فرق بين حمد و شكر چيست و هر كدام مخصوص چه كسي است؟
فرق بين حمد و شكر چيست و هر كدام مخصوص چه كسي است؟
پرسش
پاسخ
حمد و شكر در بلاغت و بيان
در بلاغت و بيان، فرق حمد و شكر را اين چنين بيان داشته است: حمد، ستايشي است به زبان و براي قصد تعظيم، اين ستايش و تعظيم چه براي نعمت باشد و يا غير آن.
شكر، فعلي است كه خبر از تعظيم انعام كننده مي دهد كه به او انعام كرده است. امّا اين تعظيم و ستايش، يا با زبان است، و يا با قلب و يا عمل جوارحي، بر خلاف حمد، در حمد ستايش فقط با زبان است. متعلق حمد و ستايش هم مي تواند نعمت باشد و هم غير آن. ولي متعلق شكر، فقط نعمت است. با اين وصف، حمد اعم از شكر است به اعتبار متعلق، و اخص از آن است به اعتبار مورد. و شكر برعكس حمد است كه به اعتبار متعلق اعم و به اعتبار مورد، اخص مي باشد.[1]
حمد و شکر در بيان قرآن کريم
حمد به معناي ستايش در برابر كمال و كار اختياري زيباست؛ خواه اثر آن كمال به غير نيز برسد يا نرسد، و در صورت رسيدن به غير، خواه دريافت كننده همان شخص حامد باشد يا غير او، همانند حمد خداوند سبحان كه گاهي در برابر خالقيت و رازقيت اوست كه كمال و زيبايي به غير رسيده است. و گاهي هم، حمد در برابر همان كمالات تكويني اوست كه عبارت از اوليّت و آخريّت است: «الحمدلله الاول بلا اول كان قبله و الآخر بلا آخرين يكون بعده...»[2]/[3]
مطلب ديگر اينكه، حمد مخصوص خداوند است: «الحمدلله رب العالمين[4]» امّا از نظر اينكه معناي حمد و ستايش عموميت دارد و عام است، از طرف ديگر، آيه قرآن كريم اختصاص را مي فهماند، توضيح در آن است كه تمام ستايش ها، نتيجه آن به خداوند برمي گردد. مثلاً، هر انسان كه سرچشمه خير و بركتي است؛ هر پيامبر و رهبري كه نور هدايت در دلها مي پاشد؛ هر معلمي كه تعليم مي دهد؛ هر شخص سخاوتمندي كه بخشش مي كند؛ هر طبيبي كه مرهمي بر زخم مي نهد و... سزاوار ستايش است؛ منتهي، همه اين ستايش ها از ستايش خداوند سرچشمه مي گيرد، در حقيقت، ستايش آنها ستايش خداوند است، اينها در طول ستايش تعالي است. در حقيقت ستايش اينها، ستايش خدايي است كه اين مواهب را عطا كرده است.[5]
در بيان ديگر، حمد به معناي ثنا و ستايش در برابر عمل جميلي است كه ثناشونده به اختيار خود انجام داده است. با اين وصف، خداوند متعال كه ثناشونده است، هم در برابر اسماء نيكو و جميلش محمود و سزاوار ستايش است و هم در برابر افعال نيكو و جميلش كه به ديگران داده است. از اين بيان چنين نتيجه گرفته مي شود كه هيچ حمدي از هيچ حامدي در برابر هيچ امر محمودي سر نمي زند، مگر آنكه حقيقت آن حمد، حمد خداست؛ چون آن چيزي كه حمد حامد متوجه آن شده است، او فعل خداوند است و او ايجادش كرده، پس جنس حمد و همه آن از آن خداوند است.[6]
امّا مفهوم شكر
شكر به معناي سپاس در برابر كاري است كه اثر آن به غير مي رسد. به تعبير ديگر، شكر سپاس بر نعمتي است كه از منعم به شاكر مي رسد.[7] بنابراين، شكر از حمد محدودتر است و تنها در برابر نعمت هايي است كه از ديگري با ميل و اراده رسيده باشد. برخلاف حمد كه در برابر همه نعمت هاي الهي است كه هم از اسماء خالقيت و رازقيت رسيده و هم به آن حالات تكويني خداوند، چنانكه اشاره شد.
در قرآن كريم، شكر و سپاسگذاري را بعد از نعمت يادآور شده است. چنانكه پس از يادآوري نعمت ها براي قوم حضرت موسي ـ عليه السلام ـ كه فرموده است: «نعمت خدا را بر خود به ياد داشته باشيد، زماني كه شما از چنگال آل فرعون رهايي بخشيد...»[8] در آيه بعدي مي فرمايد: «لئن شكرتم لازيدنّكم... [9]» اگر شكرگزار بوديد، بر شما فزوني مي دهد.
امّا اينكه هركدام مخصوص چه كسي است؟
حمد بنا به آنچه اشاره شد، مخصوص خداوند است، گرچه با واسطه باشد، ولي شكر، براي منعم است، منعم خالق باشد يا غير خالق، چون شكر و سپاس فقط براي كسي است كه از او نعمتي يا كاري رسيده باشد.
در نتيجه: فرق بين حمد و شكر آن است، كه حمد عام است و شكر خاص. يعني حمد هم در برابر نعمت است و هم در برابر غير نعمت. شكر و سپاس فقط براي نعمت است كه از منعم به شاكر رسيده است. از طرف ديگر، هر حمد را مي توان شكر و ستايش خواند ولي هر شكر را نمي توان حمد خواند، چون دايره شكر محدود است؛ زيرا شكر تنها در برابر نعمت است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ تفسير نمونه، ج1، ناصر مكارم شيرازي.
2ـ ترجمه تفسير الميزان، ج1، سيد محمد حسين طباطبايي.
3ـ تفسير تسنيم، ج1، عبدالله جوادي آملي.
[1]. تفتازاني، مختصرالمعاني، قم، انتشارات مصطفوي، ص3.
[2]. صحيفه سجاديه، دعاي اول.
[3]. جوادي آملي، عبدالله، تفسير تسنيم، قم، نشر اسرا، ج1، ص326 و 328.
[4]. حمد / 2.
[5]. مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتب اسلاميه، ج1، ص52.
[6]. ، طباطبايي، سيد محمد حسين، ترجمه تفسير الميزان، قم، دفتر نشر اسلامي، 1380ش، ج1، ص31.
[7]. تفسير تسنيم، همان، ج1، ص339.
[8]. ابراهيم / 6.
[9]. ابراهيم / 7.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 14 امرداد 01
- بازدید
- ۱۵۱
فرق بين حمد و شكر چيست و هر كدام مخصوص چه كسي است؟
- نشان کردن
پرسش
فرق بين حمد و شكر چيست و هر كدام مخصوص چه كسي است؟
پاسخ
حمد و شكر در بلاغت و بيان
در بلاغت و بيان، فرق حمد و شكر را اين چنين بيان داشته است: حمد، ستايشي است به زبان و براي قصد تعظيم، اين ستايش و تعظيم چه براي نعمت باشد و يا غير آن.
شكر، فعلي است كه خبر از تعظيم انعام كننده مي دهد كه به او انعام كرده است. امّا اين تعظيم و ستايش، يا با زبان است، و يا با قلب و يا عمل جوارحي، بر خلاف حمد، در حمد ستايش فقط با زبان است. متعلق حمد و ستايش هم مي تواند نعمت باشد و هم غير آن. ولي متعلق شكر، فقط نعمت است. با اين وصف، حمد اعم از شكر است به اعتبار متعلق، و اخص از آن است به اعتبار مورد. و شكر برعكس حمد است كه به اعتبار متعلق اعم و به اعتبار مورد، اخص مي باشد.[1]
حمد و شکر در بيان قرآن کريم
حمد به معناي ستايش در برابر كمال و كار اختياري زيباست؛ خواه اثر آن كمال به غير نيز برسد يا نرسد، و در صورت رسيدن به غير، خواه دريافت كننده همان شخص حامد باشد يا غير او، همانند حمد خداوند سبحان كه گاهي در برابر خالقيت و رازقيت اوست كه كمال و زيبايي به غير رسيده است. و گاهي هم، حمد در برابر همان كمالات تكويني اوست كه عبارت از اوليّت و آخريّت است: «الحمدلله الاول بلا اول كان قبله و الآخر بلا آخرين يكون بعده...»[2]/[3]
مطلب ديگر اينكه، حمد مخصوص خداوند است: «الحمدلله رب العالمين[4]» امّا از نظر اينكه معناي حمد و ستايش عموميت دارد و عام است، از طرف ديگر، آيه قرآن كريم اختصاص را مي فهماند، توضيح در آن است كه تمام ستايش ها، نتيجه آن به خداوند برمي گردد. مثلاً، هر انسان كه سرچشمه خير و بركتي است؛ هر پيامبر و رهبري كه نور هدايت در دلها مي پاشد؛ هر معلمي كه تعليم مي دهد؛ هر شخص سخاوتمندي كه بخشش مي كند؛ هر طبيبي كه مرهمي بر زخم مي نهد و... سزاوار ستايش است؛ منتهي، همه اين ستايش ها از ستايش خداوند سرچشمه مي گيرد، در حقيقت، ستايش آنها ستايش خداوند است، اينها در طول ستايش تعالي است. در حقيقت ستايش اينها، ستايش خدايي است كه اين مواهب را عطا كرده است.[5]
در بيان ديگر، حمد به معناي ثنا و ستايش در برابر عمل جميلي است كه ثناشونده به اختيار خود انجام داده است. با اين وصف، خداوند متعال كه ثناشونده است، هم در برابر اسماء نيكو و جميلش محمود و سزاوار ستايش است و هم در برابر افعال نيكو و جميلش كه به ديگران داده است. از اين بيان چنين نتيجه گرفته مي شود كه هيچ حمدي از هيچ حامدي در برابر هيچ امر محمودي سر نمي زند، مگر آنكه حقيقت آن حمد، حمد خداست؛ چون آن چيزي كه حمد حامد متوجه آن شده است، او فعل خداوند است و او ايجادش كرده، پس جنس حمد و همه آن از آن خداوند است.[6]
امّا مفهوم شكر
شكر به معناي سپاس در برابر كاري است كه اثر آن به غير مي رسد. به تعبير ديگر، شكر سپاس بر نعمتي است كه از منعم به شاكر مي رسد.[7] بنابراين، شكر از حمد محدودتر است و تنها در برابر نعمت هايي است كه از ديگري با ميل و اراده رسيده باشد. برخلاف حمد كه در برابر همه نعمت هاي الهي است كه هم از اسماء خالقيت و رازقيت رسيده و هم به آن حالات تكويني خداوند، چنانكه اشاره شد.
در قرآن كريم، شكر و سپاسگذاري را بعد از نعمت يادآور شده است. چنانكه پس از يادآوري نعمت ها براي قوم حضرت موسي ـ عليه السلام ـ كه فرموده است: «نعمت خدا را بر خود به ياد داشته باشيد، زماني كه شما از چنگال آل فرعون رهايي بخشيد...»[8] در آيه بعدي مي فرمايد: «لئن شكرتم لازيدنّكم... [9]» اگر شكرگزار بوديد، بر شما فزوني مي دهد.
امّا اينكه هركدام مخصوص چه كسي است؟
حمد بنا به آنچه اشاره شد، مخصوص خداوند است، گرچه با واسطه باشد، ولي شكر، براي منعم است، منعم خالق باشد يا غير خالق، چون شكر و سپاس فقط براي كسي است كه از او نعمتي يا كاري رسيده باشد.
در نتيجه: فرق بين حمد و شكر آن است، كه حمد عام است و شكر خاص. يعني حمد هم در برابر نعمت است و هم در برابر غير نعمت. شكر و سپاس فقط براي نعمت است كه از منعم به شاكر رسيده است. از طرف ديگر، هر حمد را مي توان شكر و ستايش خواند ولي هر شكر را نمي توان حمد خواند، چون دايره شكر محدود است؛ زيرا شكر تنها در برابر نعمت است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ تفسير نمونه، ج1، ناصر مكارم شيرازي.
2ـ ترجمه تفسير الميزان، ج1، سيد محمد حسين طباطبايي.
3ـ تفسير تسنيم، ج1، عبدالله جوادي آملي.
[1]. تفتازاني، مختصرالمعاني، قم، انتشارات مصطفوي، ص3.
[2]. صحيفه سجاديه، دعاي اول.
[3]. جوادي آملي، عبدالله، تفسير تسنيم، قم، نشر اسرا، ج1، ص326 و 328.
[4]. حمد / 2.
[5]. مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتب اسلاميه، ج1، ص52.
[6]. ، طباطبايي، سيد محمد حسين، ترجمه تفسير الميزان، قم، دفتر نشر اسلامي، 1380ش، ج1، ص31.
[7]. تفسير تسنيم، همان، ج1، ص339.
[8]. ابراهيم / 6.
[9]. ابراهيم / 7.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 14 امرداد 01
- بازدید
- ۱۵۱
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.