خسروي، موسي، نماز شب، ستاد اقامه نماز استان تهران، چ اوّل، 1375.

3ـ مبتكر سرابي، اسفنديار، اشتياق حضور، تهران، ستاد اقامه نماز، چ اوّل.

4ـ اديب بهروز، محسن، چهل حديث نافله، قم، دار الحديث، چ اوّل، 1375.

 


[1] . اسراء / 79.

[2] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، ج13، ص329، باب 11، روايت 7.

[3] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، ج87، ص146، باب 6، روايت 20.

[4] . من لايحضره الفقيه، ج1، ص412.

[5] . فريادگر توحيد، قم، موسسه تحقيقاتي اهل بيت، چاپ اول، 1378ش، ص106.

[6] . مبلغان، ذيقعده 1423ق، شماره 37، سه دستور العمل عرفاني از آيت الله علي آقا قاضي، ص81.

[7] . باقي نصر آبادي، علي، رمز موفقيت استاد مطهري، قم، لوح محفوظ، چاپ اول، 1377ش، ص65.

[8] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، ج87، ص151، باب 6، روايت 27.

[9] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، ج87، ص145، باب 6، روايت 9.

[10] . مختاري، رضا، سيماي فرزانگان، قم، دفتر تبليغات اسلامي، چاپ نهم، 1375ش، ص219، به نقل از احياء تفكر اسلامي، ص93ـ95.

[11] . خسروي، موسي، نماز شب، تهران، ستاد اقامه نماز استان تهران، چاپ اول، 1375ش، ص41.

[12] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، ج62، ص266، باب 88، روايت 41.

[13] . جهت مطالعه بيشتر ر.ك: ملكي تبريزي، ميرزا آقا جواد، اسرار الصلوة، ترجمه رضا رجب زاده، تهران، پيام آزادي، چاپ اول، 1363ش، ص454 تا 472.

[14] . باقي نصر آبادي، علي، رمز موفقيت استاد مطهري، قم، لوح محفوظ، چاپ اول، 1377ش، ص36.

[15] . تمام مطالب به نقل از: آيت الله سيد عباس کاشاني، مصابيح الجنان، ترجمه محمد مهدي رضايي، قم، مؤسسه فرهنگي انتشاراتي جمال، 1384ش.

[16] . ذاريات / 17ـ18.

[17] . عَفوَکَ عَفوَکَ (نسخه بحار).

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
16 امرداد 01
بازدید
۲۱۲
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.